تبریزی ، محمدزمان بن کلبعلی اصفهانی ، فقیه و عالم شیعی قرن دوازدهم . سال تولد وی دانسته نیست . بنابه گزارش محمدزمان (ص ٢٩٠)، جدّ او اهل تبریز و از علمایی بوده که شاه عباس دوم او را برای مصاحبت به اردوی خویش فرا می خوانده است . تبریزی در مدرسة شیخ لطف اللّه اصفهان (مدرسة خواجه مَلِک ) ــ که از آن اثری نمانده است ــ و نزد علمای بزرگی چون ملامحمدباقر مجلسی ، شیخ جعفر قاضی حُوَیزی ، محمدصالح خاتون آبادی و آقاحسین خوانساری علم آموخت (تبریزی ، مقدمة جعفریان ، ص ١٤ـ١٦؛ آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١٦، ص ١٤٢؛ همائی ، ج ١، ص ١٠٨). تبریزی از جانب سلطان حسین صفوی (حک : ١١٠٥ـ ١١٣٧) تولیت و نظارت مدرسة شیخ لطف اللّه را به عهده داشت (تبریزی ، ص ٢٤، ٢٩١؛ خوانساری ، ج ٣، ص ٣٥٠). وفات وی را در ١١٣١ یا ١١٣٧ دانسته اند (آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، همانجا؛ بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، ستون ٣١٦).

اثر مهم تبریزی فرائدالفوائد در احوال مدارس و مساجد است که احتمالاً نگارش آن را در ١١٢٢ به انجام رسانده است (رجوع کنید به تبریزی ؛ خوانساری ، همانجاها). فرائدالفوائد مشتمل بر دو باب و یک خاتمه است . هر باب شش فصل دارد. باب اول شامل بحث لغوی در بارة واژة مسجد ، اشاره به آیات و احادیث در اهمیت مساجد، چگونگی بنای مسجد، آداب و ادعیة ورود به مسجد و عبادت در آن است . تبریزی در ضمن برشمردن محرّمات و مکروهاتی که نباید به مسجد وارد شود، بحث تنباکو را مطرح می سازد که نشان می دهد دامنة مجادلات فقهی در این باب ، که از ابتدای عصر صفوی مطرح شده بود، همچنان ادامه داشته است (رجوع کنید به ص ٥٠؛ افشار، ص ١٧٦). دیگر مطالب این باب اینهاست : تاریخچة بنای مساجد و معرفی اجمالی مهمترین مساجد همچون مسجدالحرام و مسجد مدینه و کوفه ، اشاره به انحراف قبلة برخی شهرها و نیز مساجد از جمله مقدار انحراف قبلة مسجدجامع قدیم و مسجد جدید عباسی در اصفهان و مسجدجامع تبریز (رجوع کنید به ص ٧٣، ٧٦). باب دوم شامل بحث لغوی در بارة واژة مدرسه ، ذکر آداب تعلیم و تربیت ، تاریخچة بنای مدارس بویژه در اصفهان ، اشاره به امور مالی و نحوة ادارة مدارس است (ص ٢٨٠ـ٢٩٩). به رغم اینکه دورة صفوی عصر رشد و گسترش تحصیلات علمی و نهضت مدرسه سازی در اصفهان و دیگر شهرهای مهم ایران بوده است ، مؤلف چندان گزارش جامعی در این باب به دست نمی دهد (همان ، مقدمة جعفریان ، ص ١٩). در فصل ششم به ذکر نام تربیت یافتگان مدرسة شیخ لطف اللّه می پردازد و نیز نام دانشمندان امامیه ، همچون آقاحسین خوانساری و شمس الدین محمد گیلانی (ملا شمسا) صاحب حاشیه بر شرح حکمة العین و آقامحمدباقر خاتون آبادی ، را ذکر می کند. تبریزی این مدرسه را نزد شیعیان ، هم شأن نظامیه نزذ اهل سنّت می داند (ص ٢٩٥ـ ٢٩٦؛ برای آگاهی بیشتر رجوع کنید به خوانساری ، ج ٣، ص ٣٥٠ـ٣٥١). خاتمة کتاب ، در بارة آداب زیارت و احکام بِیَع و کنایس و صومعه ها و دیگر مسائل است . تبریزی به رغم گرایش به زهد و ریاضت ، مشوق گوشه نشینی نبوده و به صوفیان بازاری تاخته و در وصف احوال شیخ صفی الدین اردبیلی بر پایبندی وی به شریعت تأکید ورزیده است .

