دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٢٣٠
تبریزی ، علی بن عبداللّه ، عالم شافعی در قرن هفتم و هشتم . منابع سال ولادت وی را مختلف ذکر کرده اند که از همه مشهورتر ٦٧٧ است . محل ولادت او اردبیل بوده ، اما مقیم تبریز شده ؛
ازینرو اردبیلی و اردبیلی تبریزی نیز خوانده شده است . کنیة او ابوالحسن و لقبش تاج الدین است (ابن تغری بردی ، ج ١٠، ص ١٤٥؛
زرکلی ، ج ٤، ص ٣٠٦؛
کحّاله ، ج ٧، ص ١٣٤؛
نیز رجوع کنید به ابن عماد، ج ٦، ص ١٤٩).
تبریزی شافعی مذهب بود (بغدادی ، ج ٢، ستون ٤٢٤). وی به فراگیری علوم گوناگون پرداخت و از استادان فراوانی بهره برد؛
نحو را از رکن الدین اَسترآبادی ، علم بیان را از نظام طوسی ، منطق و حکمت را از برهان الدین عبداللّه ، حساب و هندسه را از کمال الدین حسن شیرازی ، علم اصول را از قطب الدین شیرازی ، فقه را از رکن الدین استرآبادی و سراج الدین اردبیلی و خلاف (فقه تطبیقی ) را از علاءالدین نعمان خوارزمی فرا گرفت (ابن حجر عسقلانی ، ج ٣، ص ٧٢ـ٧٣؛
سیوطی ، ج ٢، ص ١٧١؛
عیسی ، ص ٣٠٧). وی بیضاوی را نیز درک کرد، اما چیزی از او فرا نگرفت (سیوطی ، همانجا).
تبریزی را جامع علوم مختلف ، سرآمد عالمان عصر خویش و صاحب نظر در نحو، طب ، حساب ، هندسه ، حدیث ، فقه ، اصول ، کلام ، تفسیر و حکمت دانسته اند (ابن حجر عسقلانی ، همانجا؛
عیسی ، ص ٣٠٨). او در سی سالگی صاحب فتوا بوده و به قول خودش از یکی از مشایخی که محضر فخررازی را درک کرده بوده ، اجازة نقل حدیث داشته است . همچنین تسلط وی بر کتاب الحاوی الصغیر قزوینی در فروع فقه شافعی یکی از خصوصیات مهم علمی اش به شمار می رود (عیسی ، ص ٣٠٧). شاگردان زیادی نیز پرورش داد، از جمله محب الدین بن ناظر جَیش ، بهاءالدین بن نقیب و صدرالدین حلبی (عیسی ، ص ٣٠٧ـ ٣٠٨).
تبریزی در ٧١٦ به بغداد رفت و پس از آن برای انجام مناسک حج عازم مکه شد. در ٧٢٢ همراه کاروانِ حجاج مصر به قاهره رفت و در مدرسة حسامیه به تدریس پرداخت و تا آخر عمر در آنجا ماند. او در قاهره از کسانی چون وانی ، خُتَنی و دبوسی حدیث شنید (اسنوی ، ج ١، ص ١٥٥؛
ابن حجر عسقلانی ، ج ٣، ص ٧٣؛
عیسی ، ص ٣٠٧). او در اواخر عمر شنوایی خود را از دست داد و در رمضان ٧٤٦ در قاهره درگذشت و در همانجا در مزاری که در بیرون بابِ برقیه و نزدیک خانقاه دواداریه برای خویش مهیا کرده بود، دفن شد (اسنوی ، همانجا؛
عیسی ، ص ٣٠٨). گفته اند که وی زیاد قرآن می خواند و شب زنده دار بود (عیسی ، ص ٣٠٧).
تبریزی در برخی علوم از جمله فقه ، حدیث ، حساب و ادبیات تألیفاتی دارد که برخی از آنها عبارت اند از: مبسوط الاحکام فی تصحیح ما یتعلق بالکلم و الکلام که شرح مفصّلی بر کافیة ابن حاجب در نحو است (بغدادی ، همانجا)؛
حاشیه بر شرح کتاب الحاوی الصغیر قزوینی (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٦٢٦؛
کحّاله ، همانجا)؛
الکافی فی علوم الحدیث ؛
القسطاس المستقیم فی الحدیث الصحیح القویم (زرکلی ، همانجا)؛
مختصر علوم الحدیث که خلاصة مقدمة فی علوم الحدیث ابن صلاح است ؛
التذکرة فی الحساب (کحّاله ،همانجا).
منابع :
(١) ابن تغری بردی ، النجوم الزاهرة فی ملوک مصروالقاهرة ، مصر: دارالکتب ( بی تا. ) ؛
(٢) ابن حجر عسقلانی ، الدرر الکامنة فی اعیان المائة الثامنة ، بیروت ١٤١٤/١٩٩٣؛
(٣) ابن عماد؛
(٤) عبدالرحیم بن حسن اسنوی ، طبقات الشافعیة ، چاپ کمال یوسف حوت ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٥) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، ج ٤؛
(٦) حاجی خلیفه ؛
(٧) زرکلی ؛
(٨) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، بغیة الوعاة فی طبقات اللّغوییّن و النّحاة ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، قاهره ١٣٨٤؛
(٩) احمد عیسی ، معجم الاطباء: من سنة ٦٥٠ ه . الی یومنا هذا ، بیروت ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(١٠) کحّاله .
/ عبدالکریم محمدی /