دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٢٣٤
تبریزی ، مظفّر بن ابی الخیر (یا ابی محمد)، امین الدین ابواسعد وارانی ، فقیه و اصولی شافعی در قرن هفتم . در روستای واران تبریز به دنیا آمد (یاقوت حموی ، ج ٥، ص ٣٤٧). در برخی منابع زادگاه او به اشتباه راران ضبط شده است (رجوع کنید به ابن قاضی شهبه ، ج ١، ص ٤٢٢ـ٤٢٣) که از قریه های اصفهان است (یاقوت حموی ، ج ٣، ص ١٢). سُبکی (ج ٨، ص ٣٧٣) سال تولد او را ٥٥٨ ذکر کرده است . وی به بغداد رفت و نزد ابوالقاسم بن فَضلان به تحصیل پرداخت . مدتی در نظامیة این شهر معید بود و در بغداد به فتوا و مناظره اشتغال داشت (همانجا). به گفتة یاقوت حموی (ج ٥، ص ٣٤٧) وی پیش از این در موصل نزد ابوالمظفرمحمدبن عُلْوان فقه آموخته بود. همچنین از ابوالفرج بن کُلَیب و ابواحمدبن سُکَینه حدیث شنید و پس از آن از عراق عازم حج شد، سپس به مصر رفت و در مدرسة ناصریه (بعدها شریفیه ) ــ در نزدیکی جامع عتیق ــ سالها تدریس کرد. پس از آن به عراق و سپس به شیراز رفت و در ذیحجّة ٦٢١ در آنجا درگذشت (سبکی ، ج ٨، ص ٣٧٣ـ٣٧٤؛
ذهبی ، حوادث و وفیات ٦٢١ـ٦٣٠ ه .، ص ٨٠).
مقام علمی تبریزی بسیار برجسته بود و در تدریس و بویژه تألیف شهرت فراوانی به دست آورد. در مصر او را از بزرگترین مشایخ علم دانسته و عابد، زاهد، امامی پُربحث و اهل مناظره معرفی کرده اند (سبکی ، ج ٨، ص ٣٧٣).
آثار تبریزی عبارت اند از: المختصر ، در فقه شافعی که شهرت بسیار دارد و تبریزی به عنوان «صاحب مختصر» شناخته شده است . این اثر خلاصة کتاب الوجیز فی الفروع غزالی است (اسنوی ، ج ١، ص ١٥٢). حاجی خلیفه (ج ٢، ستون ١٦٢٦) به شش شرح این کتاب اشاره کرده که یکی از آنها از تقی الدین سبکی (متوفی ٧٥٦) است ؛
التنقیح ، تلخیص کتاب المحصول فی علم الاصول فخررازی (متوفی ٦٠٦)؛
سِمط المسائل ، اثری فقهی که به نوشتة سبکی (همانجا) در دو مجلد یا بیشتر بوده است . حاجی خلیفه علاوه بر سمط المسائل ــ که به اشتباه سبط المسائل آورده (ج ٢، ستون ٩٧٦) ــ از کتاب سمط الفوائد در سه مجلد یاد کرده است (ج ٢، ستون ١٠٠٢). این دو باید نام یک کتاب باشد. سیوطی (ج ١، ص ٤١٠) از سمط المسائل با عنوان سماط سمط الفوائد نام برده است .
منابع :
(١) ابن قاضی شهبه ، طبقات الشافعیة ، چاپ حافظ عبدالعلیم خان ، بیروت : دارالندوة الجدیدة ، ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٢) عبدالرحیم بن حسن اسنوی ، طبقات الشافعیة ، چاپ کمال یوسف حوت ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٣) حاجی خلیفه ؛
(٤) محمدبن احمد ذهبی ، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام ، چاپ عمر عبدالسلام تدمری ، حوادث و وفیات ٦٢١ـ٦٣٠ ه . ، بیروت ١٤١٨/١٩٩٨؛
(٥) عبدالوهاب بن علی سبکی ، طبقات الشافعیة الکبری ، چاپ محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره ١٩٦٤ـ١٩٧٦؛
(٦) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، حسن المحاضرة فی تاریخ مصر و القاهرة ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، ج ١، ( قاهره ) ١٣٨٧/١٩٦٧؛
(٧) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، بیروت ١٩٩٥.
/ رسول جعفریان /