دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٢٢٢
تبریز ، شهرستان و شهری در استان آذربایجان شرقی .
١) شهرستان تبریز. در مغرب استان آذربایجان شرقی واقع است . از شمال به شهرستان شبستر، از شمال شرقی به شهرستان اهر، از مشرق به شهرستان هریس و شهرستان بستان آباد، از جنوب به شهرستان مراغه ، از جنوب غربی به شهرستان اسکو و از شمال غربی به شهرستان شبسترمحدود می شود و مشتمل است بر دو بخشِ مرکزی (به مرکزیت تبریز) و خسروشهر (خسروشاه سابق ، به مرکزیت خسروشهر)، چهار شهر تبریز و باسمِنج و سردرود و خسروشهر، و شش دهستانِ آجی چای ، اِسپَران ، میدانْچای ، سردصحرا (از بخش مرکزی )، تازه کَنْد و لاهیجان (از بخش خسروشهر) (ایران . وزارت کشور، ص ١).
شهرستان تبریز در منطقه ای نیمه کوهستانی ـ نیمه جلگه ای واقع شده که ساختمان آن بر اثر یک رشته چین خوردگیها و پیشروی و پسروی دریاچه ای وسیع ــ که دریاچة کنونی ارومیه باقیماندة آن است ــ پدید آمده است . این شهرستان شامل جلگة وسیعی است که کوههای مرتفعی چون میشوداغ در شمال غربی و اینل ـ زینل / اینالی / عون بن علی ( در زبان مردم : عینالی ) یا کوه سرخاب در شمال و سهند در جنوب آن را احاطه کرده است . کوهستان آتشفشانی سهند (بلندترین قله : ٧٠٧ ، ٣ متر) با وسعت ٥٠٠ ، ٤ کیلومتر مربع از کوههای متعددی تشکیل شده است و دریاچه های کوچکی در دامنه های آن وجود دارد. در دامنه های سهند چشمه های آب گرم متعددی نیز هست که غالباً به رودهای جاری از این کوهستان می پیوندد. دامنه های سهند تا ارتفاع ٥٠٠ ، ٢ متر پوشیده از مراتع طبیعی است که چراگاه دامهای ایلات و دامداران است .
بخش عظیمی از جلگة تبریز، از مستعدترین جلگه های آذربایجان ، با وسعتی حدود سیصد کیلومترمربع (حسین زاده دلیر، ص ٢) در این شهرستان قرار دارد. از پیدایش این جلگه ، با توجه به داده های زمین شناختی خصوصاً وضع چینه شناسی و تحول زمین ساختی و تغییرات اقلیمی آذربایجان ، معلوم می شود که آذربایجان محل تراکم عوارض چین خورده و ناهمواریهای آتشفشانی است که مجموعة این عوارض ، آذربایجان را به صورت فلات مرتفعی در شمال غرب ایران در آورده است . گسترش سفرة بسیار ضخیمی از مواد آبرفتی در سطح جلگة کنونی تبریز، حاصل تحولات اقلیمی دورة پلئیستوسن (دوران چهارم ) و بعد از آن در این منطقه بوده است . با توجه به تحول ساختمانی و مورفوکلیمایی این جلگه ، عوارض و عناصری در آن می توان یافت که نشان دهندة وجود دو گونه اراضی است : مرتفع و متعارض ، کم ارتفاع و مسطح . حد شمال و شمال شرقی جلگه را ارتفاعات اینل ـ زینل و ادامة آن ، تودة کوهستانی مُرو ( = مورو ) ، در مقیاس وسیع منطقه پوشانده که اختلاف سطحی حدود ٤٣٠ متر از سطح جلگه ایجاد کرده است . دامنة کشیدة این مرتفعات با روند شمال غربی ـ جنوب شرقی از شمال غرب روستای بارِنج تا شمال فرودگاه تبریز را می پوشاند و پس از بریدگی ــ که رودخانة تلخه رود * (آجی چای ) و کمورچای در آن ایجاد کرده است ــ در همان امتداد تا منطقة صوفیان ادامه می یابد. حداکثر ارتفاع این تودة کوهستانی ٨٠٠ ، ١ متر است که با توجه به تفاضل ارتفاع بین رأس و پای دامنه ، سراشیبی معادل ٣٠% تا ٤٠% به وجود آورده است ، لیکن در محل ورود تلخه رود به جلگة تبریز، خصوصاً در پشت فرودگاه تبریز، این شیب بسیار زیاد است . به نظر می رسد که ارتفاعات اینل ـ زینل در شمال و شمال شرقی ، یکی از تنگناهای مورفولوژیک (پیکرشناسی ) جلگة تبریز در گسترش منطقی شهر تبریز بوده است . علاوه بر ارتفاع این ناهمواری که عامل تعیین کننده ای در گسترش نیافتن شهر بوده است ، دامنه های مشرف به جنوب یعنی شهر تبریز کلیة عوارض مورفودینامیک را نشان می دهد که اغلب در امتداد خط گسل صورت می گیرد. گسل عامل اصلی گسترش نیافتن شهر تبریز است . ناهمواریهای جنوبی ــ که حاشیة جنوب و جنوب شرقی را می پوشاند ــ به صورت عوارض منقطع مشاهده می شود. حداکثر ارتفاع این عوارض ٧٨٠ ، ١ متر است که به سمت مشرق و مغرب تا فواصل طولانی ثابت می ماند و به سمت مغرب ، بعد از شیبی ملایم ، در حوالی روستای لاله از بین می رود، لیکن در بخش شرقی ، بعد از افت ارتفاع که به صورت گردنه ای ملایم ظاهر شده است و جادة تبریز ـ تهران از آن می گذرد، دوباره اوج می گیرد و به بخش مرتفع شمال شرقیِ امتداد اینل ـ زینل متصل می گردد. چشم انداز بخش غربی و شمال غربی جلگه ــ که مناطق همواری است و از تراکم مواد آبرفتی جدید و ریزدانه و نِهِشته های رودخانه ای جدید پوشیده شده ــ یکنواخت و کم عارضه است و تا حاشیة شرقی دریاچة ارومیه امتداد می یابد (خیام ، ص ٩١ـ ٩٨).
بارزترین پدیدة زمین ساختی منطقة آذربایجان ، گسلِ جوانی است که از شمال شهر تبریز می گذرد (ذکاء، ١٣٦٨ ش ب ، مقدمة ظهوریان ایزدپناه ، ص ١٠؛ پورکرمانی و آرین ، ص ٦٨). جنبش این گسل سبب خمیدگی آبرفتهای کوارترنر دشت تبریز، بویژه در غرب روستای خواجه مرجان ، و یکی از بارزترین عوامل توپوگرافی (ناهمواری ) گسترة تبریز است (پورکرمانی و آرین ، ص ٦٨ـ٦٩).
قسمتی از ترکیبات معدنی و گازهای ناشی از تحولات آتشفشانیِ سهند، در آبهایی که از شکاف کوهها بیرون می ریزند حل یا ممزوج شده و چشمه های آب معدنی ایجاد کرده است (مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ١٢). در تبریز چندین چشمة آب معدنی و گرم وجود دارد، از جمله بارِنج ، صیدکَنْد، سیاوان و کرگه (ذکاء، ١٣٦٨ ش الف ، ص ١٥١ـ١٥٢). آب گرم گوگردداری به نام گروه یا گراب نیز در شمال شرقی تبریز از یکی از دره های کوه سرخاب به نام «دره گرو» روان بوده است و در کوی شتربان ، گرمابة بزرگی روی آن ساخته بودند. این آب گرم تا صد سال پیش روان بوده ولی اکنون چشمة آن کور شده و از میان رفته است (همان ، ص ١٩٦ـ١٩٧). وجود چشمه های آب معدنی و گرم را در شهر تبریز و پیرامون آن ، علت پیدایش تبریز دانسته اند (همان ، ص ١٥١ـ١٥٢).
تبریز را دو رود سیلابی آبیاری می کند: تلخه رود (بزرگترین رود تبریز با آب سالانه ) و رود فصلی مهران رود یا میدان چای . آب تلخه رود به علت عبور از اراضی گچی و نمکدار، شور و تلخ است و برای کشاورزی چندان مناسب نیست . مهران رود در بیشتر ماههای سال کم آب و خشک است (مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٥). این رود که از دامنه های کوه سهند سرچشمه می گیرد، از طریق درة لیقوانْچای به باسمنج می رسد و تقریباً با جهت شرقی ـ غربی ادامه می یابد و با بهره گیری از آب رودهای فصلی و فرعی به طرف تبریز می رود (ساری صراف و رسولی ، ص ١٧). تلخه رود که از دامنه های جنوبی سبلان و گردنة نیر سرچشمه می گیرد، بعد از عبور از جلگة سراب و دریافت چندین شعبه از دامنه های قوشه داغ در شمال و بُزقوش و سهند در جنوب ، وارد جلگة تبریز می شود و در امتداد جادة تبریز ـ آذرشهر به سمت جنوب غربی جریان می یابد و در حوالی گاوگان به دریاچة ارومیه می ریزد. میانگین آبدهی تلخه رود در ایستگاه اندازه گیری ناحیة وَنْیار در مدخل رودخانه به دشت تبریز (شرق تبریز) در جادة تبریز ـ اهر، ٥ر١٢ تا حدود ١٥ مترمکعب در ثانیه است (موحّد دانش ، ص ٢٩٤ـ ٢٩٥).
بخش اعظم آب این شهرستان از منابع زیرزمینی دامنه های شمالی سهند (سعیدآباد و قزلجه میدان و لیقوان ) تأمین می شود. جنس زمینِ این منطقه از عوامل اصلی تشکیل سفرة آب زیرزمینی است . توفهای آبرفتی این منطقه ، محل مناسبی برای نفوذ آبهای سطحی است . ضخامت این لایه ها از جنوب به شمال کاسته می شود و مواد تشکیل دهندة آنها اغلب قلوه سنگ و سنگهای درشت و شن و ماسه و در بعضی نقاط همراه با کائولین است . بافت خاک نیز از متوسط تا سبک تغییر می کند. نفوذپذیری خاک منطقه موجبات تشکیل لایه های آبدار را فراهم آورده است . ضخامت این لایه ها از چند متر تا ٥٠٠ متر تغییر می کند. بر اساس مطالعات ژئوفیزیکی ، حداکثر آبرفتهای درة لیقوان ٣٤٠ متر است . بررسیهای ژئوفیزیکی منطقه ، از جمله در روستاهای دیزَج و حاج عبدال ، نیز نشان دهندة وجود سفره های زیرزمینی تحت فشار در این قسمتها و سفره های نیمه تحت فشار در مجاورت سعیدآباد است (عزیزپور، ص ١٣٠ـ١٣١). در حوالی شهر تبریز ٣٥ کاریز با آب دایمی وجود دارد.
ارتفاع بالا و توپوگرافی کوهستانی منطقة تبریز، بر آب و هوای آن تأثیر می گذارد و ترکیب این عوامل ، شرایط محیطی دشواری به وجود می آورد. کمبود نباتات و فقر خاک با سرمای سخت زمستانها نیز این وضع را حادتر می کند (ملویل ، ص ٢٧). تبریز به سبب این موقعیت جغرافیایی ، سردسیر است و آب و هوای استپی خشک با زمستان سرد بسیار برّی دارد (شوایتزر ، ص ٣٣). میانگین دمای ماهانه در دی (سردترین ماه سال ) ْ٥ر٢ - ، در فروردین ْ٥ر١٠ ، در تیر (گرمترین ماه سال ) ْ٤ر٢٥ ، و در مهر ْ١ر١٤ و میانگین دمای سالانه ْ٩ر١١ است . میانگین روزهای یخبندان در سال ٢ر١٠٨ روز و بیشتر از اواخر پاییز تا پایان زمستان است .
میانگین بارش سالانه ١ر٣٣٠ میلیمتر و بیشترین میزان آن در هشت ماه سال ، از مهر تا اردیبهشت (٦ر٢٩٢ میلیمتر)، است . هوای تابستانها خشک و حداقل بارش در مرداد ٦ر٤ میلیمتر است و به علت نیمه خشک بودن اقلیم منطقه ، نیاز گیاهان به آب از اواسط اردیبهشت تا اواسط پاییز زیاد است . میانگین بارش در زمستان ٣ر١١٣ میلیمتر (بیشتر به صورت برف )، در بهار ٨ر١٢١ میلیمتر، در تابستان ٧ر٢٠ میلیمتر و در پاییز ٣ر٧٤ میلیمتر است . نوسان بارندگی سالانه از ٣ر٥١٣ میلیمتر در سالهای پر بارش تا حداقل ٤ر١٩٢ میلیمتر در سالهای کم بارش گزارش شده است که خطر سالهای سیلابی و خشکسالی روشن می گردد (آلکس ، ص ١٨٨).
در سالهای سیلابی ، اواخر بهار و اوایل تابستان طوفان همراه با رعد و برق و تگرگ می وزد و در این دوره آخرین برفهای زمستانی ذوب می شود. ازینرو، با توجه به گزارشهایی که از دوران مغول تا قرن حاضر در دست است ، گاه در تیرماه سیلابهای سنگین به شهر خسارات فراوانی زده است . شهرستان تبریز معادن سنگ ساختمانی ، سنگ گچ ، سنگ تراورتن الوان ، پوکة معدنی ، زغال سنگ و خاک رس دارد.
در این شهرستان انواع درختان راش و بلوط و ممرز و افرا و ون و بعضی درختان میوة جنگلی مانند گردو و گیلاس و فندق و سیب و گلابی وجود دارد. در بیشتر نواحی آن گیاهانی از قبیل کنگر وحشی ، خارشتر، چمن ، خاکشیر، قیاغ اولی ، شیرین بیان ، روناس ، گندمیان ، بومادران و گون کتیرا در بیشتر ایام سال می روید ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٦، ص ٤٦). پوشش گیاهی در جلگة تبریز به صورت مراتع ییلاقی (بویژه در دامنة تودة کوهستانی سهند) و مراتع قشلاقی (اطراف دریاچة ارومیه ) است . پوشش گیاهی دامنه های سهند به علت شیب تند و سنگلاخی بودن ، مانند سبلان غنی نیست و گونه های گیاهی نواحی مرتفع آن مانند گونه های مناطق کوهستانی است . در نواحی جلگه ای و کم ارتفاع گیاهانی از گونة گیاهان ایران مرکزی و نواحی خشکتر، مانند خارشتر، فراوان وجود دارد ( دائرة المعارف بزرگ اسلامی ، ج ١، ص ٢٢٢).
از جانوران آنجا گرگ و گراز و روباه و خرس و قوچ و میش و بز وحشی و شغال و آهو و خرگوش است . از پرندگان بومی کبک و اردک و غاز و قرقاول و از پرندگان مهاجر پلیکان و فلامینکو، انواع مرغابی و دُرنا و لک لک و حواصیل در حوالی رودخانه های این شهرستان فراوان است ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، همانجا).
در سرشماری ١٣٧٥ ش ، شهرستان تبریز ٥٠٩ ، ٤٨٦ ، ١ تن جمعیت داشته ، شامل ٥٨٤ ، ٣٠٤ ، ١ تن شهرنشین و ٩٢٥ ، ١٨١ تن روستانشین (مرکز آمار ایران ، ١٣٧٦ ش ب ، ص چهل ). ترکیب سنی جمعیت این شهر جوان است (رجوع کنید به همو، ١٣٧٦ ش الف ، ص نوزده ). مردم تبریز به ترکی آذری و فارسی گفتگو می کنند. آنان مسلمان و بیشتر شیعة دوازده امامی اند. حدود چهار درصد از جمعیت این شهرستان مسیحی اند ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٦، ص ٤٧).
عشایر ارسباران تابستانها را در دامنه های سهند و میشوداغ این شهرستان می گذرانند (همانجا).
اقتصاد شهرستان تبریز از قدیم الایام بترتیب مبتنی بر کشاورزی و باغداری ، تجارت ، صنایع و دامداری بوده است . پرورش کرم ابریشم از دوران صفوی در این شهرستان رایج بوده ولی اکنون از اهمیت آن کاسته شده است . قالی بافی آنجا از دیرباز اهمیت داشته و فرش تبریز یکی از اقلام صادراتی کشور است . این شهرستان دارای کارخانة ماشین سازی تبریز (در ناحیة قراملک )، تراکتورسازی ایران (در شش کیلومتری راه تبریز ـ سردرود)، پالایشگاه تبریز (در غرب شهر صنعتی تبریز)، نیروگاه بزرگ حرارتی (ابتدای راه تبریز به آذرشهر)، چند کارخانة کبریت سازی و کارخانه ها و کارگاههای متعدد مواد غذایی و شیمیایی و پوشاک و نساجی است ؛
ازینرو، یکی از قطبهای صنعتی کشور به شمار می آید (همان ، ج ٦، ص ٤٧ـ ٤٨).
دامداری سنّتی و صنعتی این شهرستان اهمیت خاصی دارد. دامنه های سهند از مراکز مهم پرورش زنبور عسل در ایران است (همان ، ج ٦، ص ٤٩ـ٥٠). وجود راههای اصلی و فرعی و راه آهن و فرودگاه ، نقش عمده ای در مبادلات بازرگانی این شهرستان دارد (همان ، ج ٦، ص ٥٠).
