تجریش ، شهری در شهرستان شمیرانات در استان تهران . تجریش مرکز شهرستان شمیرانات است و در جنوب این شهرستان و در شمال شهر تهران در ارتفاع حدود ٨٠٠ ، ١ متری ، در پایکوه قرار دارد و جزو محدودة تهران بزرگ است .

دامنه های جنوبی رشته کوه البرز مرکزی بر شهر مشرف است . از کوههای مهم شمال تجریش ، توچال (بلندترین قله : ٩٣٣ ، ٣ متر) در حدود بیست کیلومتری شمال شهر تهران و کُلَک چال (بلندترین قله : ٠٠٥ ، ٣ متر) در حدود هفده کیلومتری شمال شهر تهران است (جعفری ، ج ١، ص ١٦٧، ٤٣٧). تپه های خُلازیر (در شمال محلة الهیه )، قیطریه (از حدود پل رومی تا باغ قیطریه ) و زَرگَنده یا الهیه (در جنوب محلة الهیه ) که امروزه همگی به صورت مناطق مسکونی درآمده اند در این شهر قرار دارند (ستوده ، ج ١، ص ٢٢٠).

رود فصلی جعفرآباد (نامهای آن در محله های گوناگون : دربند، تجریش ) که از توچال سرچشمه می گیرد، به طول حدود پانزده کیلومتر با جهت شمالی ـ جنوبی از وسط شهر می گذرد. از این رود، نهرهایی جدا می شود، از جمله نهر چال و نهر دولاب و نهر حکیم هاشم . رود فصلی دَرَکه در مغرب شهر، و رود فصلی شاه آباد ــ که هر دو از توچال سرچشمه می گیرند ــ در کنار شهر جریان دارد (ستوده ، ج ١، ص ٢١٩؛ جعفری ، ج ٢، ص ١٦٧، ٢١٨، ٢٨٩).

آب و هوای تجریش معتدل و متمایل به سرد است . حداکثر دمای شهر در تابستانها ْ٣٦، حداقل آن در زمستانها ْ٢٠-، و میانگین بارش سالانة آن حدود ٢٨٠ میلیمتر است ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٣٨، ص ٦٤).

در شهر تجریش قناتهای متعددی وجود داشته است و برخی از آنها هنوز هم آبدهی دارد، از جمله قنات امامزاده صالح (مظهر آن در صحن امامزاده )، قنات محمدیه ، قنات مقصودبک در کنار رود دربند، قنات سرپل تجریش و قنات کهریز که مظهر آن در تکیة پایین تجریش بوده است ( رجوع کنید به ستوده ، ج ١، ص ٢٠٢ـ ٢٠٦).

بازار شهر، تکیه بالا و کوچه های پیرامون آن از مهمترین مراکز تجاری شهر است (همان ، ص ٢٢٠). شهر تجریش از طریق بزرگراهها و راههای اصلی با شهر تهران و آبادیهای شهرستان شمیرانات مرتبط است . راه اصلی در جهت شمال به طول حدود ٢٥ کیلومتر تجریش را به شهر فَشَم ، مرکز بخش رودبار قصران (در شهرستان شمیرانات )، مرتبط می کند ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٣٨، ص ٦٥).

مزار امامزاده صالح * در کنار میدان تجریش ، از مهمترین زیارتگاههای شهر است . از دیگر آثار قدیمی تجریش اینهاست : مسجد امامزاده صالح معروف به مسجد جامع ، مسجد خان در بازار تجریش ، مسجد اعظم در کنار تکیه پایین ، مسجد فاطمیه نزدیک سرپل تجریش ، مسجد محمدیه در زعفرانیه ، تکیه های بالا و پایین ، پل آجری و باریک میدان سرپل ، و پل رومی (ستوده ، ج ١، ص ٢٠١، ٢٠٧). درخت کهنسال چنار در صحن امامزاده صالح نیز معروف است ( رجوع کنید به ادامة مقاله ).

جمعیت شهر تجریش در ١٣٣٥ش ، ٥٢٥ ، ٢٦ تن و در سرشماری ١٣٦٥ ش حدود ٠٠٠ ، ٤٠ تن بود. در سرشماری ١٣٧٥ش ، به علت متصل بودن تجریش به شهر تهران و قرارگرفتن در محدودة تهران بزرگ ، جمعیت آن همراه با جمعیت تهران ذکر شد (ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار عمومی ، ص ١٨٣؛ فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٣٨، ص ٦٤؛ مرکز آمار ایران ، ص هفتادوشش ). ولی طبق آمار ساخت وسازهای شهرداری منطقة یک (تجریش )، این ساخت وسازها از حدود یک میلیون مترمربع در ١٣٧٢ ش به حدود چهار میلیون مترمربع در ١٣٧٩ ش رسیده است (شهرداری تهران . شهرداری منطقة ١، ص ٣) که خود بیانگر رشد جمعیت تجریش است . اهالی تجریش شیعة دوازده امامی اند و به فارسی با لهجة تهرانی سخن می گویند ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٣٨، ص ٦٤).

