تبریزی ، میرزاصادق آقا ، فقیه امامی و اصولی و ادیبِ مبارز آذربایجان در قرن چهاردهم . پدرش میرزا محمدبن محمدعلی قره داغی /قراچه داغی بود. تبریزی در خانواده ای اهل علم در ١٢٧٤ در تبریز به دنیا آمد. در زادگاهش به فراگیری مقدمات فقه و اصول پرداخت ، سپس برای ادامة تحصیل همراه برادر خود، حاج میرزا محسن ، به نجف رفت ؛ به اختلاف ، این سفر را در ١٢٨٨ (تبریزی خیابانی ، ص ١٥٣) و در ١٢٩١ (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٤، جزء ١، قسم ٢، ص ٨٧٣) نوشته اند. او در نجف نزد استادانی چون فاضل ایروانی ، محمدحسن مامَقانی و محمدفاضل شرابیانی / شربیانی به تحصیل پرداخت .

معروفترین استاد وی شیخ هادی تهرانی * بود که تبریزی در مشرب اصولی خاص خود، از او پیروی می کرد. تبریزی در کربلا نیز در مجلس درس ملاحسین اردکانی حاضر می شد (همان ، جزء ١، قسم ٢، ص ٨٧٣ ـ٨٧٤؛ حرزالدین ، ج ١، ص ٣٧٥؛ ثقة الاسلام تبریزی ، ج ٣، ص ١٠؛ تبریزی خیابانی ، همانجا). وی بعد از فراگیری علوم گوناگون ، در فقه و اصول به درجة اجتهاد رسید و حلقة درسی تشکیل داد. در درس وی شاگردان بسیاری حاضر می شدند (تبریزی خیابانی ، ص ١٥٤). از جمله شاگردان وی محمدعلی مدرّس (مؤلف ریحانة الادب ) و میرزا قاسم گَرگَری بودند (کارنگ ، ج ١، ص ٣٤٠، پانویس ؛ تبریزی خیابانی ، همانجا؛ امین ، ج ٧، ص ٣٦٦؛ مدرس تبریزی ، ج ٥، ص ٢٦٩).

تبریزی ، پس از حدود ٢٤ سال اقامت در نجف ، به زادگاهش بازگشت و مرجعیت آذربایجان را بر عهده گرفت (تبریزی خیابانی ، ص ١٥٣ـ١٥٤؛ امین ، همانجا). وی به مشکلات مردم توجه داشت و درصدد رفع آنها برمی آمد (رجوع کنید به کسروی ، ١٣٦٣ ش ، ص ١٤٨، ١٨٤ـ١٨٩). در جریان مهاجرت ارمنیان به تبریز در وضعی رقت بار (زمستان ١٢٩٩ ش )، تبریزی با موعظه و یادآوری وظایف مسلمانان سبب شد تا مردم تبریز ضمن استقبال گرم از مهاجران ، مبلغ بسیاری نیز به ایشان کمک کنند (هدایت ، ص ٣٢٢؛ نیز رجوع کنید به رائین ، ص ١٤٥). این امر نفوذ او در مردم و محبوبیتش را نشان می دهد.

در منابع ، شرح حالِ تبریزی و مبارزات وی در دورة قاجار و پهلوی به اختصار آمده و گاه در گزارشِ احوال وی رعایت بی طرفی نشده است (سیدعلوی ، ص ٧٠، ٧٤ـ٧٦). وی از مخالفان مشروطه و پیامدهای آن بود و در ١٢٩٢ش با برخی علما به محمدعلی شاه تلگرام فرستاد و خواستار لغو مشروطیت شد (کسروی ، ١٣٥٥ ش ، ص ٥٧٦؛
ویجویه ، ص ٢١؛
قس بصیرت منش ، ص ٣٩٢ـ٣٩٣).

تبریزی در دورة پهلوی از دستگاه حاکم دوری می جست . در جریان مهاجرت علما به قم در ١٣٠٦ ش / ١٣٤٦، و در اعتراض به قانون نظام وظیفه ، وی در نامه ای حمایت خود را از رهبر این حرکت ، حاج آقا نوراللّه اصفهانی * ، اعلام کرد و عازم قم شد؛
اما هنگامی که به آنجا رسید، اصفهانی از دنیا رفته بود (مکی ، ج ٤، ص ٤١٦، ٤٢٠؛
نیز رجوع کنید به همان ، ج ٤، ص ٤٣٤ـ ٤٣٧). در ادامة مخالفت با قانون نظام وظیفه مردم تبریز در ١٣٠٧ش /١٣٤٧، قیام کردند که تا اوایل ١٣٠٨ ش ادامه یافت و تبریزی به همراهی دیگر علما رهبری مردم را بر عهده گرفت . حکومت ، او را دستگیر و به همدان (یا سنندج ) تبعید کرد، اما پس از چند روز رضاشاه ناگزیر دستور آزادی وی را صادر کرد (امین ؛
حرزالدین ، همانجاها؛
سیدعلوی ، ص ٧٧؛
باقری بیدهندی ، ص ١٤٨؛
بصیرت منش ، ص ٣٩٦، ٣٩٨؛
نیز رجوع کنید به امام خمینی ، ج ١، ص ٢٦١، ج ٨، ص ١٨٠، ج ٩، ص ٣٠، ج ١١، ص ١٧٨). وی پس از آزادی به قم رفت و در همانجا اقامت گزید.