٢) شهر تبریز. مرکز شهرستان تبریز و مرکز استان آذربایجان شرقی . در ارتفاع ٤٠٠ ، ١ متری (همانجا) در ٦٣٥ کیلومتری غرب تهران ، ١٣٥ کیلومتری جنوب جلفا و ٥٠ کیلومتری شمال غرب کوهستان سهند قرار دارد. بزرگترین شهر شمال غرب ایران و قطب بازرگانی ، صنعتی ، سیاسی ، اداری ، فرهنگی ، نظامی و کانون ارتباطی شمال غرب ایران است (پرهیزگار، ص ٢٤١).
شهر تبریز در مغرب استان آذربایجان شرقی ، در منتهی الیه مشرق یا تقریباً جنوب شرقی جلگة تبریز واقع است . از شمال به کوه اینل ـ زینل و از جنوب به دامنه های شمالی سهند و از مشرق به ادامة کوه اینل ـ زینل محدود می شود. در مغرب آن زمینهای هموار جلگة تبریز قرار دارد. تلخه رود پس از قطع کردن رشته کوه اینل ـ زینل ، از شمال غربی به شهر تبریز وارد می شود و مخروطْافکنة وسیعی تشکیل می دهد. مهران رود نیز پس از عبور از باسمنج به شمال غربی متمایل و از مشرق به شهر تبریز وارد می شود و با جهت شرقی ـ غربی از این شهر می گذرد و سرانجام به تلخه رود می پیوندد. شهر تبریز به شکل جلگة بین کوهی یا چالة نسبتاً بزرگی است که از سه طرف با کوهستان احاطه شده است ، اما در مغرب به زمینهای همواری باز می شود که عمدتاً شوره زارهای ناشی از مخروط افکنة تلخه رود هستند. ارتفاع شهر تبریز بین ٣٥٠ ، ١ تا ٥٥٠ ، ١ متر و شیب عمومی زمینهای آن به طرف مرکز شهر و سپس به طرف مغرب است (عزیزپور، ص ٥٨ ـ٥٩).
تبریز به سبب قرارگرفتن در ناحیة کوههای آتشفشانی ، زلزله خیز است و به علت واقع بودن بر سر راه تلخه رود و مهران رود سیل گیر است . مهران رود را، که از ارتفاعات شمالی سهند سرچشمه می گیرد، در شهر «میدانْچای » می نامند. این رود با عرض متوسط سی متر و عمق متوسط چهار متر از مدخل جادة ترانزیتی تهران ـ تبریز وارد شهر می شود و پس از عبور از محلات باغمیشه / بغ میشه / بغ مشه ، بِیلان کوه / ولیان کوه ، پُلِ سنگی ، ششگِلان / شش گیلان / شش گیله ، بازار راسته کوچه ، و امیرخیز سرانجام از کنار محلة چوستْدوزان به زمینهای کشاورزی محلات حجتی و ستارخان می رود و در یک کیلومتری پل فرودگاه به تلخه رود می پیوندد (ساری صراف و رسولی ، ص ١٧). با توجه به غنی بودن سفره های آب زیرزمینی این منطقه ، بیشترین مقدار آب آشامیدنی تبریز از این منابع و از آبرفتهای درة لیقوان و سعیدآباد تأمین می شود و تقریباً تمامی چاهها و قنوات در این قسمتها حفر شده اند (عزیزپور، ص ١٣٠ـ١٣١؛
نیز رجوع کنید به مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ١٠ـ١١).
آب و هوای تبریز. معتدل و نیمه مرطوب است . حداکثر دمای آن ْ٣٥ و حداقل ْ٢٠- و متوسط بارندگی سالانة آنجا حدود ٢٨٠ میلیمتر است ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٦، ص ٥٠).
منابع اصلی آب آشامیدنی ، منابع زیرزمینی دامنه های شمالی سهند بوده ، ولی چون سطح این آبها پایین رفته ، حفر چاه در این منطقه ممنوع شده است (عزیزپور، ص ١٩١). بخش عمدة آب آشامیدنی از منابع زیرزمینی دامنه های شمالی سهند (٨١ حلقه چاه عمیق و یازده رشته قنات )، برابر با ٧ر١ متر مکعب در ثانیه ، و قسمتی نیز از چاههای داخل شهر (چهارده حلقه )، برابر با ٥ر٠ متر مکعب در ثانیه ، تأمین می شود؛
بنابراین ، تولید آب حداکثر ٤ر٢ متر مکعب در ثانیه است (همان ، ص ١٣٦، ١٩١).
شهر تبریز برای توسعة فیزیکی با تنگناها و ناهمواریهای طبیعی (همان ، ص ٦٦) مواجه است . همچنین وجود شیبهای تند به طرف شمال و جنوب شهر، در ایجاد پدیدة لغزش سهم مهمی دارند. شیب کمِ بخش میانی منطقه ، از نظر سطح آبهای زیرزمینی و اشباع زمین مشکلاتی پدید می آورد و منطقه از نظر آبهای زیرزمینی و بافت خاک ، به طرف غرب تبریز، یعنی از حوالی الوارِ پایین به بعد، اشباع است . علاوه بر این ، بخش بزرگی از این قسمت را زمینهای نمکی تشکیل می دهد. در محدودة فعلی شهر و در مسیر توسعة آن به طرف شمال غربی و غرب و شرق امکان نشست ناشی از تراکم و تراکم هیدرولیکی و انحلال و پایین رفتن سطح آبهای زیرزمینی وجود دارد. عواملی چون وجود گسل و سستی زمین منطقه ــ که حاصل وجود آبرفتهای جوان یا اساساً زمینهای آبرفتی و سازَنْدهای مارْنی در بخشهای مختلف محدوده است ــ و آبهای زیرزمینی نزدیک به سطح زمین و امکان لغزش ، خطر بروز زلزله را در این منطقه چند برابر کرده است . سطح آبهای زیرزمینی از دیگر مشکلات محدوده است که نتیجة توسعة متمرکز و فزایندة شهر است . قرارگرفتن شهر در منتهی الیه شرقی چالة تبریز ــ با توجه به مشخصات توپوگرافی این چاله و بهره گیری از شرایط درة گسترده و بادهای آرام بویژه در زمستان ــ مهمترین عامل ایجاد وارونگی دما در این منطقه به شمار می رود؛
لذا، شکل زمین این ناحیه برای توسعة شهر صنعتی مناسب نیست (همان ، ص ١٩٩ـ٢٠٤).
در سرشماری آبان ١٣٧٥ ، جمعیت تبریز ٠٤٣ ، ١٩١ ، ١ تن بوده است (مرکز آمار ایران ، ١٣٧٦ ش ب ، ص هفتادودو). تبریز به سبب داشتن امکانات و اعتبار محلی و منطقه ای و ملی و بین المللی ، مهاجرپذیرترین شهر استان است ؛
ازینرو، شهر جدید سهند، در ٢٤ کیلومتری تبریز در کنار جادة تبریز ـ آذرشهر، در دست ساخت است تا سرریز جمعیت شهر تبریز را جذب کند و کانون جدیدی برای جمعیت و اشتغال ایجاد سازد و زمین مناسب برای توسعة شهری فراهم آورد (قربانی ، ص ١١٠).
زبان مردم تبریز ترکیِ آذری و فارسی است . آنان پیش از رواج یافتن زبان ترکی ، به گویش آذری * سخن می گفتند که تا حدود قرن یازدهم در آذربایجان رایج بود و هنوز هم بقایایی از آن با نام «تاتی » در برخی از روستاها متداول است ( دائرة المعارف بزرگ اسلامی ، ج ١، ص ٢٥٩؛
نیز رجوع کنید به تات * ). از زبان آذریِ مردم تبریز از قرن یازدهم مطالبی وجود دارد ( دائرة المعارف بزرگ اسلامی ، ج ١، ص ٢٥٩ـ٢٦١؛
دانشنامة ایران و اسلام ، ج ١، ص ٦١ـ ٦٨). زبان آذری با نفوذ زبان ترکی در آذربایجان بتدریج ضعیف شد و در دورة محمود غزنوی (٣٨٩ـ٤٢١) و سلجوقیان و بویژه پس از یورشهای تیمور و دورة اتابکان و مغولان و ترکمانان قراقوینلو و آق قوینلو و صفوی کم کم ترکی در آذربایجان رایج و سپس زبان رسمی آنجا شد ( دائرة المعارف بزرگ اسلامی ، ج ١، ص ٢٦١؛
دانشنامة ایران و اسلام ، ج ١، ص ٦٢ـ٦٣).
مردم تبریز شیعة دوازده امامی اند. تعدادی مسیحی ، از ارمنیان ، نیز در این شهر سکونت دارند. اقتصاد شهر تبریز مبتنی است بر فرآورده های کشاورزی شامل غلات و حبوبات و تره بار و میوه ؛
تولیدات دامی از قبیل فرآورده های لبنی و پوست و پشم و چرم و تخم مرغ و عسل ؛
تولیدات صنعتی از جمله تراکتور تولید کارخانة تراکتورسازی تبریز (تأسیس ١٣٤٩ش ) و ابزار کشاورزی تولید کارخانة ماشین سازی تبریز (تأسیس ١٣٤٦ش )، نفت تصفیه شده محصول پالایشگاه تبریز (تأسیس ١٣٥٦ش )، کفش و انواع تولیدات چرمی ، پوشاک ، انواع منسوجات ، کبریت ، قالی ، گلیم ، ظروف سفالی و سرامیک ، انواع شال پشمی ؛
تولیدات معدنی از قبیل سنگ آهک ، سنگ گچ و پوکة معدنی که همة این اقلام جنبة صادراتی دارند ( فرهنگ جغرافیائی آبادیها ، ج ٦، ص ٥٢ ـ٥٣).
بازار تبریز با بیست راسته و راسته بازار، ٣٥ سرا، ٢٥ تیمچه ، یازده دالان و حدود ٥٠٠ ، ٥ مغازه ، حجره ، فروشگاه و چهل صنف و شغل ، هنوز هم بازار اصلی دادوستد تبریز است . در این بازار علاوه بر مسجد جامع ، نوزده مسجد دیگر و نُه مدرسة دینی وجود دارد (خاماچی ، ص ١٣٨ـ ١٦٨، ١٧١ـ١٨٠، ٢٧١).
پیشینه . بومیان آذربایگان ، تبریز امروزی را توری (چشمه یا رود گرم ) می گفته اند. تا هفتاد ـ هشتاد سال پیش نیز بیشتر روستاییان پیرامون تبریز، این شهر را توری می نامیدند. امروزه نیز در بعضی از روستاهای اطراف ، از جمله در ده قنبر در ٢٢ کیلومتری شوسة تبریز ـ آذرشهر، آن را توری می نامند. در نوشته های کهن (برای نمونه رجوع کنید به ابوالفداء، ص ٤٠٠ـ٤٠١) نام این شهر به شکل تُوریز آمده است و هنوز هم در زبانهای کردی (مردوخ ، ذیل «توریز») و تاتی «توریز» و «تُوْری » به کار می رود. در کتیبة سارگُن دوم (حک : ٧٢٢ یا ٧٢١ـ٧٠٥ ق م )، پادشاه آشور، از تبریز با دژ «تارویی ـ تارمکیس » یاد شده است که نام تارویی با نام ایرانی شهر، یعنی توری ، مطابقت دارد (رجوع کنید به ادامة مقاله ) و نشان می دهد که این نام را مادها به این دژ یا شهر داده اند (ذکاء، ١٣٦٨ ش الف ، ص ١٥٢ـ١٥٣، ١٩٧). هامر، مورخ آلمانی ، تبریز را به معنای چشمة آب گرم دانسته و در تاریخ عثمانی نیز «صجاق سو منبعی » (چشمة آب گرم ) ترجمه شده است . اسحاق تیلر نیز تبریز را به معنای «چشمة گرم » می داند (همان ، ص ١٩٧). لرد کرزن نیز تبریز را کلمه ای آریایی مستخرج از تب به معنای «گرم و نیم گرم » و رز و ریز و رش از مصدر «ریختن » می داند و آن را به سبب وجود چشمه های آب گرم مجاورش «گرماریز» معنی کرده است (به نقل ذکاء، ١٣٦٨ ش الف ، همانجا). ویلهلم آیلرس (ص ١٦ـ١٧)، زبان شناس آلمانی ، یافتن ریشة دقیق تبریز را دشوار دانسته و احتمال داده است که تبریز از دو بخش تب و رِز ، به معنای «رود آب گرم » تشکیل شده باشد، تپ یا تف به معنای «گرم » (مثلاً در تفتان ) و ریز به معنای «جریان داشتن چشمه و جوی » است ، مانند «کاریز» و «نیریز». در تقویم البلدان (تألیف در ٧٢١) در دو جا آن را «توریز» آورده است (همانجا) و در تالی کتاب وفیات الاعیان ، تألیف ابن صقاعی (ص ١٨٤) نیز «توریز» آمده است . در نسبت بدین نام ، «توریزی » می نوشته اند؛
چنانکه ابن بطوطه (ج ١، ص ٢٢٠) از شخصی منسوب به توریز نام برده است : «موکل بنا امیر جلال الدین بن الفلکی التوریزی است » (نیز رجوع کنید به ذکاء، ١٣٦٨ ش الف ، ص ١٩٧). فاوست بیزانسی در قرن چهارم میلادی تبریز را «تَوْرِژ» و «تَوْرِش »، و اسولیک در قرن یازدهم میلادی «تَوْرِژ» نوشته اند و واردان در قرن چهاردهم میلادی آن را «تَوْرِژ» و «دَوْرِژ» ذکر کرده است . گویا دورژ اخیر از لهجة عامیانة ارمنی مشتق شده و اصل کلمه دَ ـ ای ـ وْرِژ به معنای «این برای انتقام است » بوده است . پس هم منابع ارمنی تأیید می کند که نام شهر در قرن پنجم (بلکه چهارم ) میلادی تورژ بوده و هم به فارسی تورز تلفظ کرده اند که در فارسی متداول به معنای «تب ریز» و «تب پنهان کن » و به قول اولیاچلبی (ج ٢، ص ٢٤٦) «سِتْمه دوکوجو» ( ستمه : تب ، دوکوجو : ریزنده ) است و احتمالاً این نام ، یعنی «پنهان کنندة تف و گرما» با جنبشهای آتشفشانی کوه سهند مرتبط بوده است (مینورسکی ، ص ٧).
بسیاری از باستان شناسان و تاریخ نویسان ، از جمله دانژن (خوانندة کتیبة سارگن ) و دیاکونوف (ص ٢٠٣) و مینورسکی (رجوع کنید به به نقل کارنگ ، ١٣٤٥ ش ، ص ١٧٣ـ١٧٤) بر آن اند که جای دژِ «تارویی ـ تارمکیس »، تبریز کنونی است . از عبارتهای کتیبة سارگن معلوم می شود که شهر دو باروی تودرتو و خانه ها و انبارهای گندم و علوفه و اصطبلهای بزرگ برای نگهداری اسبهای مادی و خندقی ژرف در گرداگرد باروها داشته است (ذکاء، ١٣٦٨ ش الف ، ص ١٥٢، ١٥٥؛
نیز رجوع کنید به مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٣٩١). دژ تارویی ـ تارمکیس جایگاه اسبهای ذخیرة سواران اورارتو بوده ، که آشوریها آن را ویران کردند (مشکور، ١٣٤٩ ش ، ص ٨٠). فاوست بیزانسی که رویدادهای سالهای ٣٤٤ تا ٣٩٠ میلادی را به یونانی نوشته ، در بارة جنگهای ایران و ارمنستان در تبریز شرحی داده که پیداست تبریز در سدة چهارم میلادی شهری آباد بوده و کاخ شاهی و مرکز فرماندهی نظامی داشته است (ذکاء، ١٣٦٨ ش الف ، ص ١٥٦؛
مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٣٩٢). بجز شرح فاوست ، در هیچیک از منابع پیش از اسلام نام تبریز نیامده است (ذکاء، ١٣٦٨ ش الف ، ص ١٥٦ـ١٥٧).