پیشینه . ظاهراً نام تجریش را نخستین بار ظهیری نیشابوری (ص ٢٢) در اواخر قرن ششم به صورت «طجرشت » ضبط کرده است . به نوشتة محمدبن علی بن سلیمان راوندی در ٥٩٩، طغرل بیگ سلجوقی (حک : ٤٢٩ـ ٤٥٥) از تبریز به ری و سپس به قصران بیرونی (یا قصران سفلا/ قصران خارج ، از مناطق قدیمی در شمال تهران ) سفر کرد و به دلیل خنکی هوا به «دیه طجرشت » رفت (ص ١١١ـ١١٢). او در تجریش برای خود خانه ای بنا کرد و در همانجا وفات یافت (ظهیری نیشابوری ، همانجا). کریمان (ج ١، ص ٤٦٠) نام طجرشت را معرّب «تیگرشت » («تیگر» به معنای زمین تند و شیبدار) ذکر کرده است . به نوشتة عباس اقبال (ص ١٥)، نام طجرشت به سبب کثرت استعمال و گذر زمان به تجریش تغییر یافت .

در دورة قاجار، به دلیل موقعیت ییلاقی تجریش ، توجه بیشتری به آن شد. در این دوره ، اعتمادالسلطنه (ج ٢، ص ١١٦٠، ج ٤، ص ١٩٢٦، ٢٢٢٨) از شیوع وبا در ١٢٦٩ در آبادیهای تجریش و جماران و نیاوران ، از قصر محمدیه (قصر جدید تجریش ) که محمدشاه قاجار (حک : ١٢٥٠ـ١٢٦٤) در آنجا درگذشت ، و از آبادی خوش هوای جعفرآبادِ شمیران در بالاتر از تجریش یاد کرده است . در دورة ناصرالدین شاه قاجار (١٢٦٤ـ ١٣١٣)، پولاک (ص ٧٥ـ٧٦) با اشاره به «قریة تجریش »، درخت چنار آن را بسیار کهن ذکر کرده است . دوستعلی خان معیرالممالک ، داماد ناصرالدین شاه ، نیز در وقایع الزمان به مناسبت ذکر وقایع آن دوره ، به تجریش و امامزاده صالح و سرپل تجریش و درخت چنار آنجا و نیز به محله های تجریش ، از جمله قیطریه و زرگنده ، اشاره کرده است . برخی از آثار به جا مانده از دورة قاجار در تجریش عبارت است از: باغهای معروفی چون ساعدالدوله ، حاجی رضا صراف ، معتضدیه و باغ فردوس (به مساحت حدود بیست هزار متر مربع که متعلق به دوستعلی خان معیرالممالک بود) و کاخ صاحبقرانیه معروف به «جهان نمای نیاوران » که در زمان محمدشاه قاجار بنا و در زمان ناصرالدین شاه بازسازی شد (اعتمادالسلطنه ، ج ٤، ص ٢٣٠٧ـ ٢٣٠٨؛ د. فارسی ، ذیل «صاحبقرانیه »؛ ستوده ، ج ١، ص ٢٠٨ـ ٢١٨، ٢٤٥). در ١٢٩٨/ ١٨٨١، دیولا فوا (ص ١٥٨ـ١٦٠) از باغها و عمارات تجریش ، از جمله باغ فردوس و مسجد تجریش (احتمالاً مقصود امامزاده صالح است ) و چنار بی مانند آن ، یاد کرده است . به نوشتة او، فرانسویها و ترکهای عثمانی به دلیل هوای بسیار گرم تهران در تجریش به سر می بردند.

در دورة پهلوی ، تجریش همچنان منطقة ییلاقی مطلوب و گردشگاه تابستانی سکنة تهران بود. در اوایل این دوره ، تجریش مرکز شمیرانات بود (کیهان ، ج ٢، ص ٣٦٢). رضاشاه (حک : ١٣٠٤ـ ١٣٢٠) تجریش را مقر تابستانی خود قرار داد. با مهاجرت اهالی تهران به آنجا، این شهر بتدریج توسعه یافت (ستوده ، ج ١، ص ٢٢١). در دورة پهلوی کاخهای متعددی در سعدآباد احداث شد ( رجوع کنید بههمان ، ص ٣٩٤ـ٣٩٦). در ١٣١١ش ، مسعود کیهان در بارة دره و قریة امامزاده قاسم در سرپل تجریش ، خیابانها و محله های تجریش از جمله دِزاشیب (دِزآشوب / دزج سفلا/ دِدِرشو/ آذرشیب ؛ ستوده ، ج ١، ص ٤٢٢ـ٤٢٣)، چیزَر (چیذَر کنونی )، دَرّوس و نیاوران و نیز چنار آن (محیط تنه : حدود پانزده متر) مطالبی آورده است ( رجوع کنید بهج ٢، ص ٣٦٢ـ٣٦٣).