تبریزی در ١٣١١ش /١٣٥١ درگذشت و در حرم حضرت معصومه علیهاالسلام به خاک سپرده شد. در شهرهای گوناگون بویژه در آذربایجان و نجف از وی تجلیل شد (تبریزی خیابانی ، ص ١٥٤ـ١٥٥؛
امین ، ج ٧، ص ٣٦٦ـ٣٦٧). از فرزندان تبریزی ، میرزا جواد و میرزا رضا از اهل علم به شمار می آیند و آثاری نیز دارند (امینی ، ج ١، ص ٢٩٥؛
آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٤، جزء١، قسم ٢، ص ٨٧٤؛
باقری بیدهندی ، ص ١٤٧).

برخی از آثار تبریزی که بیشتر در فقه و اصول است اینهاست : المقالات الغریّة در اصول فقه (چاپ سنگی ، تبریز ١٣١٧) که آقابزرگ طهرانی (١٤٠٤، همانجا) و حرزالدین (ج ١، ص ٣٧٦) نام آن را المقالات الغرویة ذکر کرده اند، موسی جوان (ج ٢، ص ١٥٧ـ٢٣٢) با استفاده از این کتاب برخی آرای اصولی او را گزارش کرده است ؛
رسالة فی المشتقات (چاپ سنگی ، تبریز ١٣١٩)؛
رسالة فی شرائط العوضین ؛
رسالة فی الربا؛
شرح تبصرة المتعلّمینِ علامه حلّی ؛
الفوائد، شرح یازده قاعده از مشکلات مسائل فقه و اصول (چاپ سنگی ، تبریز ١٣٥١) و رسالة عملیه به زبان فارسی (١٣٢٣، ١٣٤٥؛
آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١٠، ص ٦٦ـ٦٧، ج ١٣، ص ٤٥، ١٣٥، ج ١٦، ص ٣٢٠، ج ٢١، ص ٤١، ٣٩٢؛
تبریزی خیابانی ، ص ١٥٧؛
مشار، ستون ٤٣٤، ٨٨٥؛
ثقة الاسلام تبریزی ، ج ٣، ص ٩، پانویس ١؛
باقری بیدهندی ، ص ١٤٤ـ ١٤٥).

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلام الشیعة ، جزء ١: نقباءالبشر فی القرن الرابع عشر ، مشهد ١٤٠٤؛
(٣) امین ؛
(٤) محمدهادی امینی ، معجم رجال الفکر و الادب فی النجف خلال الف عام ، نجف ١٤١٣/١٩٩٢؛
(٥) ناصر باقری بیدهندی ، «نجوم امت : مرحوم آیت اللّه العظمی آقامیرزا صادق آقا مجتهد تبریزی »، نور علم ، دورة ٣، ش ٥ (دی ١٣٦٧)؛
(٦) حمید بصیرت منش ، علما و رژیم رضاشاه : نظری بر عملکرد سیاسی ـ فرهنگی روحانیون در سالهای ١٣٠٥ـ١٣٢٠ ش ، ( تهران ) ١٣٧٦ ش ؛
(٧) علی تبریزی خیابانی ، کتاب علماء معاصرین ، چاپ سنگی تهران ١٣٦٦؛
(٨) علی بن موسی ثقة الاسلام تبریزی ، مرآة الکتب ، چاپ محمدعلی حائری ، قم ١٤١٤ـ ١٤٢٠؛
(٩) موسی جوان ، مبانی حقوق ، ج ٢، تهران ١٣٢٧ ش ؛
(١٠) محمدبن علی حرزالدین ، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء ، قم ١٤٠٥؛
(١١) روح اللّه خمینی ، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران ، صحیفة نور ، تهران ١٣٦١ش ـ ؛
(١٢) اسماعیل رائین ، ایرانیان ارمنی ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(١٣) ابراهیم سیدعلوی ، «بیان صادق : شرح حال ، آثار، افکار و مبارزات آیت اللّه آقامیرزا صادق »، کیهان اندیشه ، ش ١٦ (بهمن ـ اسفند ١٣٦٦)؛
(١٤) عبدالعلی کارنگ ، آثار و ابنیة تاریخی شهرستان تبریز ، در آثار باستانی آذربایجان ، ج ١، تهران : انجمن آثار ملی ، ١٣٥١ ش ؛
(١٥) احمد کسروی ، تاریخ مشروطة ایران ، تهران ١٣٦٣ش ؛
(١٦) همو، تاریخ هیجده سالة آذربایجان ، تهران ١٣٥٥ش ؛
(١٧) مدرس تبریزی ؛
(١٨) خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی عربی ، تهران ١٣٤٤ش ؛
(١٩) حسین مکی ، تاریخ بیست سالة ایران ، ج ٤، تهران ١٣٦٢ش ؛
(٢٠) محمدباقر ویجویه ، تاریخ انقلاب آذربایجان و بلوای تبریز ، چاپ علی کاتبی ، تهران ١٣٥٥ش ؛
(٢١) مهدیقلی هدایت ، خاطرات و خطرات ، تهران ١٣٦٣ش .

/ سیدابراهیم سیدعلوی /