آذربایجان در سال ٢٢ در زمان عمر، به دست مغیرة بن شعبة ثقفی فتح شد (ابن فقیه ، ص ٢٨٤). در آن زمان ، اردبیل معتبرترین شهر آذربایجان بود و ظاهراً تبریز دهکده بود و جزو شهرها به شمار نمی رفت . در زمان خلیفه منصور (١٣٦ـ ١٥٨)، حدود ١٣٧ ، در میان عربهایی که در آذربایجان ماندگار شدند، مردی به نام رَوّاد از قبیلة اَزْد، از قبایل مشهور یمن ، در تبریز مسکن گزید و پسر او، وجنا با کمک برادرانش ، نخستین دیوار شهر را ساخت (یعقوبی ، تاریخ ، ج ٢، ص ٣٧١؛
هوفمان ، ٢٠٠٠، ص ١٠٣). طبری (سلسلة سوم ، ص ١١٧٢، در حوادث سال ٢٢٠) و بلاذری (ص ٣٢٢) از تبریز و روّاد ازدی و وجنا نام برده و از ساخته شدن باروی آنجا به دست وجنا و برادرانش خبر داده اند. تبریز در نیمة اول سدة سوم در دست محمدبن روّاد ازدی بود (ابن خرداذبه ، ص ١١٩). این شهر از نیمة اول قرن سوم کم کم گسترش یافت و اهمیت آن در نظام شهری آذربایجان به اندازه ای بود که متوکل عباسی (حک : ٢٣٢ـ٢٤٧)، پس از زمین لرزة سخت و ویرانگر تبریز در ٢٤٤ ، بی درنگ دستور بازسازی شهر را داد (حمداللّه مستوفی ، ص ٧٥؛
امبرسز و ملویل ، ص ١٣٢؛
ذکاء، ١٣٦٨ ش ب ، ص ١٩ـ٢٠). علاءبن احمد ازدی که از حدود ٢٥١ مأمور امور مالی ارمینیه و آذربایجان بود، در ٢٦٠ در برابر والی جدید آذربایجان ، ابوالرُّدَینی عمربن علی بن مُرّ، مقاومت کرد و کشته شد (طبری ، سلسلة سوم ، ص ١٥٨٤، ١٨٨٦؛
ابن اثیر، ج ٦، ص ٤٤٧). بدینسان تبریز مدتی از دست ازدیها بیرون شد (ذکاء، ١٣٦٨ ش الف ، ص ١٥٨). یعقوبی نیز از سکونت روّاد در تبریز، که احتمالاً باعث آبادانی تبریز بوده خبر داده ( تاریخ ، همانجا) و در کتاب البلدان (ص ٢٧١ـ٢٧٢) تبریز را یکی از دوازده استان (کوره ) آذربایجان ذکر کرده است . به نوشتة یاقوت حموی (ذیل مادّه )، تبریز تا زمان روّاد ازدی ، قریه بود، روّاد آنجا را آباد کرد و پس از او پسرش وجنا با برادرانش در آنجا عمارات و قصوری ساختند و آنجا را با حصار و دیواری محکم استوار کردند و مردم در آن شهر ساکن شدند.
در ٣٥٠، روّادیان ، به فرمانروایی ابوالهیجاء حسین بن محمدبن روّاد (رجوع کنید به کسروی ، ١٣٥٣ش ، ص ١٦٥) تبریز را جزو قلمرو شهریاری خود کردند و آنجا را مرکز فرمانروایی خود نمودند. ابن حوقل (ص ٣٣٥ـ٣٣٦)، که در ٣٤٤ در تبریز بوده ، آنجا را شهری زیبا و آبادان و پرجمعیت و پرمحصول و حاصلخیز وصف کرده و گفته است که بازارهای بسیار دارد و قصبه (مرکز) آذربایجان و آبادترین شهر آن است . در ٣٧٢، صاحب حدودالعالم (ص ١٥٨) از کوچکی شهر و نعمت و آبادانی فراوان آن و از بارویی که علاءبن احمد ساخته بود خبر داده است . در ٣٧٥، مقدسی (ص ٣٧٨) تبریز را یکی از شهرهای آذربایجان و برتر از مدینة السلام و مایة سرافرازی مسلمانان خوانده و گفته است که مسجدجامعی در میان شهر و نهرهای روان و درختستانهایی در اطراف شهر وجود دارد و تبریز ارزانی و میوة فراوان و نیکیهای بیشمار دارد. در ٣٧٨ ابوالهیجاء روّادی ، حاکم آذربایجان ، درگذشت و پسرش مملان (محمد) جانشین او شد. وی در ٣٨٨ با لشکری انبوه ، از تبریز برای جنگ با ارمنیان خارج شد، اما شکست خورد. سال درگذشت او معلوم نیست و فقط می دانیم که پس از او پسرش ابومنصور وَهْسودان به حکومت آذربایجان رسید (کسروی ، ١٣٥٣ ش ، ص ١٦٧ـ١٧٩).
از ٤١٠ تا ٤٣٤ حضور غزها در آذربایجان و تبریز آرامش آنجا را برهم زد (همان ، ص ١٧٩ـ٢٠٤). تبریز که در دورة فرمانروایی ابومنصور وهسودان روّادی (پایان حکومت : ٤٤٦) رو به گسترش و آبادانی نهاده بود، در ٤٣٤ بر اثر زمین لرزه (همان ، ص ٢٠٨) بشدت آسیب دید. در ٤٣٥ برای شهر برج و بارو ساختند و آنجا را بازسازی کردند (ذکاء، ١٣٦٨ ش الف ، ص ١٦٠). ناصرخسرو که در ٤٣٨، در تبریز بوده نوشته است : «بعضی از شهر خراب شده بود و بعضی دیگر را آسیبی نرسیده بود، و گفتند چهل هزار آدمی هلاک شده بودند» (ص ٨). ابن اثیر (ج ٩، ص ٥١٣) نیز از ویرانی قلعه و باروی شهر و بازارها و خانه ها و قسمت اعظم دارالاماره گزارش داده و نابودشدگان شهر را حدود پنجاه هزار تن ذکر کرده است . اگر در این حادثه یک سوم مردم شهر تبریز هلاک شده باشند، بایستی جمعیت شهر و حومة آن ، پیش از زلزله ٠٠٠ ، ١٢٠ تن بوده باشد (مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٤٩؛
امبرسز و ملویل ، ص ١٣٨). ناصرخسرو (همانجا) طول و عرض شهر تبریز را ١٤٠٠*١٤٠٠ گام ذکر کرده ، یعنی مساحت شهر بیش از یک کیلومتر مربع نبوده است ، اما تراکم چنین جمعیت انبوهی در آن مساحت کم امکان پذیر نیست ، مگر اینکه این طول و عرض اشتباه بوده باشد (مینورسکی ، ص ١٣؛
هوفمان ، ٢٠٠٠، ص ١٠٥).
اعضای خاندان روّادیان تا ٤٤٦، با چند وقفه ، حاکم تبریز بودند (کسروی ، ١٣٥٣ ش ، ص ١٥٢ـ٢٢١؛
هوفمان ، ٢٠٠٠، همانجا). در این سال طغرل سلجوقی ، وهسودان را خراجگزار خود کرد، لکن به نوشتة ابن اثیر (ج ٩، ص ٦٥٠) در ٤٥٠، مملان بن وهسودان را به ولایت آذربایجان گمارد. الب ارسلان ، جانشین طغرل ، در ٤٦٣ مملان را از حکومت آذربایجان بر کنار کرد (همان ، ج ١٠، ص ٦٥ـ٦٦) و به فرمانرواییِ نزدیک به چهارصد سال خاندان روّادی در آنجا پایان داد (کسروی ، ١٣٥٣ش ، ص ٢١٤؛
هوفمان ، ٢٠٠٠، همانجا؛
ذکاء، ١٣٦٨ش الف ، ص ١٦١).
طغرل سلجوقی جشن ازدواج خود را با دختر خلیفة بغداد در نزدیکی تبریز برپا ساخت (راوندی ، ص ١١١؛
نیز رجوع کنید به مینورسکی ، ص ١٣). در ٤٩٧ بین سلطان برکیارق و برادرش محمد صلح برقرار شد و حکومت آذربایجان از سپیدرود تا باب الابواب و دیار بکر و بلاد جزیره و سواحل و شام ، و درنتیجه شهر تبریز نصیب محمد شد (ابن جوزی ، ج ١٧، ص ٨٥؛
ابن اثیر، ج ١٠، ص ٣٦١، ٣٨٢). پس از محمد، امیر سوقمان قطبی تا ٥٠٤ بر تبریز و بعضی ولایات آذربایجان فرمان می راند (لین پول ، ص ١٥٢ـ١٥٣؛
زامباور، ص ٣٤٨؛
مینورسکی ، ص ١٣).
آذربایجان در زمان سلاجقة عراق اهمیت شایانی داشت . در ٥١٤، سلطان محمود برای مدتی در تبریز توقف کرد تا وحشتی را که از تاخت وتاز گرجیها در دل مردم تبریز افتاده بود، برطرف کند. به امر او فرمانده سپاه موصل به ولایت آذربایجان منصوب گردید، وی در ٥١٦ کشته شد. بعد از وفات محمود (٥٢٥)، مسعود برادر وی به تبریز رفت . داود، پسر سلطان محمود، او را محاصره کرد و مسعود ناچار شهر را ترک گفت و داود تبریز را مقر حکومت خود ساخت و از این شهر بر اقطاع و تیول بزرگی که آذربایجان و اران و ارمنستان را تشکیل می داد حکومت کرد (٥٢٦ تا ٥٣٣). سپس حکومت آذربایجان و اران به اتابک قره سُنقُر، غلام طغرل اول ، واگذار شد. وی ظاهراً اردبیل را مرکز حکومت خود کرد (ابن اثیر، ج ١٠، ص ٥٦٨، ٥٩٧، ٦٠٣ـ٦٠٤، ٦٧٤). پس از درگذشت او در ٥٣٥، امیر جائولی (چولی ) الطغرلی بر جای وی نشست (ابن اثیر، ج ١١، ص ٤٢٣؛
میرخواند، ج ٤، ص ٣٢٤)، اما دیری نگذشت که ایلدگز (حک : ٥٤١ ـ ٥٦٨)، مؤسس سلسلة اتابکان آذربایجان ، بر آذربایجان دست یافت . اتابکان آذربایجان تا ٦٢٢ در این سرزمین فرمانروایی داشتند (مینورسکی ، ص ١٣ـ١٤؛
نیز رجوع کنید به اتابکان آذربایجان * ).
در زمان اتابک ایلدگز تبریز را احمدیلیان ، امیران مراغه و رویین دز، اداره می کردند. نصرت الدین محمد بن ایلدگز، مشهور به جهان پهلوان (حک : ٥٧١ ـ٥٨٢)، قلمرو خود را توسعه داد و پس از تصرف آذربایجان ، برادر خود قزل ارسلان را حاکم تبریز کرد (ابن اثیر، ج ١١، ص ٤٢٣). تبریز از زمان قزل ارسلان (حک : ٥٨٢ ـ٥٨٧)، به جای اردبیل ، مرکز آذربایجان شد (مینورسکی ، ص ١٤). در دورة حکومت نصرت الدین ابوبکربن محمد (٥٨٧ ـ٦٠٧) که پس از قتل عمویش به حکومت آذربایجان رسید، قلمرو او پیوسته در معرض هجوم گرجیان بود. گرجیان در ٦٠٧ اردبیل را تسخیر و غارت کردند و تبریز و شمال ایران را تا گرگان عرصة تاخت وتاز ساختند ( ایرانیکا ، ذیل «اتابکان آذربایجان »). در ٦١٠ تبریز نامبردارترین شهر آذربایجان ، و شهری آباد و زیبا با باروهای محکم و استوار از آجر و گچ بود. در میان شهر جویها و نهرهای بسیار جریان داشت و پیرامون شهر را باغها و بستانها پوشانده بود. ساختمانهای شهر با آجر سرخِ نقشدار و گچ و در غایت استحکام ساخته شده بود. در این شهر پارچه های عبایی ( عتابی ؟ ) و سقلاطون و خَطایی (ختایی ) و اطلس و سجاده می بافتند و به سایر شهرهای مشرق و مغرب می بردند (یاقوت حموی ، همانجا؛
نیز رجوع کنید به مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٤١٩). در ٦١٧ که مغولان به آذربایجان یورش بردند، مظفرالدین ازبک بن محمد (حک : ٦٠٧ـ٦٢٢) با بخشیدن مال به مغولان تبریز را از ویرانی حفظ کرد (یاقوت حموی ، همانجا؛
ابن اثیر، ج ١٢، ص ٣٧٤، ٣٨٢). تبریز در آن هنگام چنان ثروتمند بود که توانست تا سه بار متوالی در ٦١٧ و ٦١٨ با پیشکش کردن انواع کالا و پارچه با مغولان صلح کند و از بلای ایشان برهد، همچنین نمایندگانی ماهر برای مذاکره داشت . حاکم صوری تبریز، اتابک ازبک بن محمد جهان پهلوان ، چندین بار با گریختن به نخجوان و واگذارکردن مذاکرات به دیگران ، از برخورد با مغولان پرهیز کرد. در چنین اقداماتی تبریز از وجود کسانی چون شمس الدین طغرایی ــ که وزیر و از بزرگان سرشناس تبریز بود و پایگاه استواری بین مردم داشت ــ بهره برد (هوفمان ، ٢٠٠٠، ص ١٠٦).
در ٦٢١ بار دیگر مغولان به تبریز رفتند و از اتابک ازبک خواستند که خوارزمیانی را که به تبریز پناه جُسته بودند تحویل دهد. اتابک از بیم جان ، گروهی از خوارزمیان شهر را کشت و سرهایشان را برای مغولان فرستاد و بقیه را اسیر کرد و همراه با مال و پارچه و لباس و چهارپایان بسیار برای ایشان فرستاد. در این زمان ٠٠٠ ، ٦ تن از خوارزمیان در تبریز به هلاکت رسیدند (ابن اثیر، ج ١٢، ص ٤٢٠ـ٤٢١؛
نیز رجوع کنید به مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٤٢٢ـ٤٢٣). سلطان جلال الدین خوارزمشاه از سوی مراغه به تبریز تاخت و در ٢٧ رجب ٦٢٢ وارد آنجا شد. اهالی شهر چون او را مردی دلیر و مدافع یافتند و مخصوصاً هنگامی که دیدند وی برای حمله به تفلیس ـ گرجستان بسرعت آماده شد و راهزنان و ترکمانان قبیلة ایوائی (= ایوانیه براشنو ـ اشنویه ) را از دم تیغ گذرانید، بسیار شاد شدند. جلال الدین شش سال در تبریز فرمان راند (میرخواند، ج ٤، ص ٤٢٧ـ ٤٢٨؛
نیز رجوع کنید به مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٤٣٠) و در ٦٢٨ آذربایجان را ترک کرد و مغولان در همین سال بر تمام آذربایجان و مرکزش تبریز که مورد توجه همه بود، استیلا یافتند (ابن اثیر، ج ١٢، ص ٤٧٥ـ٤٧٦). حاکم مغول ، جورماغون (جرماغون ) نویان ، از بزرگان و اشراف شهر غرامت کلانی گرفت و امر کرد که پارچه بافان شهر برای خان بزرگ اوگتای قاآن لباسهای خطایی تهیه کنند و مزد آن را اهالی تبریز بپردازند. مالیات سالانه ای نیز برای مردم شهر مقرر کرد و از آنان خواست تا برای خان بزرگ خیمه ای بی مانند، با آستر اطلس عالی زرکش ، ببافند و در داخل آن پوست سمور و سنجاب به کار برند (ابن اثیر، ج ١٢، ص ٥٠٢ ـ٥٠٤؛
مینورسکی ، ص ١٧ـ ١٨؛
اقبال آشتیانی ، ١٣٦٤ ش ، ص ١٤٣؛
مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٤٣٣). تبریز بار دیگر با مذاکرة ماهرانة رئیس و قاضی شهر و پرداخت مالیات گزاف سالانه ، از ویرانی و غارت در امان ماند. این شهر تا آغاز دورة هولاکو ابتدا خراجگزار مستقیم مغولان بود، سپس ملک صدرالدین ، ایرانی هم پیمان مغولان ، حاکم تبریز شد. قوبیلای (خان بزرگ ) حکومت هولاکو را بر متصرفات خویش به رسمیت شناخت و هولاکو نیز ملک صدرالدین را به عنوان حاکم تبریز پذیرفت . هولاکو بعد از تصرف بغداد در ٦٥٤، به آذربایجان رفت و مراغه را پایتخت خود کرد (هوفمان ، ٢٠٠٠، ص ١٠٧؛
مینورسکی ، ص ١٨).
تبریز در دورة حکومت اتابک مظفرالدین ازبک بن محمد (٦٠٧ـ٦٢٢) و سلطنت جلال الدین خوارزمشاه (٦١٧ـ ٦٢٨)، پایتخت بود و متناسب با آن کارکرد حکومتی و سیاسی و دفاعی و اقتصادی و مسکونی داشت . به نوشتة ابن اثیر، «کوشک اتابک ازبک بسیار زیبا و باشکوه و مشرف بر باغهایی بود با اموال بسیار» (ج ١٢، ص ٣٧٧، ٣٨٢؛
نیز رجوع کنید به مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٤٢٣). امور سیاسی را اکابر و اعیان و افاضل و معاریفی چون شمس الدین طغرایی و رئیس نظام الدین (برادرزادة او) و قاضی القضاة شهر اداره می کردند که با پرداخت وجوه کلان و تدابیر دیگر، مانع ویرانی و کشتار شدند. شمس الدین طغرایی مردی دیندار و منصف و حامی رعایا بود و حتی در دورة سلطان جلال الدین خوارزمشاه در تبریز، که مقام و منصبی نداشت ، جانب مصلحت و رضای رعیت را نگاه می داشت . مغولان به مغان حمله کردند و سلطان جلال الدین به اران کوچ کرد و چون مردم تبریز از شکست او آگاه شدند با اندیشة تقرب به تاتار (مغولان )، قصد کشتن اتباع سلطان را کردند، اما طغرایی مانع آنان شد. همچنین هنگامی که عامه شورش کردند و شخصی از خوارزمیان را به جزای زشتْ رفتاری کشتند، طغرایی دستور داد سر دو تن از اوباش را بریده در رهگذر افکندند و بدینگونه نگذاشت که در تبریز خون ناحق ریخته شود و اموال مردم تاراج گردد (نسوی ، ص ١٤١، ١٤٥، ٢٥٢؛
نیز رجوع کنید به مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٤٢٩). حسد و کینه و توطئه و افترا و کشتار مخالفان سیاسی در دورة سلطان جلال الدین در تبریز بیداد می کرد (برای نمونه رجوع کنید به نسوی ، ص ١٤٥ـ١٤٦؛
نیز رجوع کنید به مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٤٢٦).