مهمترین محلات قدیمی تجریش در دهة ١٣٢٠ش ، محلة بالا و محلة پایین و محلة قلعه نو بود. ظاهراً قسمتهای واقع در مغرب رود جعفرآباد به محلة بالا و قسمتهای واقع در مشرق آن به محلة پایین معروف شد. در این تقسیم بندی ، باغ فردوس و زعفرانیه و الهیه و محمدیه در محلة بالا، و امامزاده قاسم و آرامگاه ظهیرالدوله و دزاشیب و قیطریه در محلة پایین قرار داشتند (ستوده ، ج ١، ص ٢٠١، ٢٠٦).

در ١٣٣٠ ش ، تجریش مرکز بخش شمیرانِ شهرستان تهران بود و در ١٣٣٦ش به شهر تبدیل شد (رزم آرا، ج ١، ص ٤٥؛ ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی ، ص ١٥). از محلات فعلی شهر تجریش جماران ، چیذر، جعفرآباد، دزاشیب ، امامزاده قاسم ، دربند، سعدآباد، زعفرانیه ، الهیه و محمودیه است .

نیز رجوع کنید به تهران

منابع :
(١) اعتمادالسلطنه ؛
(٢) عباس اقبال آشتیانی ، «جغرافیای بلاد و نواحی : دولاب ، تجریش ، ونک ، فرحزاد، فیروز بهرام »، یادگار ، سال ١، ش ٢ (مهر ١٣٢٣)؛
ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار عمومی ، گزارش خلاصة سرشماری عمومی کشور ایران در آبان ماه ١٣٣٥ ، ج ١: تعداد

(٣) و توزیع ساکنین کشور ، تهران ١٣٣٩ش ؛
(٤) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، نشریة تاریخ تأسیس دار: ( تقسیمات کشوری ١٣٧٨ ) ، تهران ١٣٧٨ش ؛
یاکوب ادوارد پولاک ، سفرنامة پولاک ، ترجمة کیکاووس جهانداری ،

(٥) تهران ١٣٦١ش ؛
عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ١: کوهها و کوهنامة ایران ، ج ٢: رودها و رودنامة ایران ، تهران ١٣٦٨ـ

(٦) ١٣٧٦ش ؛
(٧) د. فارسی ؛
(٨) ژال پل راشل دیولافوا، سفرنامة مادام دیولافوا: ایران و کلده ، ترجمه و نگارش علیمحمد فره وشی ، تهران ١٣٦١ ش ؛

(٩) محمدبن علی راوندی ، کتاب راحة الصدور و آیة السرور در تاریخ آل سلجوق ، چاپ محمد اقبال ، تهران ١٣٣٣ش ؛
(١٠) رزم آرا؛

(١١) منوچهر ستوده ، جغرافیای تاریخی شمیران ، تهران ١٣٧١ـ١٣٧٤ش ؛
(١٢) شهرداری تهران . شهرداری منطقة ١. معاونت شهرسازی و معماری ، بررسی عملکرد ٨ سالة معاونت شهرسازی و معماری : ١٣٧٢ تا ١٣٧٩ ، تهران ١٣٨٠ ش ؛
(١٣) ظهیرالدین ظهیری نیشابوری ، سلجوقنامه ، تهران ١٣٣٢ش ؛
(١٤) فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٣٨ : تهران ، تهران : سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ١٣٧٠ش ؛
(١٥) حسین کریمان ، ری باستان ، تهران ١٣٤٥ـ١٣٤٩ش ؛
(١٦) مسعود کیهان ، جغرافیای مفصل ایران ، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ش ؛
(١٧) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(١٨) دوستعلی معیرالممالک ، وقایع الزمان ( خاطرات شکاریه )، چاپ خدیجه نظام مافی ، تهران ١٣٦١ش ؛
(١٩) نقشة راهنمای بزرگراههای تهران ، مقیاس ٠٠٠ ، ٧٠:١: تهران : گیتاشناسی ، ( بی تا. ) ؛
(٢٠) نقشة راهنمای تهران ، مقیاس ٠٠٠ ، ٦٠:١، تهران : سازمان نقشه برداری کشور، ١٣٧٧ ش .

/ علی قاسمی /