دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٢٢٦
تبریزی ، احمد بن محمد ، مورخ و شاعر نیمة اول قرن هشتم . از نسب و زندگی او اطلاع چندانی در دست نیست . وی را مؤلف تاریخ النوادر و سرایندة شهنشاه نامه / شاهنشاه نامة هجده هزار بیتی معرفی کرده اند (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ، ج ٩، قسم ١، ص ٥٦؛ براون ، ج ٣، ص ١٤٧؛ تربیت ، ص ٣٢). از تاریخ النوادر که در کشف الظنون (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٣٠٨) به تبریزی منسوب است ، اطلاعات زیادی در منابع نیامده است . شهنشاه نامه که به منظومة احمدی نیز معروف است ، شامل تاریخ از عهد یافث بن نوح تا پایان عهد سلطان ابوسعید بهادرخان (متوفی ٧٣٨) است (تربیت ؛
آقابزرگ طهرانی ، همانجاها؛
صفا، ص ٣٥٧). تبریزی در این منظومه نسل مغولان را به یافث پسر نوح می رساند و جانشینان او را یک به یک نام می برد تا به «داستان تموجین و خاتون او» می رسد. تاریخ تموجین / تموچین (چنگیزخان ) طولانیترین بخش منظومه است . منظومه با ذکر تاریخِ اوگتای (حک : ٦٢٦ـ٦٣٩)، تولی (متوفی ٦٢٧) و جلال الدین خوارزمشاه (متوفی ٦٢٨) ادامه می یابد و به هولاکو (حک : ٦١٤ـ٦٦٣) و جانشینان او می رسد و به سلطان ابوسعید بهادرخان ختم می شود (ریو، > ذیل < ، ص ١٣٥؛
ایرانیکا ، ذیل «احمدبن محمد تبریزی »). شهنشاه نامه ظاهراً به دستور سلطان ابوسعید بهادرخان سروده شده ، نظم آن هشت سال به طول انجامیده و در ٧٣٨ پایان یافته است . تبریزی در پایان منظومه در بارة مدت تألیف و سال اتمام کارش اشعاری سروده است (ریو، همانجا؛
صفا، ص ٣٥٨).
منظومة شهنشاه نامه در بحر متقارب و به سبک شاهنامة فردوسی است . این اثر از لحاظ فن شعری و اعتبار تاریخی ارزش چندانی ندارد، لیکن می توان اطلاعات مفیدی در بارة اوضاع سیاسی و اجتماعی قرن هشتم از آن استخراج کرد (براون ، ج ٣، ص ١٤٨). نسخه ای از این منظومه با عنوان چنگیزنامة منظومات احمدی در مجموعه ای در کتابخانة موزة بریتانیا با تاریخ ١٤ رجب ٨٠٠ محفوظ است (ریو، همانجا).
منابع :
(١) آقابزرگ طهرانی ؛
(٢) ادوارد گرانویل براون ، تاریخ ادبی ایران ، ج ٣: از سعدی تا جامی ، ترجمه و حواشی علی اصغر حکمت ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٣) محمدعلی تربیت ، دانشمندان آذربایجان ، تهران ١٣١٤ ش ؛
(٤) حاجی خلیفه ؛
(٥) ذبیح اللّه صفا، حماسه سرایی در ایران ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٦) Encyclopaedia Iranica , s.v."Ah ¤mad b. Moh ¤ammad Tabr ¦âz ¦â "(by I . Aka);
٧- Charls Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum , London ١٩٦٦, Supplement , ١٩٧٧.
/ رقیه رسولی /