در دوران مغول تبریز از نظر اقتصادی شهری پرتوان بود؛
کشاورزی و باغستانها میوه های مرغوبِ ارزان داشت و پارچه های ابریشمی نفیس و پارچه های عبایی و سقلاطون و خطایی و اطلس و سجاده آنجا به مناطق دیگر صادر می شد. یاقوت حموی (همانجا) تبریز را شهری آباد و زیبا وصف کرده است (مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٤١٩). در قرن هفتم علاوه بر بازار تبریز و ساختمانهای عمومی و دولتی و خصوصی ، کویهای بسیار و مشهوری نظیر سرخاب و چرنداب و گجیل و ششگلان وجود داشت .
اهمیت تبریز چنان بود که اَباقاخان پسر هولاکو ــ که قلمرو او از مرزهای مصر در غرب تا آمودریا در شرق بود ــ در ٦٦٣ تبریز را پایتخت قلمرو حکومت خود قرار داد (یان ، ص ٢٠١ـ٢٠٢؛
اشپولر، ص ٣٣٠). این انتخاب ، نقطه عطفی در سرنوشت شهر تبریز ایالتی بود. باتوجه به اینکه قلمرو حکومت اباقاخان هنوز جزء لاینفک امپراتوری مغول به شمار می رفت ، اهمیت تحول تبریز از مرکز ایالت به پایتخت منطقه ای بزرگ ، هویدا می شود. بدین ترتیب ، تبریز در مغرب این امپراتوری عظیم مغولی همان نقشی را پیدا کرد که چند سال پیش از آن ، در ٦٥٩، پکن در شرق دور ــ از هنگامی که به دست خان بزرگ قوبیلای به پایتختی برگزیده شد ــ برعهده گرفته بود (یان ، همانجا؛
مؤمنی ، ص ٣١).
در زمان اباقاخان ، در ٦٧١ در تبریز زمین لرزه آمد (رجوع کنید به رشیدالدین فضل اللّه ، ١٣٦٢ ش ، ج ٢، ص ٧٦٦) که بر اثر آن بسیاری از خانه ها خراب شد و مناره های مساجد افتاد و ٢٥٠ تن کشته شدند (خوافی ، ج ٢، ص ٣٤٢؛
ذکاء، ١٣٦٨ ش ب ، ص ٥٠ ـ٥١؛
امبرسز و ملویل ، ص ١٤٥). در ٦٧٤، قزوینی در آثارالبلاد (ص ٢٢٧) نوشته که تبریز شهری است مستحکم با باروهای استوار و اکنون پایتخت شهرهای آذربایجان است ، در آن چشمه هایی روان است و باغها و بستانها پیرامونش را فراگرفته ، این شهر جایگاه نیکیها و کالاها و هنرهاست ، در نزدیکی آن گرمابه های فراوانی هست که بیماران و کسانی که دردهای مزمن دارند، برای درمان به آنجا می روند، و از تبریز پارچه های عَتابی و سقلاطون و اطلس و تافته به جاهای دوردست می برند (نیز رجوع کنید به ذکاء، ١٣٦٨ ش الف ، ص ١٦٢).
بعد از اباقاخان ، احمد تگودار * در آلاتاغ /الاداق بر تخت نشست و اسلام آورد. ارغون خان (حک : ٦٨٣ـ٦٩٠) پس از به قتل رساندن احمد تگودار در جمادی الا´خرة ٦٨٣ به ایلخانی رسید و تبریز را مقر سلطنت خود کرد و پسرعم خود ابومنصور را به حکومت تبریز گماشت (مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٤٤٢ـ ٤٤٤).
ارغون خان ، پدر غازان ، چون به کار عمارت بسیار مایل بود در موضع «شم » تبریز شهری عظیم بنا نهاد و در آنجا خانه های عالی ساخت و اعلام کرد که هرکس مایل باشد می تواند در آنجا خانه ای بسازد و کاریزی جاری گرداند. وی آن شهر را «ارغونیه » نام نهاد (رشیدالدین فضل اللّه ، ١٣٦٢ ش ، ج ٢، ص ٨٢٣) و به این ترتیب ، سنگ بنای پایتخت آتی را گذاشت .ارغون خان تجارت بین ایران و اروپا را تشویق می کرد (مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٤٥٢)، ازینرو تبریز در کانون توجه اروپاییان قرار گرفت . تبریز مرکز علوم دینی نیز بود و از این نظر اعتبار داشت ، به طوری که ابوالخیر ناصرالدین عبداللّه بن عمربیضاوی * متکلم و مفسر و فقیه نامور شافعی و از دانشمندان بزرگ عصر مغول ، که برای مدتی قاضی شیراز بود، به تبریز مهاجرت کرد و در آنجا به تدریس و تألیف علوم دینی پرداخت و در ٦٧٥ یا ٦٨٢ در تبریز وفات یافت (همان ، ص ٤٥٩).
پس از ارغون خان ، فرزند او غازان خان در پایان ٦٩٤ به مقام ایلخانی رسید. رشد تبریز از نظر معماری و اعتلای فرهنگی در عهد غازان خان و وزیر بزرگ او خواجه رشیدالدین فضل اللّه روی داد. غازان به فرمان پدرش تربیت بودایی یافته بود و تا ٦٩٤ دینِ بودایی را تقویت می کرد (اشپولر، ص ١٨٧)، اما در اوایل شعبان ٦٩٤، در محضر شیخ صدرالدین ابراهیم حموی در فیروزکوه اسلام آورد (رشیدالدین فضل اللّه ، ١٣٦٢ ش ، ج ٢، ص ٩٠٠ـ٩٠٣) که واقعه ای مهم در تاریخ مغولان ایران و نظام کشورداری و سازماندهی شهر تبریز و دیگر شهرهای ایران بود. بنا بر یَرلیغی (فرمانی ) که غازان خان در روز اسلام آوردنش صادر کرد، قبول اسلام برای مغولان و اجرای آداب دینی و رعایت عدالت واجب شد و امرا و بزرگان از ظلم به زیردستان منع شدند (اقبال آشتیانی ، ١٣٦٤ ش ، ص ٢٥٩). از این تاریخ ، فضای شهر با بناهای فرهنگی و مجموعه عمارات غازانی و رَبْع رشیدی * دگرگون شد، بتهای کفار و مشرکان را در هم شکستند و قطعات آنها را در کوچه ها گرداندند و کلیساها را به مسجد تبدیل کردند (همان ، ص ٢٦٠).
دوران حکومت غازان برای تبریز آغاز مرحله ای نو بود. مهمترین اقدام وی بنای مجموعة عمارات وقفی و شخصی او و نیز احداث غازانیة تبریز است . از اولین کارهای او تقویت وضع دفاعی شهر، یعنی تعمیر قلعة تبریز و احداث باروی بزرگ به جای باروی قبلی ، بود (هوفمان ، ٢٠٠٠، ص ١٧١). حمداللّه مستوفی دور باروی تبریز را پیش از حکومت غازان خان ٠٠٠ ، ٦ گام (حدود پنج کیلومتر) ذکر کرده است که چندان بیشتر از زمان دیدار ناصرخسرو از تبریز نیست ، اما جمعیت تبریز در این بین چنان افزایش یافته بود که در بیرون این باروی در حال ویرانی ، جمعیت بیشتری سکونت داشت تا در مرکز شهر (ص ٧٦). ساختمان سازی دوران ارغون نیز در بیرون باروی شهر، در جلگة حاصلخیز غرب شهر تبریز که فضای کافی برای لشکریان و امکان فراهم آوردن غذا و آب برای مردم و دام داشت ، صورت گرفت (هوفمان ، ٢٠٠٠، ص ١٠٨)، ازینرو در دورة غازان نیاز به ساختن بارویی فراختر و پایدارتر به وجود آمد و غازان خان در ٧٠٢ (وصّاف الحضره ، ١٣٤٦ ش ، ص ٢٣١) دستور داد که به هزینة خود او باروی شهر را بیرون باغها بکشند (همانجا).
وصّاف طول باروی غازانی دور شهر را ٠٠٠ ، ٥٤ گام یا قریب چهار فرسنگ ونیم ذکر کرده است . عرض دیوارة آن ده گز بود (١٢٦٩، ص ٣٨٥). این بارو محلة سرخاب در شمال و ولیان کوه در مشرق و سنجاران / سنجران در شمال غربی و چرنداب در جنوب و همة بستانها و باغهای شهر را دربر می گرفت . در باروی جدید پنج دروازة بزرگ عالی ساختند: دروازة سردرود یا بغداد در جنوب و جنوب غربی ، دروازة اوجان یا اراک عجم در جنوب شرقی ، دروازة سراورود (سراب ) به طرف خراسان در شرق ، دروازة اران در شمال و دروازة روم در شمال غربی (هوفمان ، ٢٠٠٠، ص ١٠٩؛
مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٥٠ ـ٥١). در فاصلة بین این دروازه ها، هشت دروازة کوچک ساختند تا به آسانی با مناطق روستایی حومة شهر ارتباط برقرار شود. سپس غازان خان برای تشویق مردم در آبادکردن شهر، اعلام کرد که هرکسی می تواند در داخل این شهر و اراضی بایر درخت کاری کند و خانه بسازد (وصّاف الحضره ، ١٢٦٩، ص ٣٨٥؛
نیز رجوع کنید به مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٤٧٠). تبریز در این دوره ، بنا به وصفی که در تاریخ وصاف و نزهة القلوب آمده ، از مشرق به ولیان کوه و از شمال به سرخاب و سنجاران و از جنوب به چرنداب و از جنوب شرقی به گازران و از مغرب به کوچه باغ در داخل باروی شهر محدود بود (مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٥٠). اکنون از باروی غازانی اثری نیست . پس از زمین لرزة سخت ١١٩٤، نجفقلی خان دنبلی ، بیگلربیگی تبریز، بارویی نو ساخت که هشت دروازه داشت و نام آنها تقریباً با هشت دروازة کوچک مذکور یکی بود (اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ ش ، ج ١، ص ٥٥١؛
امبرسز و ملویل ، ص ١٧٢ـ١٧٣).
از دیگر اقدامات مهم غازان ، احداث شهرک غازانیه بود مشتمل بر دروازه ها و کاروانسراها و بازارها و حمامها و ابواب البرّ (مراکز خیریه ). غازانیه در غرب تبریز در محل «شنب » (شم ) برای تجّار فرنگی احداث شده بود (رشیدالدین فضل اللّه ، ١٣٥٨، ص ٢٠٦). در ٧٠٢ به دستور غازان در محل شنب یا شام غازان (در سه ربع فرسخی جنوب تبریز) مجموعه عمارات باشکوهی برپا کردند که از نظر ساختمان و مقصود و ترتیبات دیگر کاملاً متناسب با تصورات اسلامی آن زمان بود. عمارات ابواب البرّ کارکردهای گوناگون داشت (رجوع کنید به ادامة مقاله ) و شامل عمارت گنبدعالی یا قبة عظیمی بود که ابواب البرّ در دوازده ضلع آن قرار داشت ، بعلاوة کوشک عادلیة ارغون خانی . تشرّف غازان خان به دین اسلام و توجه او به سنن اسلامی و نیز رسوم شیعی سبب ساخته شدن آرامگاه و ابواب البرّ گردید، چیزی که در فرهنگ مغولی سابقه نداشت (رشیدالدین فضل اللّه ، ١٣٥٨، ص ٢٠٧ـ ٢٠٨).
ساخت گنبدعالی در ٦٩٧ آغاز شد و در ٧٠٢ به پایان رسید (وصّاف الحضره ، ١٣٤٦ ش ، ص ٢٢٩). این گنبد بر کلیة آثار ابواب البرّ غازانی در شنبِ غازان * مشرف بود و تا قرن یازدهم اعجاب بینندگان را برمی انگیخت . این گنبد در ١٠٢٠ به دستور شاه عباس اول (حک : ٩٩٦ـ ١٠٣٨) ویران شد تا از مصالح ساختمانی آن و سایر عمارات ابواب البرّ برای بنای قلعه ای استفاده شود (یان ، ص ٢٠٧). به نوشتة نادرمیرزا قاجار، گنبد عالی و حصار شنب غازان در زمان شاه صفی (١٠٣٨ـ١٠٥٢) ویران شد (ص ٨٩). عمارات ابواب البرّ پیرامون گنبد عالی عبارت بود از: مسجدجامع ، مدرسه ای برای طلاب شافعی مذهب و مدرسه ای برای طلاب حنفی مذهب ، حکمتیه برای اقامت حکما و تعلیم حکمت ، خانقاه ، دارالسیاده که مهمانخانه ای برای پذیرایی سادات بود، رصدخانه ، دارالشفا، بیت الکتب ، بیت القانون برای نگهداری دفاتر و قانون نامه های غازانی ، بیت المتولی ، حوضخانه و آب انبار، گرمابه ، مکتب برای ایتام و دبستان و کوشک عادلیه (رشیدالدین فضل اللّه ، ١٣٥٨، ص ٢٠٩ـ٢٢٤؛
وصّاف الحضره ، ١٢٦٩، ص ٣٨٢ـ٣٨٣؛
همو، ١٣٤٦ش ، ص ٢٢٩ـ٢٣١). به نوشتة خواجه رشیدالدین فضل اللّه (متوفی ٧١٨)، اهالی تبریز شافعی مذهب بودند (١٣٥٦ ش ، ص ١٧٧). حمداللّه مستوفی نیز نوشته است که بیشتر اهالی شافعی اند و پیروان ادیان دیگر نیز در این شهر بسیارند (ص ٧٧). نکات بسیار مهم و آموزنده و بی نظیری در شروط وقفنامة غازان خان مشهود است . وی تولیت شرعی موقوفات را به خواجه رشیدالدین فضل اللّه واگذار کرد (وصّاف الحضره ، ١٣٤٦ ش ، ص ٢٣١). خواجه رشیدالدین اولین مقلد غازان بود. رشیدالدین در تبریز مجموعه موقوفاتی به وجود آورد که به بزرگی یک محلة شهر بود (هوفمان ، ١٣٧٩ ش ، ص ١٣٠).
تبریز در زمان وزارت خواجه رشیدالدین و با احداث رَبْعِ رشیدی در محلة ولیان کوه در مشرق شهر (حمداللّه مستوفی ، ص ٧٦)، به قرینة غازانیه در غرب شهر، آبادتر گردید. در زمان غازان پس از آنکه قلمرو ایلخانان از نظر سیاسی از امپراتوری مغول جدا و مستقل شد، با حمایت خواجه رشیدالدین مناسبات ایران و چین ادامه یافت (رشیدالدین فضل اللّه ، ١٣٦٢ ش ، ج ١، ص ١٤، ١٨؛
بارتولد، ج ١، ص ١٢٣ـ١٢٦؛
اشپولر، ص ٢٢٢ـ٢٢٥).
خواجه رشیدالدین ، شهرستان رشیدی را با کارکرد استحفاظی ساخت و بنا بر وقفنامة آن ، این شهرستان مشتمل بود بر ربع رشیدی (مجموعة بناهایی با کارکردهای دینی و آموزشی و طبی و عام المنفعه که «ابواب البرّ رشیدی » نیز نامیده می شده است )، بازار و کاروانسراها، محله های صالحیه و رَبَض بالا و ربض پایین ، باغ رشیدآباد و فتح آباد و فضاهای مسکونی یا ذخیره ، باغها و کهریز (کاریز)ها برای کشاورزی ، راههای درونْ شهری ، بارو و دروازه ها. در این وقفنامه نحوة سکونت در شهرستان رشیدی مشخص شده است (رشیدالدین فضل اللّه ، ١٣٥٦ ش ، ص ٤٢ـ٤٣، ١٧٥). شهرستان رشیدی بین سالهای ٧٠٧ تا ٧١٨، چنانکه از مکتوب پنجاه ویکم مکاتبات رشیدی برمی آید (رشیدالدین فضل اللّه ، ص ٣١٥ـ٣٢١)، رشد و توسعة عظیمی یافته بود، اما بعدها همة این گنجینه ها دستخوش جهل و خشونت قدرتمندان شد و موقوفات ، که هستی بخش ابواب البرّ رشیدی بود، ضبط و تصرف شد و ابواب البرّ رشیدی از میان رفت . سلطان اویس جلایر در رمضان ٧٥٩ وارد تبریز شد و در ربع رشیدی سکونت کرد و در جمادی الاولی ٧٧٦، در همانجا درگذشت (مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٥٨٩ ـ٥٩١). در حوالی ٧٨٧ نیز امیر غیاث الدین ولی مازندرانی ، که از تبریز خارج شد، در ربع رشیدی اقامت کرد تا تیمور به آذربایجان آمد و او را کشت (همان ، ص ٦٠٨). در ١٠١٩ شاه عباس کبیر که می خواست برای مقابله با عثمانیان در تبریز دژی پدید آورد، بر روی بخشی از ویرانه های ربع رشیدی که مسلط بر شهر بود، با سنگ و آجر بناهای رشیدیه و شنب غازان و مقبرة الشعرا و سنگهای گورستان گجیل ، برج و بارو ساخت (ذکاء، ١٣٦٨ ش الف ، ص ١٧٢). زمین ربع رشیدی اکنون جزو محلة باغمیشه است (هوفمان ، ٢٠٠٠، ص ١١٣).