فرائدالفوائد به لحاظ اشتمال بر اطلاعاتی در بارة مساجد و مدارس عصر صفوی و همچنین روشهای تعلیم و تربیت ــ با توجه به معدود بودن منابع در این زمینه ــ اهمیتی ویژه دارد. تبریزی برای تألیف این کتاب به منابع متعددی مراجعه ، و نام آنها را در جای جای اثر خویش ذکر کرده است (رجوع کنید به افشار، ص ١٧٤). برخی از نقل قولهای وی برگرفته از بحارالانوار است (تبریزی ، مقدمة جعفریان ، ص ١٤). بعدها فرائد الفوائد در دسترس میرزا محمدباقر خوانساری بوده ، و او بنا به نوشتة خود در روضات الجنات (ج ٣، ص ٣٥٢)، در شرح حال برخی از علما از این اثر بهره جسته است (نیز رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ، ١٣٣٧ش ، ص ١٨٣). آقابزرگ طهرانی نیز از فرائدالفوائد به نقل از خوانساری سخن گفته و گویا خود وی به آن دسترسی نداشته است (رجوع کنید به ١٤٠٣، ج ١٦، ص ١٤٢؛
همو، ١٣٧٢ش ، ص ٢٩٢، پانویس ). جلال الدین همائی در ضمن معرفی سردابه ای که در پشت مسجد شیخ لطف اللّه و در جنب مدرسة خواجه ملک بوده و به مقبرة ابن سینا شهرت داشته است ، می نویسد که سالها در پی فرائدالفوائد بوده اما آن را نیافته است (ج ١، ص ١٠٨ و پانویس ). ظاهراً وی نیز از طریق روضات الجنات با نام این کتاب آشنا شده است . ایرج افشار نسخه ای از این اثر را در فهرست پرچ کتابخانة دولتی آلمان (کتابخانة پادشاهی برلین ) یافته و در ١٣٥٣ ش آن را در عامری نامه (ص ١٧٣ـ١٨٣) معرفی کرده است . فرائد الفوائد در ١٣٧٣ش در تهران بر پایة ریزفیلم همین نسخه با مقدمه و تصحیح رسول جعفریان به چاپ رسیده است .

آثار دیگر تبریزی ــ که وی در فرائدالفوائد نیز به برخی از آنها اشاره کرده ــ عبارت است از: شرح زبدة الاصول ؛
کتاب الچنته ، به سبک کشکول . نام این اثر جبّه و جنته نیز ضبط شده است (رجوع کنید به تبریزی ، ص ٧٧؛
خوانساری ، ج ٣، ص ٣٥٠؛
بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، ستون ٣١٦)؛
رسالة فارسی المِسْعار فی الاَسعار که آن را در ١١٢٧، سال قحطی معروف اصفهان ، برای تعیین نرخ اجناس نوشته است ؛
تعلیقات اصول کافی ؛
ترجمة خلاصة الاذکار ؛
حواشی بر تهذیب الاحکام (بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ١، ستون ٣٦٠؛
همو، هدیة العارفین ، همانجا؛
آقابزرگ طهرانی ، ١٤٠٣، ج ١٣، ص ٣٠٠، ج ١٦، ص ١٤٢، ج ٢١، ص ١٩؛
تبریزی ، مقدمة جعفریان ، ص ١٧ـ ١٨).

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلام الشیعة : الکواکب المنتشرة فی القرن الثانی بعد العشرة ، چاپ علی نقی منزوی ، تهران ١٣٧٢ش ؛
(٣) همو، مصفی المقال فی مُصنفی علم الرجال ، چاپ احمد منزوی ، تهران ١٣٣٧ش ؛
(٤) ایرج افشار، « ( در بارة ) فرائدالفوائد در احوال مدارس و مساجد »، در عامری نامه : مشتمل بر هجده مقالة تحقیقی و تاریخی ، تهران : یغما، ١٣٥٣ش ؛
(٥) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ١، در حاجی خلیفه ، ج ٣؛
(٦) همو، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، ج ٦؛
(٧) محمدزمان بن کلبعلی تبریزی ، فرائدالفوائد در احوال مدارس و مساجد ، چاپ رسول جعفریان ، تهران ( ١٣٧٤ش ) ؛
(٨) خوانساری ؛
(٩) جلال الدین همائی ، مقالات ادبی : «رابطة ابن سینا با اصفهان »، ج ١، تهران ١٣٦٩ش .

/ لیلا هوشنگی /