غازان خان در ٧٠٣ درگذشت . جسد او را در آرامگاهش در شنب غازان به خاک سپردند و فرزندش ، الجایتو، معروف به خدابنده (٧٠٣ـ٧١٦)، جانشین او شد. خدابنده نیز خواجه رشیدالدین را وزیر کرد. الجایتو در نزدیکی زنجان شهری به نام سلطانیه ساخت و آرامگاهش را نیز در همانجا بنا کرد و در ٧١٣ سلطانیه را پایتخت جدید ممالک ایلخانی نمود. در زمان او تبریز مقام و اهمیت خود را از دست نداد، اما در آنجا کار مهمی نیز صورت نگرفت ، جز اینکه بر گسترش و آبادی شهر افزوده شد و در درون باروی غازانی ، کویها و خانه ها و کوچه ها و بازارهای جدید پدید آمد (ذکاء، ١٣٦٨ ش الف ، ص ١٧٢؛
مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٤٩٢ـ٤٩٣). تبریز تا زمان الجایتو مرکز امرای مغول بود و چیزی نگذشت که شهرت آن از بغداد بیشتر شد (گابریل ، ص ٥٦ ـ٥٧).
شهر تبریز در زمان ایلخانان مغول ، از اَباقا خان تا الجایتو، رونق اقتصادی و شکوه فرهنگی داشت ؛
فرستادگان خان بزرگ ، شاهزاده های قلمرو مغول ، فرمانروایان هند و مصر، سفیرانی از اروپا، نمایندگانی از روم شرقی و نیز فرستادگان پاپ ، در آنجا یکدیگر را ملاقات می کردند (یان ، ص ٢٠٢). در این دوران ، غازان خان و الجایتو برای ایجاد مناسبات با مغرب زمین تلاش می کردند (اشپولر، ص ٢٣٠ـ٢٣١). در همة این ملاقاتها زبان فارسی وسیلة ارتباط بود و اعتبار جهانی زبان فارسی رسماً از همین عصر آغاز شد (یان ، ص ٢٠٣).
ابوسعید، فرزند دوازده سالة الجایتو، در ٧١٦ به جای او نشست . وی آخرین ایلخان مقتدر دودمان مغول بود. در این دوره ، خواجه تاج الدین علیشاه گیلانی / جیلانی ، از ٧١١ تا ٧٢٤، در بیرون محلة مهادمین (مهادمهین / مادمیثن / نارمیان / مارمیان ) در زمینی به مساحت تقریبی ده هکتار، مسجد و آرامگاهی برای خود ساخت که از شاهکارهای معماری است . این مجموعه به «ارگ علیشاه » معروف است و ویرانه اش در میان شهر باقی است . محل به جا ماندة مسجد، که ٠٠٠ ، ٦٣ متر مربع مساحت دارد، اینک مصلای امام خمینی (ره ) نامیده می شود («وقف نامة مصلای امام خمینی (ره ) تبریز»، ص ٤٧). به نوشتة حمداللّه مستوفی ، وزیر خواجه تاج الدین علیشاه گیلانی در تبریز در خارج محلة مهادمهین مسجدجامع بزرگی ساخت که صحنش دویست وپنجاه گز در دویست گز بود و در آن صفه ای بزرگ ، از ایوان کسری در مداین بزرگتر، ساخت ، اما چون در ساختنش تعجیل کردند، فرو ریخت ، در آن مسجد انواع تکلفات کرده سنگ مرمر فراوانی به کار بردند (ص ٧٦ـ٧٧). سفرنامه نویسان و مورخانی که مسجد را از نزدیک دیده اند، از آن یاد کرده اند. کاتب چلبی ، مورخ مشهور عثمانی که در ١٠٤٥ به تبریز رفته ، در جهان نما در بارة مسجد علیشاه و تخریب دیوارهای آن در حملة عساکر عثمانی مطالبی نوشته است (نخجوانی ، ص ٢٨). از مجموع سفرنامه ها و گزارشها چنین برمی آید که این عمارت مسجدجامع یکی از بهترین و عظیمترین بناهای آن عصر به شمار می رفته و گویا مسجدجامع عبارت بوده است از یک محراب و طاق بسیار بلند که بالای سه دیوار عریض و طویل قرار گرفته بود و در قسمت شمالی مسجد، صفه ای وسیع و در هریک از طرفین صفه ، مناره ای بلند ساخته بودند، اکنون طاق و مناره ها بر اثر زلزله های شدید از بین رفته ، لیکن سه دیوار بزرگ و بلند آن با محراب مسجد باقی است . تاج الدین علیشاه (متوفی ٧٢٤) را در جنب همین مسجد دفن کردند (همان ، ص ٣٢ـ٣٤).
در دوران حکومت ابوسعید بهادرخان (٧١٧ـ٧٣٦)، اودریک در سفرنامة مختصر خود به زبان لاتین در بارة تبریز چنین می گوید که شهری است بغایت باشکوه که در آن بیشتر از هر شهر بزرگ جهان کالاهای گوناگون به چشم می خورد، و بر روی زمین هیچ خوراک و کالایی پیدا نمی شود که از آن در تبریز انبارهایی وجود نداشته باشد. از نظر جغرافیایی ، تبریز جایی بی مانند است و وفور نعمت در آنجا به حدی است که هرچه را انسان به چشم می بیند بدشواری می تواند باور کند، زیرا تقریباً از کلیة نقاط جهان سوداگران با این شهر دادوستد دارند (به نقل طاهری ، ص ٧٨).
اودریک ، با استناد به گفتة عیسویان تبریز، آورده است که عواید امپراتور ایران ، ابوسعید بهادرخان ، از یک شهر، بمراتب از درآمدی که پادشاه فرانسه از تمامی کشورش دارد، فزونتر است . از نوشته های او دو نکتة جالب توجه مستفاد می گردد: فراوانی عدة پیروان دین مسیح در ناحیة آذربایجان و وجود معدن بزرگی از نمک در نزدیکی شهر تبریز که به قول وی ، همة مردم بدون آنکه به کسی پشیزی بدهند، تمام نیازهای خود را از آنجا رفع می کردند (به نقل طاهری ، همانجا).
ابن بطوطه ، که در ٧٢٧ در تبریز اقامت کرده نوشته است که او و همراهانش در خارج شهر در محلی به نام شام ( شنب ) منزل کردند. قبر غازان خان پادشاه عراق در این محل بوده و بر سر قبر او مدرسة زیبایی با زاویه ای بنا کرده بودند و در این زاویه طعام داده می شد که عبارت بود از نان و گوشت و حلوا و برنج . فردای آن روز از دروازة بغداد وارد تبریز شده و به بازار بزرگی که بازار غازان خان نامیده می شد، رسیده بودند که به گفتة او از بهترین بازارهایی بوده که وی در همة شهرهای دنیا دیده بود، هر یک از اصناف در این بازار محل مخصوصی داشتند و در بازار جوهرفروشان از انواع جواهرات چشم خیره می شد. سپس به مسجدجامعی رسیدند که وزیر علیشاه معروف به گیلانی آن را ساخته بود و در بیرون آن از دست راست مدرسه ای و از دست چپ زاویه ای وجود داشت و صحن آن با سنگهای مرمر فرش شده و دیوارها با کاشی پوشانده شده بود و جوی آبی از وسط آن می گذشت و انواع درختان و موها و یاسمین در آن بود. هر روز بعد از نماز عصر، در صحن این مسجد قرآن تلاوت می شد و مردم برای شرکت در این قرائت در آنجا گرد می آمدند (ج ١، ص ٢٤١ـ٢٤٢). به نوشتة حمداللّه مستوفی در ٧٤٠، شهر تبریز باغستان بسیار دارد و آب مهران رود که از کوه سهند می آید و آب نهصد و چند کاریز به آن باغها می ریزد که باز هم کافی نیست و آب این کاریزها و رود همه مِلْک شخصی است ، بجز کاریز زاهده در دروازة ری و کاریز زعفرانی در دروازة نارمیان و دو دانگ از کاریز رشیدی در ششگلان که سَبیل (عمومی ) است . هوای تبریز به سردی مایل است و آبش گواراست و آب رودش بهتر از کاریز و آب کاریز بهتر از چاه است . مردم آنجا سفیدچهره و زیبا و متکبرند، فقیر و غنی کار می کنند و در آنجا ثروتمند بسیار است . مقابر در چند جا، از جمله سرخاب و چرنداب و گجیل و شام و ولیان کوه و سیاران / سیاوان ، پراکنده است . در این مقابر مزارات متبرک بسیار است (ص ٧٧ـ ٧٨). وی همچنین از مقبرة الشعرا * نام برده است (ص ٨٩) که مدفن چند تن از شاعران پارسی گوی و نشانة سابقة زبان فارسی
در تبریز است .
با مرگ ابوسعید در اواخر ٧٣٥، دورة فرمانروایی خانهای بزرگ مغول در ایران پایان یافت . چون ابوسعید فرزندی نداشت ، نوادة برادر هولاکوخان ، به نام آرپاکاون یا ارپاخان را به پادشاهی برگزیدند. در زمان حکومت این خان (سیزدهم ربیع الا´خر تا چهارم شوال ٧٣٦)، خواجه غیاث الدین محمد وزیر (فرزند خواجه رشیدالدین ) را همچون پدرش کشتند و در پی آن ربع رشیدی برای بار دوم تاراج شد (حافظ ابرو، بخش ١، ص ١٤٣ـ١٥١). از ٧٣٦ تا ٧٥٩ تبریز در میان خانهای کوچک و امرای مغول دست به دست می گشت . در جمادی الاولی ٧٤١ به فرمان امیرعلاءالدین شیخ حسن کوچک ، ساخت مجموعة بزرگی از مسجد و مدرسه و خانقاه آغاز شد و کار آن در ذیحجّة ٧٤٣ پایان یافت (همان ، بخش ١، ص ١٦٦). این مجموعه همان است که امروزه به بخشی از آن «مسجد استاد ـ شاگرد» می گویند، اما در گذشته آن را به نام بانی اش «علائیه » یا به مناسبت نام خان زمان «سلیمانیه » می گفتند. در بارة سبب نامگذاری آن به «استاد ـ شاگرد» گفته اند که چون کتیبه های آنجا نوشتة استادِ خط خواجه عبداللّه صیرفی و شاگردش حاجی محمد بندگیر بوده اند، به این نام شهرت یافته است . اکنون از آن ساختمانها و کتیبه ها چیزی برجای نیست . این مسجد سه بار تعمیر اساسی شد: در عهد نایب السلطنه عباس میرزا، در ١٢٩٥ و در ١٣٣٨ (ابن کربلائی ، ج ١، ص ٥٦٧؛
ذکاء، ١٣٦٨ ش الف ، ص ١٧٧ـ ١٧٨؛
مساجد تاریخی ، ص ١٣). اکنون این مسجد در کنار خیابان فردوسی تبریز، در محلة قدیمی مهادمین واقع است .
در ٧٦٨ سلطان اویس جلایر تبریز را پایتخت ییلاقی و بغداد را پایتخت قشلاقی خود کرد. او در باز کردن راه تجاری قدیم بین تبریز و طرابزون و ونیز سعی بسیار کرد (مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٥٩٠ ، ٥٩٣). در زمان وی ، بنیادی بسیار بزرگ در تبریز ساختند که «دولتخانه » نامیده شد. کلاویخو، سفیر اسپانیایی که در ٨٠٦ از دولتخانه دیدن کرده بود، در بارة آن نوشته است : «کاخ بزرگی دیدیم که در پیرامون آن دیواری کشیده شده بود. نقشة این کاخ بسیار زیبا بود و در آن بیست هزار اتاق و دستگاههای مجزا و مستقل دیده می شد. معلوم شد که این کاخ بزرگ را پادشاهی ساخته است به نام سلطان اویس . وی این کاخ را با مصرف کردن همة موجودی خزانة خویش ، که سلطان مصر در اولین سال سلطنت وی به عنوان خراج پرداخته بود، بساخت . این محل اکنون به نام دولتخانه معروف است که معنای آن می شود: خانة اقبال » (ص ١٦٣).
در ذیل جامع التواریخ (حافظ ابرو، بخش ١، ص ١٩٦) و تاریخهای پس از آن نوشته اند که در ٧٧١ وبا موجب مرگ حدود سیصد هزار تن شد، ولی چون وبا از میان رفت ، شهر چنان آباد و پرجمعیت بود که هیچ معلوم نبود کسی از اهالی تبریز تلف شده است (ذکاء، ١٣٦٨ ش الف ، ص ١٧٨). تبریز در دوران سلطنت سلطان حسین (٧٧٦ـ٧٨٤)، پسر سلطان اویس ، نیز پایتخت بود (مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٥٩٦) و پس از کشته شدن او حکومت به برادرش احمد منتقل شد، ولی وی به سبب آشوبها و منازعات مختلف ، چند بار ناچار از فرار یا ترک تبریز شد و سرانجام به بغداد رفت (شیرین بیانی ، ص ٧٠ـ٨٠).
در ذیقعدة ٧٨٧ سرداران توقتمش خان ، امیر دشت قبچاق ، از راه دور به تبریز رفتند و شهر را تاراج و مساجد و بناهای بزرگ را ویران کردند و مردم شهر را کشتند (شرف الدین علی یزدی ، ج ١، ص ٢٨٦؛
شیرین بیانی ، ص ٧٨). شرح مفصّل این واقعه را یکی از بزرگان شهر در رساله ای مستقل در ٧٨٩ نوشته است (برای متن کامل رساله رجوع کنید به ابن کربلائی ، ج ٢، ص ٦٤٠ـ٦٥٩؛
نیز رجوع کنید به ذکاء، ١٣٦٨ ش الف ، همانجا). سلطان احمد جلایر بار دیگر به نام پشتیبانی از مسلمانان از بغداد به تبریز بازگشت و بر شهر چیره شد، لیکن با آمدن تیمور گورکانی به تبریز در ٧٨٨ از آنجا رانده شد. تیمور در شام غازان اردو زد و از مردم باجی به نام «مال امان » گرفت . در ٧٩٠ خشکسالی بزرگی در تبریز روی داد که در اثر آن صد هزارتن جان باختند (ذکاء، ١٣٦٨ ش الف ، ص ١٨٠ـ١٨١).
تیمور بسیاری از ولایتهای شمال غربی ایران را به میرانشاه واگذار کرد و تبریز پایتخت این ولایات شد. سه سال بعد، میرانشاه کشتار و ویران نمودن بناهای مشهور را آغاز کرد. تیمور در بازگشت از هند در ٨٠٢ ، دوباره به آذربایجان آمد (همان ، ص ١٨١) و همدستان میرانشاه را از بین برد و در ٨٠٦ میرزا عمر، پسر میرانشاه ، را به امارت ملک هولاکو و زمینهایی که در غرب فتح کرده بود، منصوب کرد. میرانشاه در اران و برادر میرزا عمر، ابوبکر، در بین النهرین زیر نفوذ و قدرت تیمور قرار گرفتند (مینورسکی ، ص ٣٣).
بعد از درگذشت تیمور، درگیری طولانی عمر و ابوبکر آغاز شد و تبریز دست به دست گشت (همانجا). در محرّم ٨٠٩ تبریز دوباره به دست سلطان احمد جلایر افتاد و مردم تبریز از این پیشامد، بسیار شاد شدند، هرچند این واقعه سبب رفع فقر و ترمیم خرابیها نشد (ذکاء، ١٣٦٨ ش الف ، ص ١٨١؛
شیرین بیانی ، ص ١٠٠ـ١٠١؛
مینورسکی ، همانجا). گزارش کلاویخو که پیش از این رویدادها، در اواخر ٨٠٦ و در اوایل ٨٠٨، در تبریز بوده ، گویای رستاخیز تبریز و آبادانی آن در آن زمان است (ص ١٦١ـ ١٦٤؛
نیز رجوع کنید به ذکاء، تبریز ، ص ١٨١؛
مینورسکی ، ص ٣٣ـ ٣٤). هانس شیلت برگر آلمانی که هم زمان با کلاویخو در ایران اقامت داشت ، در فصل سی وپنجم کتاب خود می نویسد که پایتخت ایران تبریز است و پادشاهی که در این شهر سلطنت می کند از این شهر مالیات و خراجی به دست می آورد که از درآمد کلیة سلاطین و فرمانروایان غرب بیشتر است ، زیرا تجار بسیاری از کشورهای مختلف جهان در تبریز به سر می برند و کالای فراوانی را وارد و خارج می کنند (به نقل اولئاریوس ، ج ١، ص ٤٤).
نابسامانیهای تبریز در دوران حکومت سلطان احمد جلایر، فرصتی برای ابوبکر، پسر میرانشاه ، پدید آورد تا بار دیگر قصد تسخیر تبریز کند که در پی آن ، سلطان احمد از تبریز به بغداد گریخت و ابوبکر وارد شهر شد (شیرین بیانی ، ص ١٠١).
در اول جمادی الاولی ٨٠٩ قره یوسف ، یکی از ترکمانان قراقوینلو، ابوبکر را در کنار رود ارس شکست داد. ابوبکر موقع عقب نشینی ، شهر تبریز را تاراج کرد (عبدالرزاق سمرقندی ، ج ٢، جزء ١، ص ٥٤ ـ ٥٥). قره یوسف تا سلطانیه پیش رفت و ساکنان آن شهر را به تبریز و اردبیل و مراغه کوچاند. اندکی بعد ابوبکر به آذربایجان برگشت ، اما قره یوسف در حوالی سردرود (در هشت کیلومتری جنوب تبریز) او را شکست داد. میرانشاه ، که در این جنگ همراه پسرش بود، به قتل رسید و در گورستان سرخاب تبریز به خاک سپرده شد (مینورسکی ، ص ٣٤).
قره یوسف بر اساس عهدی که با سلطان احمد جلایر داشت ، فرزند خود پیربوداق را که پسرخواندة سلطان احمد بود، با تشریفات در تبریز به تخت نشاند (عبدالرزاق سمرقندی ، ج ٢، جزء ١، ص ١٢٦ـ١٢٧). سلطان احمد جلایر ظاهراً با سلطنت او موافقت نمود ولی موقعی که قره یوسف به ارمنستان رفت ، وی تبریز را تصرف کرد. در جنگی که در ٢٨ ربیع الا´خر ٨١٣ روی داد، سلطان احمد شکست خورد و سپس به قتل رسید. اهل تبریز تا آخرین لحظه به آخرین پادشاه جلایری اظهار محبت می کردند (رجوع کنید به مینورسکی ، ص ٣٥ـ٣٧).
تبریز مرکز عملیات نظامی و لشکرکشی قره یوسف بود. شاهرخ از بسط نفوذ وی وحشت داشت و به فکر تسخیر آذربایجان بود (عبدالرزاق سمرقندی ، ج ٢، جزء ١، ص ٢٢٣ـ ٢٢٤). وی در ٨٢٣ به آذربایجان حمله کرد. در هفتم ذیقعدة ٨٢٣ خبر درگذشت قره یوسف را شنید. اختلاف بین سپاهیان ترکمن موجب شد تا میرزا بایسنغر تبریز را فتح کند (میرخواند، ج ٦، ص ٦٥٣ـ٦٥٤، ٦٦١ـ٦٦٢). شاهرخ نیز پس از شکست دادن پسران قره یوسف در ارمنستان ، در تابستان ٨٢٤ به تبریز رفت . در ٨٣٢ اسکندر، پسر قره یوسف ، به سلطانیه دست یافت و شاهرخ با سپاهی گران قراقوینلوها را در سلماس شکست داد و وارد شام غازان شد و در زمستان ٨٣٤ آذربایجان را به ابوسعید پسر قره یوسف ــ که به اطاعت وی در آمده بود ــ بخشید. سال بعد، ابوسعید به دست برادرش اسکندر به قتل رسید. در زمستان ٨٣٨ شاهرخ برای بار سوم به تبریز رفت . اسکندر صلاح کار را در عقب نشینی دید، ولی برادرش جهانشاه فوراً به شاهرخ پیوست و اظهار اطاعت و مودت کرد. شاهرخ تابستان ٨٣٩ را در تبریز ماند و نزدیک زمستان حکومت آذربایجان را به جهانشاه قراقوینلو (حک : ٨٣٩ ـ٨٧٢) سپرد (مینورسکی ، ص ٣٤ـ٣٧). جهانشاه تبریز را پایتخت خود کرد و لقب ابوالمظفر و مظفرالدین را برای خود برگزید (مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٦٣٨).
در زمان ابوالمظفرِ جهانشاهِ قراقوینلو در تبریز مجموعه بناهای بسیار زیبا، از جمله مسجد و خانقاه و صحن و کتابخانه و مقبره ، ساخته شد که از آنهمه فقط ویرانه های مسجدکبود (در ترکی : «گوی مسجد») باقی مانده که در سالهای اخیر مرمّت و گنبد آن بازسازی شده است (نخجوانی ، ص ١، ٤). به نوشتة ابن کربلائی (ج ١، ص ٥٢٤)، صالحه خاتون (دختر جهانشاه ) و بیگم خاتون (همسر جهانشاه ) بانی آن بوده اند، اما کتیبة سردر مسجد نشان می دهد که بانی آن ابوالمظفر جهانشاه بوده است ، ازینرو به این بناها، «مظفریه » نیز می گفته اند (رجوع کنید به مسجد کبود * ). اوزون حسن آق قوینلو (حک : ٨٥٧ ـ٨٨٢)، در ٨٧٣ تبریز را تصرف کرد و آنجا را پایتخت خود قرار داد (مینورسکی ، ص ٤٦). قدرت آق قوینلو در دوران اوج خود، یعنی در زمان اوزون حسن و فرزندش یعقوب بیگ ترکمان (٨٨٣ ـ٨٩٦)، در سیاست بین المللی تأثیر فراوانی داشت و با انتقال پایتخت به تبریز، بتدریج ایران تمامیت سیاسی خود را به دست آورد. قدرتهای اروپایی (مخصوصاً ونیز) و پاپ خواستار اتحاد با آق قوینلو در برابر خطر عثمانی بودند (رجوع کنید به منجم باشی ، ج ٣، ص ١٦٤ـ ١٦٥).
اوزون حسن مسجدی ساخت که گویا قدری خارج از شهر تبریز، در قریة صاحب آباد (میدان صاحب الامر کنونی ) بوده و نهری آن را از تبریز جدا می کرده است . امرای آق قوینلو در این قریه دربار داشتند. مسجد اوزون حسن در میدان باشکوهی قرار داشت که خلیل ترکمان در ٨٨٢ و یعقوب بیگ ترکمان ، برادر وی ، در ٨٨٣ در آنجا به تخت نشستند. این مسجد بسیار بزرگ بود و اتاقهای بسیار داشت که همه با گچ بری و رنگ آبی و طلایی آراسته شده بودند (هینتس ، ص ١٣٨ـ١٣٩). به این مسجد، مدرسه ای عالی برای طلاب علوم دینی ضمیمه بود. اوزون حسن را در صحن باغ مسجد به خاک سپردند. این بنا را «مدرسة نصریه » نامیده اند (اولیا چلبی ، ج ٢، ص ٢٤٩؛
هینتس ، ص ١٤١). در نزدیکی این مدرسه ، مسجد مقصودیه قرار دارد که در دورة مقصود، فرزند اوزون حسن ، ساخته شده است (هینتس ، همانجا). نادرمیرزا علاوه بر این مسجد و مدرسه ، از خانقاه عظیمی در میدان صاحب آباد نام برده است (ص ١١٠؛
نیز رجوع کنید به مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٧٤٥).
در میدان صاحب آباد، علاوه بر قصر کوچکتری که شاهان آق قوینلو از ایوان آن مسابقات و بازیها را تماشا می کردند یا سفیران خارجی را به حضور می پذیرفتند، بیمارستان بزرگی هم وجود داشت که دیواری آن را از مسجد اوزون حسن جدا می کرد. جلو این بیمارستان ، سکویی تعبیه کرده و سرتاسر این سکو و حتی دیوارة آن را زنجیر آهنی مستحکمی کشیده بودند تا از ورود اسبها به بیمارستان جلوگیری شود. در دوران اوزون حسن و یعقوب ، بیش از هزار مستمند و بیمار در این بیمارستان ، که اتاقهای وسیعش با قالی مفروش بود، زندگی می کردند. تزیینات داخل این بیمارستان بهتر از تزیینات مسجد بود. در سفره خانة مجاور آن که به فقرا اختصاص داشت ، به خرج دربار به تهیدستان غذا داده می شد. با مرگ یعقوب ، این تأسیسات اجتماعی که برای آن عصر امری تازه و غیرعادی بود، برچیده شد (هینتس ، ص ١٤١ـ١٤٢).
از دیگر آثار دورة اوزون حسن ، میدان ـ بازاری به نام قیصریه بود. در این میدان هشت گوشه و بسیار وسیع ، کالاهای گرانبهایی مانند جواهر و پارچه های کمیاب فروخته می شد (روملو، ج ١١، ص ٥٦٨؛
نیز رجوع کنید به مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٧٤١؛
هینتس ، ص ١٤٣). سلجوق شاه بیگم ، همسر اوزون حسن ، نیز در محل قدیم قبلة مسجدجمعة تبریز، قبة رفیعی برپا ساخت و آن را با کاشیهای رنگین آراست (فضل اللّه بن روزبهان ، ص ٤٠٦؛
هینتس ، ص ١٤٤). فضل اللّه بن روزبهان در تاریخ امینی (تألیف در ٩٢٧ یا ٩٢٦) در شرح رخدادهای ٨٧١ ، از تکمیل عمارت هشت بهشت در باغ صاحب آباد سخن گفته است (ص ٢٥٧). در بارة آثار دوران آق قوینلوها در تبریز، مورخان و سیاحان گزارشهای مشروحی داده اند (رجوع کنید به مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٧٤٠ـ٧٥١؛
ذکاء، ١٣٦٨ ش الف ، ص ١٨٦ـ١٩٠).
سقوط سلسلة آق قوینلو از نظر ملی و سیاسی و نظامی و مذهبی و تجاری برای ایران و از جمله تبریز، رویدادی بسیار مهم بود. در دورة صفویان ، اسماعیل اول صفوی (حک : ٩٠٥ـ٩٣٠)، پس از فتح شیروان عازم تبریز شد و شهرهای بین راه را فتح کرد و در ٩٠٧، در چهارده سالگی ، پس از شکست دادن الوندبیگ (از امرای ترکمان آق قوینلو) وارد تبریز شد و پادشاهی خود را اعلام کرد. به گزارش تمام منابع تاریخی ، نخستین اقدام او پس از تاجگذاری این بود که تشیع اثناعشری را مذهب رسمی ایران اعلام کرد (روملو، ج ١٢، ص ٨٥؛
نیز رجوع کنید به بوستون ، ص ١٣ـ١٤). در آن هنگام دو سوم مردم تبریز، یعنی بین دویست تا سیصدهزار تن ، سنّی بودند (مینورسکی ، ص ٤٩). از نحوة شیعه کردن مردم تبریز، به دستور شاه اسماعیل صفوی ، حسینی خاتون آبادی با تعبیر «مردم به معرفت حق اهل بیت برآمدند» (ص ٤٤١) یاد کرده است . همین امر، پیامدهای بسیار داشت ، از جمله دست به دست شدن و تصرف و اشغال مکرر تبریز در جنگهای بین ایران و عثمانی (٩٢٠ـ١٠١٢) و سرانجام انتقال پایتخت از تبریز به قزوین و سپس به اصفهان .
رسمی کردن تشیع و ادعاهای دولت صفوی و بویژه تأکید دولت عثمانی بر مباینت داشتن عقاید دو طرف ، عامل اصلی توجیه حمله دولت عثمانی به ایران ، به بهانة لزوم احیای دین اسلام ، به شمار می رود (خانبابا بیانی ، ص ١٦٤ـ ١٦٥؛
رحیملو، ص ٣١). جنگ با شاه اسماعیل اول صفوی در چالدران * و اشغالهای پیاپی آذربایجان در دوران صفویان و افشاریان با این بهانه های مذهبی بود. شکست شاه اسماعیل در جنگ چالدران (سال ٩٢٠)، راه عثمانیان را به تبریز باز کرد و در پانزدهم رجب همان سال سلطان سلیم اول (حک : ٩١٨ـ٩٢٦) وارد تبریز ــ و به تعبیر او: تختگاه پادشاهان عجم ــ شد. رفتار عثمانیان در شهر ملایم بود، اما خزاین را تصرف کردند و هزار تن از صنعتگران ماهر تبریز را به قسطنطنیه کوچاندند و چون قشون ینی چری حاضر به ادامة جنگ نبود، سلطان سلیم پس از یک هفته توقف در تبریز، به اجبار بازگشت (مینورسکی ، ص ٥٠).
در٩٤٠ سپاهیان سلطان سلیمان قانونی ،در دورة شاه طهماسب اول صفوی (٩٣٠ـ٩٨٤)، وارد تبریز شدند و ابراهیم پاشا، فرمانده سپاه عثمانی ، ساختن قلعه ای را در مجاورت شام غازان آغاز کرد و حکومت آذربایجان را به اولامه ــ از سران قزلباش و امیرالامرای آذربایجان که به سلطان عثمانی پناهنده شده بود ــ واگذاشت (اسکندرمنشی ، ج ١، ص ٦٧ـ ٦٨). در ربیع الاول ٩٤١، سلطان سلیمان به تبریز رسید و پس از درنگی کوتاه تا سلطانیه پیش رفت ، اما چون ادامة پیشرفت در خاک ایران برایش مقدور نبود، راهی همدان شد و از آنجا به بغداد رفت و پس از تصرف آنجا و توقف چهارماهه ، راهی تبریز شد. وی در محرّم ٩٤٢ به این شهر رسید و به مدت چهارده روز به امور اداری شهر پرداخت ، اما سرما سپاهیان ترک را به بازگشت واداشت (مینورسکی ، ص ٥١؛
پارسادوست ، ص ١٥٣ـ١٧٢).
در ٩٥٥ شاه طهماسب پایتخت را از تبریز به قزوین منتقل کرد، زیرا قزوین در دامنة رشته کوه البرز و بر سر راه گیلان ، آذربایجان ، همدان و ری قرار داشت و از موقعیت ارتباطی مهمی برخوردار بود و چون از متصرفات عثمانی دور بود او می توانست با ایجاد تسهیلات تدافعی و فراهم ساختن امکانات کمک رسانی سریع ، دسترسی دشمن را مشکلتر سازد (برومند، ص ٥؛
نوائی ، ص ١٧٢، پانویس ١).
با وجود انتقال پایتخت ، آذربایجان در طول حکومت صفوی مرکز اصلی مملکت محسوب می شد و شهر تبریز مرکز آذربایجان باقی ماند. بیگلربیگی آذربایجان شامل ٢٦ حاکم نشین می شد، از جمله آستارا، مراغه ، قراچه داغ ، حورس ، کاورد، قپانیات ، ورکهان ، کَرم رود، هشترود، طاب ، مدک ، لاهیجان ، اوج رود، ابدالو، سراب ، زنوز، مشکین ، قره آغاج ، سلطانیه و زنجان . میزان مالیات و عواید هر حاکم نشین جداگانه و مشخص بود. حاکمان ایل نشین ، مانند حاکم اُلکای و ایل افشارو ایل آدربا و ایل دُنْبُلی و ایل شقاقی ، جزو بیگلربیگی آذربایجان محسوب می شدند (میراحمدی ، ص ١٣٥، ١٤١ـ١٤٢).
در بیستم جمادی الا´خرة ٩٥٥ سلطان سلیمان ، بار دیگر به تبریز حمله و آنجا را تصرف کرد، اما فقط چهار یا پنج روز در آنجا ماند؛
با تدابیر نظامی شاه طهماسب و از دست دادن آذوقه و عدم امکان دستیابی به غذا و آب آشامیدنی ، ترکان از گرسنگی ، مجبور به عقب نشینی شدند (مینورسکی ، ص ٥١). در ٩٥٧ زمین لرزه ای در تبریز روی داد که تلفات بسیاری به بار آورد و سبب پدیداری زمین لغزة گسترده ای در کوهستانها شد و پسْلرزه ها تا شش روز ادامه داشت (امبرسز و ملویل ، ص ١٥٥؛
ذکاء، ١٣٦٨ ش ب ، ص ٥٣).
از ٩٧٩ تا ٩٨١ «قیام تبریز» در زمان شاه طهماسب ، روی داد. بعضی ، سبب اصلی این قیام را تضاد میان بزرگان شهری (زمینداران و تجار) و قشرهای پایین مردم (رجوع کنید به فائقی ، ج ٢، ص ٧٢٠ـ٧٢١) و بعضی دیگر علت آن را ظلمهای داروغة تبریز، اللّه قلی بیگ استاجلو، می دانند. رهبری این قیام در دست پهلوانان تبریز بود. در هر محلة تبریز پهلوانی از مردم همان محله رهبری شورش را به دست گرفت (میراحمدی ، ص ٦٣ـ ٦٤؛
پارسادوست ، ص ٥٩٧ ـ٥٩٩). حسن روملو (رجوع کنید به ج ١٢، ص ٥٨٩) و اسکندر منشی (رجوع کنید به ج ١، ص ١١٧ـ ١١٨) در کتب خویش این عاصیان را «اجلاف »، «اجامره »، «رنود» و «اوباش » نامیده اند (فائقی ، ج ٢ ، ص ٧٢١). شاه طهماسب که در طول دوسال هیچ اقدامی برای دفع شورشیان نکرد، سرانجام در پی شکایت بزرگان شهر و پافشاری «امرا و ارکان دولت » سپاهی عظیم را روانة تبریز کرد و آنان را به مدارا با مردم توصیه نمود. رهبران این قیام دستگیر و اعدام شدند (روملو، ج ١٢، ص ٥٨٩ ـ٥٩٠؛
نیز رجوع کنید به میراحمدی ، ص ٦٤) و قیام تبریز در ٩٨١ سرکوب شد (فائقی ، ج ٢، ص ٧٢٣). شاه طهماسب در همان سال مالیات صاحبان حِرَف (مال محترفه ) و مالیات خرید و فروش (تمغا) و عوارض دیوانی را به علت وضع نابسامان اقتصادی بخشید (میراحمدی ، همانجا).
چندی بعد سلطان عثمانی ، فرهادپاشا را مأمور فتح آذربایجان کرد. فرهادپاشا پس از مدتی جنگ ، دست از محاصرة تبریز برداشت (مینورسکی ، ص ٥٢ ـ٥٣). در ٩٩٣، در عهد سلطان محمد خدابنده صفوی ، عثمان پاشا تبریز را تصرف کرد و از این زمان تا تسخیر مجدد آن به دست شاه عباس در ١٠١٢، ترکان عثمانی در تبریز مستقر شدند. اسکندربیک منشی ، که پس از ویرانی تبریز، در ٩٩٣ آن را دیده ، نوشته است همة خانه ها که به طلا و لاجورد مزین بود خراب شده بود و درها و پنجره های منقش را به جای هیمه سوزانده بودند و از چندین هزار خانة زیبا، یک خانة سالم نمانده بود (ج ١، ص ٣١٥ـ٣١٧). شاه عباس کبیر (٩٩٦ـ ١٠٣٨) صلاح را در آن دید که تا استقرار کامل در قسمتهای مرکزی و شمالی و شرقی ایران موقتاً از آذربایجان چشم بپوشد. به موجب پیمانی که در ٩٩٩ میان ایران و دولت عثمانی به امضا رسید، آذربایجان غربی و شهر تبریز و گرجستان و ارمنستان و قره باغ و شروان تا نهاوند و لرستان به دولت عثمانی واگذار شد ( د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «آذربایجان »).
بی نظمی و آشوبی که سپاهیان ترک در اواسط ١٠١٢ به راه انداختند، ضعف سلطان محمد سوم (حک : ١٠٠٣ـ١٠١٢) را آشکار ساخت . شاه عباس ناگهان اصفهان را ترک کرد و دوازده روز بعد به تبریز رسید. علی پاشا در حوالی حاجی حرامی ، دو فرسخی تبریز، از شاه عباس شکست خورد و پس از این شکست تبریز تسلیم شد. عوامل شاه عباس دشمن شکست خورده را بخشیدند، اما اهالی تبریز که تعصب شیعی داشتند در داخل و خارج شهر ترکان بسیاری را کشتند. شاه عباس مردم را به تخریب و امحای آثار حکومت عثمانی دعوت کرد و در ظرف چند روز قلعه ای که عثمانیان ساخته بودند، همچنین منازل و مساکن و کاروانسراها و دکانها و گرمابه ها را نابود کردند (اسکندربیک منشی ، ج ٢، ص ٦٤٠ـ٦٤١).
در سال ١٠١٩، یعنی زمان سلطان احمد اول (١٠١٢ـ ١٠٢٦)، ترکان به فرماندهی مرادپاشا به تبریز هجوم آوردند، اما جنگی رخ نداد و سپاهیان ترک عقب نشستند. این هجوم باعث شد که بسرعت قلعة محکمی در تبریز ساخته شود.
قلعة جدیدی نیز در نزدیکی کوه سرخاب ، در محلة ربع رشیدی ، بنا گردید و مصالح آن از ویرانه های کاخهای قدیمی ، بخصوص از شام غازان ، آورده شد (همان ، ج ٢، ص ٨٢٠ ـ ٨٢٢، ٨٢٦). همچنین در نتیجة این جنگ آزمایی بیهودة مرادپاشا، معاهدة ١٠٢٢ بسته شد و ایران توانست وضع را به صورتی که در زمان شاه طهماسب و سلطان سلیمان بود بازگرداند (همان ، ج ٢، ص ٨٦٤)، اما در بارة تعیین خطوط مرزی مشکلاتی پیش آمد.
در زمان شاه عباس بزرگ ، تبریز ده هزار تن سرباز و کلانتر و مفتی و شیخ السادات و داروغه و ایشیک آقاسی و سایر مأموران دولتی داشت و شهر در نهایت آرامش و امنیت بود (مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٥٧). پس از درگذشت شاه عباس بزرگ ، نزاع بین عثمانی و ایران شدت یافت و در زمان حکومت شاه صفی (١٠٣٨ـ١٠٥٢)، در ١٠٤٥ سلطان مراد چهارم به آذربایجان لشکر کشید و وارد تبریز شد. منظور او از این جنگ بیشتر تخریب بود تا فتح ، ازینرو قشونش به فرمان او شهر را ویران کردند. چون فصل زمستان نزدیک بود، وی بیش از سه روز در تبریز توقف نکرد و با شتاب تمام به سوی وان بازگشت . در بهار بعد ایرانیان برای به دست آوردن سرزمینهای خود، دوباره تا ایروان پیش رفتند و در ١٠٤٩ به موجب قراردادی امنیت خطوط مرزی ایران تضمین شد (مینورسکی ، ص ٥٥). حاجی خلیفه که شاهد واقعة ١٠٤٥ بوده ، نوشته است بعد از ویرانیهایی که سلطان مراد چهارم به بار آورد، باروهای قدیم شهر نابود شد و فقط آثاری از ابنیة قدیم در گوشه و کنار باقی ماند، اما به نوشتة عده ای از جهانگردان ــ که چند سال بعد شهر را دیده بودند ــ شهر از نو آباد شده و پیشرفت کرده بوده است (به نقل مینورسکی ، ص ٥٥ ـ٥٦). در چهارم ذیقعدة ١٠٥٠ زمین لرزة شدیدی در تبریز روی داد که بر اثر آن بسیاری از خانه ها و ساختمانهای عمومی ، از جمله بیشتر بناهای تاریخی ، فروریخت و مجموعة نیمه ویران ساختمانهای شام غازان و مسجد استاد ـ شاگرد و دیگر مسجدها ویران شدند. به احتمال زیاد، مسجد علیشاه نیز بر اثر این زمین لرزه ویران شد (امبرسز و ملویل ، ص ١٥٩ـ١٦٠؛
نیز رجوع کنید به کسروی ، ١٣٥٢ ش ، ص ٥٠٠ ؛
ذکاء، ١٣٦٥ ش ب ، ص ٥٥ ـ٥٧). بنا به دستنوشت جُنگی متعلق به زمان صفویان ، که در کتابخانة ملی ایران موجود است ، بر اثر این زمین لرزه ، ٦١٣ ، ١٢ تن جان باختند و ٩٨٢ ، ١٢ خانه خراب شد و مساجد و بِقاع و دکانها و خانات نیز ویران گردید (ذکاء، ١٣٦٥ ش ب ، ص ٥٨). زمین لرزة بسیار سختی نیز در ١٠٦٠ روی داد که آسیب فراوانی رساند (همان ، ص ٦٣ـ٦٤).
در دورة شاه عباس دوم (١٠٥٢ـ١٠٧٧)، آذربایجان گرفتار تعرض و تجاوز بیگانگان نشد و آسیبی ندید، زیرا حکومت عثمانی درگیر مناقشات سیاسی و نظامی با کشورهای اروپایی بود و روسیه نیز با ایران روابط دوستانه برقرار کرده بود، ازینرو مردم تبریز در آرامش به سر می بردند و به ترمیم خرابیها پرداختند. در صنعت و کشاورزی و بویژه بازرگانی پیشرفتهای فراوانی کردند و صاحبان کارخانه های تولیدکننده ، از پرداخت مالیات معاف شدند. تبریز مرکز بازرگانی ایران محسوب می شد و پیروان ادیان مختلف در آنجا با آسایش خاطر زندگی می کردند (جوادی ، ص ٤٠٩ـ٤١٠؛
نیز رجوع کنید به فائقی ، ج ٢، ص ٨٥٧ ـ٨٥٩).
اولیا چلبی که در زمان شاه عباس دوم در ١٠٥٧ در تبریز بوده ، در بارة آنجا نوشته است که تمام اطراف شهر با دیوارهای قلعه محصور است و سیصد برج نگهبانی و شش دروازه دارد و دارای شش چشمة بزرگ از کوه سهند و نُه رشته قنات بزرگ و هفت هزار حلقه چاه است . صنعت زرگری و پارچه بافی آن مشهور است . حدود هفت هزار دکان و دویست کاروانسرا و ده محله و ١٠٧٠ عمارت اعیانی و یک میدان چوگان دارد. در این میدان در نوروز مراسم جنگ اسبها و جنگ شتران و جنگ گاومیشها و جنگ قوچها و جنگ خرها و جنگ سگها و جنگ خروسها، و در دهم محرّم مراسم تعزیه برگزار می شود. این شهر هزاران طبیب و جراح و کحّال و فصّاد (رگزن )، هزاران مرد صالح و موحد و واعظ و ناصح ، ٧٨ تن شاعر و صاحب دیوان و ارباب معارف ، ششصد دارالتعلیم ، ٤٧ مدرسة بزرگ ، بیست دارالقرآن ، هفت دارالحدیث ، ٣٢٠ مسجد و جامع قدیم و جدید، ١٦٠ تکیه ، ١٠٤٠ سقاخانه ، ٢١ حمام عمومیِ تمیز، هفتصد حمام خصوصی و حدود چهل کلیسا دارد (ج ٢، ص ٢٤٦ـ٢٦٣؛
نیز رجوع کنید به مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ٥٤ ـ٦٦، ٢٠٢ـ٢٠٣).
شاردن که در ١٠٨٤/١٦٧٣ تبریز را دیده ، ضمن توصیف وضع جغرافیایی شهر، نوشته است که جمعیت این شهر حدود ٠٠٠ ، ٥٥٠ تن است . حکومت تبریز نخستین مقام را در ایران دارد و حکمران آنجا را «بیگلربیگی * » می نامند و سه هزار سربازِ سوار، تحت امر اوست . شهر نظم هندسی ندارد، دارای نُه محل ، و پانزده هزار دکان در بازارهاست . قیصریه ، بزرگترین بازار آن ، در حدود ٨٥٠ به فرمان اوزون حسن ساخته شده و دارای سیصد کاروانسراست که در بعضی از آنها سیصد نفر می توانند سکونت کنند. عالیترین دستارهای ایرانی در این شهر تهیه می شود و سالیانه شش هزار عدل ابریشم در کارگاههای آن بافته می شود. این شهر ٢٥٠ مسجد و سه بیمارستان و یک تفرجگاه مذهبی به نام عینالی و میدانی بسیار بزرگ دارد که هر شب در آن بساط شعبده بازی و بندبازی و مسخرگی و لودگی و کشتی گیری و جنگ حیوانات و خواندن شعر و داستان دایر است . وی همچنین اشاره کرده که در شرق تبریز قلعة عظیم مخروبه ای ، به نام «قلعة رشیدیه »، وجود دارد (ج ٢، ص ٤٧٦ـ٤٨١). از وصف شاردن می توان نشانه هایی از اهمیت سیاسی و اقتصادی و نظامی این شهر دریافت .
در دورة شاه صفی دوم (١٠٧٧ یا ١٠٧٨ـ ١٠٥٥؛
بعدها او را شاه سلیمان خواندند)، آذربایجان و بویژه تبریز از هرگونه گزند و تجاوز بیگانگان مصون ماند، زیرا اروپاییان که از زمان شاه عباس بزرگ پایشان به ایران باز شده بود، امتیازات متعدد بازرگانی گرفته بودند و برای حفظ منافع خود، بر اختلافات ایران و عثمانی نمی افزودند. روسیه نیز از بازرگانی شمال و کشتیرانی و شیلات و امتیازات دیگر بهرة کافی می برد؛
لذا، بندرانزلی و تبریز که مراکز بازرگانی و دروازه های اروپا محسوب می شدند، رونق یافتند.
در اواخر حکومت شاه صفی دوم و در زمان روی کار آمدن شاه سلطان حسین (حک : ١١٠٥ـ ١١٣٥)، اوضاع ایران نابسامان شد و سپاهیان بر امور مملکتی و نقاط حساس مرزی چون آذربایجان و غرب ایران تسلط کافی نداشتند (رجوع کنید به فائقی ، ج ٢، ص ٨٦٩ ـ٨٧٠).
در شوال ١١٣٦، یک سال پس از سقوط حکومت شاه سلطان حسین ، قرارداد تقسیم ایران میان روسیه و عثمانی در استانبول به امضا رسید و گرجستان و اران و تبریز و خوی و چُورْس و ارومیه و مراغه و سلماس و سنندج و کرمانشاه و همدان سهم عثمانیها شد. دولت عثمانی برای تصرف سهم خود، سه تن از سرداران خود را از سه جبهه مأمور حمله به ایران کرد که عبداللّه پاشا کوپریلی زاده مأمور حمله به تبریز شد. قوای عثمانی پس از قتل عام در خوی (دوازدهم شعبان ١١٣٦) و سه ماه انتظار برای رسیدن نیروی کمکی ، به سوی تبریز پیشروی کرد و پس از سقوط ایروان و نخجوان و مرند در پاییز ١١٣٧ تبریز را تصرف کرد (حزین ، ص ٢٦٧؛
اقبال آشتیانی ، ١٣٧٠ش ، ص ٧٠٧ـ ٧٠٨).
اشرف افغان طبق معاهدة ١١٤٠ که با ترکان منعقد کرد، از جمیع ولایات غربی ایران تا سلطانیه و ابهر و از جمله آذربایجان چشم پوشید و به همین قناعت کرد که سلطان عثمانی وی را پادشاه ایران بداند و بدین ترتیب ، باز هم نخجوان و ایروان و تبریز و خوی و مراغه و همدان و کرمانشاه به تصرف عثمانیان درآمد (فائقی ، ج ٢، ص ٨٧٨ ـ٨٧٩؛
مینورسکی ، ص ٦١). دو سال پس از انعقاد معاهدة اشرف افغان با ترکان ، نادرقلی افشار (بعدها نادرشاه ) قشون مصطفی پاشا را در نزدیکی تبریز شکست داد و در بیست و هفتم محرّم ١١٤٢ وارد شهر شد، اما اندکی بعد برای فرونشاندن فتنة هرات راهی خراسان شد و بیستون بیگ افشار و سپس محمدقلی خان سعدلو را به ریاست تبریز گماشت . در فاصلة این سال تا ١١٤٧، یک سال پیش از تاجگذاری نادر در دشت مغان ، یکی دو بار عثمانیها به تبریز حمله و آنجا را تصرف کردند، اما سرانجام نادرشاه آنان را از این شهر راند و تبریز در قلمرو او قرار گرفت و همواره یکی از نزدیکانش حاکم آنجا بود. در ١١٦٠ نادرشاه آذربایجان را ترک کرد و ولایت تبریز را به پسرعمویش ، اصلان خان ، سپرد. در همان سال ، حادثة قتل نادر روی داد و آشفتگی و هرج و مرج پدید آمد؛
از جمله آنکه برادرزادة نادر ابراهیم خان ظهیرالدوله با همدستی اصلان خان ، برادر خود عادلشاه (سلطان علیشاه ) را شکست داد و سپس اصلان خان را کشت . وی که در زمان نادر نیز چندی حاکم تبریز شده بود، شش ماه در این شهر درنگ کرد و در هفتم جمادی الثانیة ١١٦٠ رسماً خود را پادشاه خواند، سرانجام شاهرخ نوة نادرشاه او را از پای درآورد (استرآبادی ، ص ١٢٦، ١٢٨ـ ١٢٩، ١٣١، ١٧٠ و جاهای دیگر؛
مروی ، ج ٣، ص ١١٩٨ـ١١٩٩).
در زمان کریم خان زند ثباتی نسبی در تبریز پدید آمد. نجفقلی خان بیگلربیگی در تبریز امنیت برقرار ساخت و به آبادانی پرداخت . باردیگر تبریز مرکز قدرت شد و در نقاط مختلف آن عمارات عالی ساختند (کارنگ ، ١٣٥١ ش ، ج ١، ص ٢٣ـ٢٤)، اما در زمستان ١١٩٤، که تبریز آبادتر از گذشته شده بود (مفتون دنبلی ، ١٣٤٩ـ١٣٥٠ ش ، بخش ٢، ص ٢١١) زمین لرزه ای عظیم شهر را تقریباً بتمامی و حدود چهارصد روستا را ویران کرد. این زمین لرزه سخت ترین زمین لرزة تبریز تا آن زمان بود. شمار کشته شدگان احتمالاً حدود پنجاه هزار تن بوده است ، هرچند که بعضی ، تلفات را تا بیش از دویست هزار تن دانسته اند (رجوع کنید به ادامة مقاله ). در منطقة پستِ مغرب تبریز، خاک دچار رُوراندگی شد و برخی چشمه ها و قناتهای شهر و پیرامون آن خشک گردید و برخی چشمه های دیگر دهان باز کردند (امبرسز و ملویل ، ص ١٧٠ـ١٧٢، ٤٢٧؛
ذکاء، ١٣٦٨ش ب ، ص ٨٥، ٨٩، ١٢١). در وقایع السنین و الاعوام (ص ٥٨٣)، تاریخ این زلزلة شدید شب شنبه بیست ونهم ذیحجّة ١١٩٣ و شمار کشته شدگان بیش از دویست هزار تن ذکر شده و آمده است که از شهر چیزی باقی نماند جز نام آن و بعد از آن هر بنایی و عمارتی مشاهده شود، بدانند که مجدداً ساخته شده است . این سند نشان می دهد که بعداً برای بازسازی تبریز تلاشهای فراوانی صورت گرفته است . نجفقلی خان بیگلربیگی از بیم آنکه مبادا دشمنانش یعنی امیران افشار ارومیه و کردها و شقاقیها، بر شهر بتازند و او به سبب نداشتن برج و بارو نتواند از شهر و از خود دفاع کند، بی درنگ ساختن قلعه و باروی شهر را آغاز کرد (ذکاء، ١٣٦٨ ش ب ، ص ١١٥). ساخت این بارو در ١١٩٤ پایان یافت . این بنا هشت دروازه داشت : دروازة خیابان ، درب اعلا یا دروازة باغمیشه ، درب سرخاب ، درب شتربان ، درب اسلامبول ، درب سرد، درب مهادمین ، درب نوبر. درب سرد همان درب گجیل و درب مهادمین دروازه ای در میارمیار کنونی بود. دروازه ها دارای طاقی سنگی با دو منارة پوشیده از کاشیهای کبود منقش و کتیبه دار بود و بر پیشانی هر دروازه روی قطعه ای سنگ مرمر، ابیاتی به خط نستعلیق جلی و در طرفین این سنگنبشته ها نقش شیری حک شده بود که زنجیری از گردن آن به درخت سروی بسته شده بود (نادرمیرزا قاجار، ص ١٤٨؛
کارنگ ، ١٣٥١ ش ، ج ١، ص ٢٤ـ ٢٥).
آقامحمدخان قاجار در ١٢٠٥ حکومت تبریز و اردبیل را به حسین خان دنبلی ، حاکم خوی ، سپرد و بدین ترتیب ، آذربایجان و تبریز را به متصرفات خود منضم ساخت (مینورسکی ، ص ٦٤؛
رجوع کنید به اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٣ـ١٣٦٧ ش ، ج ٣، ص ١٤١٤؛
ساروی ، ص ١٩٠، ١٩٤). در ١٢١١ پس از کشته شدن آقامحمدخان ، صادق خان شقاقی برادر خود محمدعلی سلطان را به حکومت تبریز منصوب کرد. خانهای دنبلی در فرونشاندن فتنة صادق خان با نیروهای فتحعلی شاه همکاری کردند و فتحعلی شاه نیز حکومت تبریز و خوی را به جعفرقلی خان دنبلی واگذاشت . فتحعلی شاه در ١٢١٣ فرزندش عباس میرزا را، طبق سفارش آقامحمدخان ، ولیعهد و نایب السلطنة خود کرد و وی را با دوازده هزار سپاهی روانة تبریز کرد (اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٣ـ١٣٦٧ ش ، ج ٣، ص ١٤٤٩ـ١٤٥٠؛
فسائی ، ج ١، ص ٦٦٦). در این زمان ، که مقارن با آغاز دورة تجدد و آشنایی ایرانیان با تمدن اروپایی بود، تبریز، به سبب اهمیت بسیارش ، کانون مبادلات فرهنگی و اقتصادی ایران با کشورهای همسایة شمالی و شمال غربی و اروپا شد. هیئتهای اعزامی انگلیس و روس نیز در دورة قاجار اغلب در تبریز به سر می بردند ( دانشنامة ایران و اسلام ، ج ١، ص ٥٧؛
مینورسکی ، ص ٧٠). با استقرار ولیعهد در تبریز بتدریج دربار کوچکی در آنجا پدید آمد که تالی تهران بود.
در حدود ١٢٢٤ نجفقلی خان دنبلی قلعة تبریز را از نو بنا کرد (اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ ش ، ج ١، ص ٥٥١؛
نیز رجوع کنید به مینورسکی ، ص ٦٧). عباس میرزا در ١٢٤١ فرمان داد اطراف باروی شهر را به وسعت یک تیرْ پرتاب خالی کنند و هرچه آبادی در این محدوده بود خریدند و با خاک یکسان کردند (نادرمیرزا قاجار، ص ١٤٨؛
وهاب زاده ، ص ١٦٩).
در اوایل دورة قاجار، نبردهای مستمر بین ایران و عثمانی بر سر تبریز وجود داشت . از سوی دیگر اختلافات ایران و روسیه بر سر گرجستان در عهد فتحعلی شاه شدت گرفت ، بخشی از گرجستان در ١٢١٦/ ١٨٠١ ضمیمة روسیه شد که بر تیرگی روابط دو کشور افزود. فتحعلی شاه فرماندهی قشون را به عباس میرزا، ولیعهد و فرمانروای آذربایجان ، سپرد و او ژنرال گاردان فرانسوی را که در ١٢٢٢ به عنوان فرستادة ناپلئون به ایران آمده بود، برای تعلیم سپاهیان به تبریز دعوت کرد. به این ترتیب ، تبریز مرکز فعالیت نظامی ایران شد (سایکس ، ج ٢، ص ٤٨٧ـ ٤٨٩).
در دورة قاجار مخصوصاً در زمان سلطنت فتحعلی شاه ، آذربایجان به سبب جنگهای ایران و روس ، مرکز نظامی ایران ، و شهر تبریز در حقیقت پایتخت دوم ایران شد. عباس میرزا و میرزاعیسی فراهانی در آبادانی تبریز کوشیدند. سیاحان اروپایی امنیت و نظم آذربایجان را در دورة عباس میرزا با امنیت فرنگستان مقایسه کرده اند (اعتمادالسلطنه ، ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ ش ، ج ١، ص ٥٥٥؛
دانشنامة ایران و اسلام ، همانجا).
به نوشتة دوپره در ١٢٢٤/ ١٨٠جمعیت تبریز چهل هزار تن بوده ، اما موریه در سفر نخستین خود به ایران در همین سال ، منازل تبریز را پنجاه هزار و جمعیت آن را ٠٠٠ ، ٢٥٠ تن ذکر کرده ، ولی در سفر دومش گفته است که تبریز یک دهم شکوه نخستین خود را ندارد و در آن بنای عمومی شایان ذکری پیدا نمی شود (مینورسکی ، ص ٦٨).
در دورة فتحعلی شاه و ولیعهدی عباس میرزا و پیشکاری و وزارت میرزاابوالقاسم فراهانی معروف به قائم مقام فراهانی ، در تبریز اقدامات مفیدی برای پیشرفت اقتصادی و ایجاد کارگاههای ساخت تجهیزات نظامی انجام گرفت . از جمله اقدامات آن زمان صدور فرمان معروف فتحعلی شاه در ١٢١٦ بود که طبق آن بازرگانان شهر از عوارض صادرات و واردات معاف شدند و این معافیت رونق بیشتری به بازار شهر داد. متن این فرمان به خط نستعلیق بر سنگ مرمر حک شد و بالای در ورودی مدرسة طالبیه نصب گردید ( مجموعة مقالات نخستین مجمع بررسی بازار ، ص ٢). عباس میرزا در تبریز کارگاههایی برای تهیة باروت و توپ ریزی و مانند اینها ساخت (عیسوی ، ص ٤٤٤). او کوشید در ساخت یا نوسازی شهرها و شهرکهای سرزمین تحت فرمان خود، از الگوی فرنگی تبعیت کند که مصادیق آن را در عباس آباد و خوی و در بازسازی شهر تبریز ــ مثل توسعة باغ صفا (از یادگارهای سلطان یعقوب آق قوینلو) و بنای باغ شمال (مفتون دنبلی ، ١٣٥١ ش ، ص ١٣٣ـ١٣٩) ــ می توان دید. تأسیس چاپخانه در تبریز، در ١٢٣٣، از اقدامات دیگری بود که با حمایت عباس میرزا صورت گرفت و نخستین کتابی که در این چاپخانه به چاپ رسید و نخستین کتاب چاپی در ایران بود، رسالة فتح نامه قائم مقام فراهانی دربارة جنگهای ایران و روس و عهدنامة گلستان ، و نیز رسالة جهادیة او بود (مشار، ج ٣، ستون ٣٦٥١؛
نیز رجوع کنید به چاپ و چاپخانه * ).
تجار انگلیسی که از نیمة قرن سیزدهم به ایران آمدند، تبریز را پایگاه امور تجاری خود کردند. کالاهای انگلیسی ، به تبعیت از شبکه های ارتباطی آن روز، از طریق اسلامبول / استانبول و طرابزون وارد بازار تبریز می شد. نخستین تاجران انگلیسی که با ایران تجارت کردند و در زمان عباس میرزا به تبریز آمدند، راه طرابزون به تبریز را از مسیر قدیمی جادة ابریشم گشودند (اشرف ، ص ٥٣). جمعیت تبریز در ١٢٥٣ حدود هفتاد هزار تن گزارش شده است (شوایتزر، ص ٣٥).
صادرات اروپاییان به تبریز، پنبه و چلوار و ماهوت و فلزات و شیشه و قندوشکر و چیت موصلی و پارچه های مخمل نخی و ابریشمی و آیینه و انواع و اقسام محصولات ماشینی بود. تبریز در مقابل ، میزان معتنابهی ابریشم ، مازو ــ که در همدان و کردستان به عمل می آمد ــ رنگ ، شال ، تنباکو، اسلحه ، موم ، خشکبار و مقداری هم ابریشم ماشینی صادر می کرد. موازنة تجارت همیشه برای ایران مطلوب نبود (عیسوی ، ص ١٥٩ـ١٦٠).
یکی از مهمترین شرکتهای تجاری خارجی شرکت «رالی » بود که تحت الحمایة بریتانیا و نمایندة اجناس ماشینی آن کشور بود و در حدود ١٢٥٣/١٨٣٧ در کاروانسرای سیدحسن در تبریز مستقر شد و اجناس خود را به کاروانسراهای تبریز و از آنجا به تهران و قزوین و قم و کاشان و سایر شهرهای ایران فرستاد و حدود سه میلیون روبل پارچه های پنبه ای و چلوار انگلیسی فروخت که در مقابل آن ابریشم خامِ گیلان و روبل روسی می گرفت (همان ، ص ١٦١ـ١٦٤). این شرکت پس از بروز بیماری کرم ابریشم در ١٢٨٨/١٨٧١ کار خود را تعطیل کرد (اشرف ، ص ٥٣).
در ١٢٥٦ تبریز یکی از مراکز اصلی تجارت ایران بود و یک چهارم تا یک سوم کل تجارت ایران را به عهده و از این نظر بر تهران برتری داشت (عیسوی ، ص ١٦٤، ١٧٩، ١٨٠؛
اشنایدر، ص ٣٥ـ٣٦). به طورکلی ، تبریز از آغاز قرن سیزدهم مرکز تجارت اروپا با شمال ایران و تا ١٢٨٥ مرکز تجارت با آسیای میانه به شمار می رفت (عیسوی ، ص ١٧١). جمعیت تبریز در ١٢٧٧ حدود ٠٠٠ ، ١٥٠ تن بود (شوایتزر، همانجا).
ارمنیان در تجارت تبریز اهمیت بسیار داشتند. به گفتة یکی از سیاحان فرانسوی ، حجره های تجاری ارمنیان در بازار تبریز جایگاه ویژه ای در تجارت با روسیه داشت (عیسوی ، ص ٨٨). در ١٢٨٥ کنسول فرانسه تعداد ارمنیان را در تبریز پنج هزار تن گزارش داد و گفت که تعداد آنها رو به افزونی است ، چون آنهایی که در ١٢٤٢/١٨٢٧ به روسیه رفته بودند، در حال بازگشتند (همانجا). ارمنیان تبریز و تفلیس و ایروان در تجارت خرده فروشی سیار، دادوستد بسیاری با بازارهای اروپایی داشتند. ظاهراً نخستین وارد کنندگان کالاهای انگلیسی به شمال ایران ، ارمنیان گرجستان بودند که برای این بازار از استانبول کالا می خریدند (همان ، ص ١٥١، ١٧٧).
در ١٢٧٧/ ١٨٦٠ ارتباط تلگرافی با روسیه ، از طریق خط تهران ـ تبریز برقرار شد و سپس تا جلفا ادامه یافت (همان ، ص ٢٣٤ـ ٢٣٥). در ١٢٩٧/ ١٨٨٠ ایران به خطوط تلگرافی مجهز شد که این خطوط ایران را با جهان مرتبط می ساخت و شهرها را نیز به همدیگر متصل می کرد (همان ، ص ٢٣٥). تبریز در قرن سیزدهم از طریق قزوین و رشت با شرق و جنوب شرقی ایران ارتباط داشت . ضمناً تبریز نقطة تلاقی سه راه بود: راه طرابزون که از طریق آن کالاهای اروپایی با سود بیشتری به شمال غرب ایران وارد می شد و دو راه تفلیس و آستارا که از طریق آنها، خصوصاً از راه آستارا، کالاهای روسی به این ایالات وارد می شد (همان ، ص ٢٣٦ـ٢٣٧). روسها بین سالهای ١٣١١ ـ١٣٣٦/ ١٨٩٣ـ ١٩١٨ حدود هشتصد کیلومتر جاده کشیدند که تبریز را به جلفا و نیز تبریز را از طریق قزوین به تهران متصل می کرد (اشرف ، ص ٥٢).
در اواخر قرن سیزدهم چند شرکت معتبر خارجی در تبریز به فعالیت پرداختند. شرکتهای اروپایی مقیم تبریز به لحاظ آنکه تبریز مناسبترین موقعیت را در تجارت با اروپا و امریکا از طریق طرابزون داشت ، این شهر را مرکز گردآوری قالی از دیگر مناطق ایران کردند و از ١٢٨٧ ظرفیت تولید قالی را در شهر تبریز و پیرامون آن افزایش دادند. آنان علاوه بر خرید قالیهای موجود در بازار، سفارش بافت قالی می دادند و فرش بافیهای بزرگی نیز با نظارت خود ایجاد کردند (ویرت ، ص ١٧ـ٣٢). در ١٣٠٤، ٣٥٥ ، ٣ عدل قالی از گمرک تبریز صادر شد (همان ، ص ٣١). ارزش صدور قالی تا اوایل سدة چهاردهم نوسان داشت ، در ١٣١٣ صادرات قالی به روسیه و ترکیه و ایالات متحدة امریکا ٧ر٢٢% کل صادرات از گمرک تبریز بود (همان ، ص ٤٣).
در سرشماری ١٢٩٨، تبریز ٠٠٠ ، ١٧٠ تن جمعیت داشت و تقریباً سه هزار تن از آنان ارمنی بودند. در این سال تبریز ٣١٨ مسجد و پنج کلیسا و صد حمام عمومی و ١٦٦ کاروانسرا و حدود چهار هزار دکان داشت (شوایتزر، همانجا).
به گزارش کنسول انگلیس در ١٣١٢/ ١٨٩٤، تبریز در گذشته مرکز تجارت تولیدات اروپایی بود که از ایالات شمالی ایران می آمد. گشایش کانال سوئز اولین ضربه و متوقف شدن حمل ونقل از طریق روسیه آخرین ضربه را به تفوق این خط وارد کرد (عیسوی ، ص ١٦٧). در آن موقع ٢٥% واردات و ١٥% صادرات ایران از طریق تبریز صورت می گرفت (همان ، ص ١٦٨). در ١٢٧٦، ٧٢% کل بازرگانی خارجی ایران از طریق تبریز انجام می شد (اشنایدر، ص ١٤٥ـ١٥٩). در سراسر قرن سیزدهم ، بویژه در نیمة دوم این قرن ، تبریز جایگاه مهمی در تولید و صدور ابریشم خام داشت . صادرات ابریشم گیلان از طریق گمرک تبریز شایان توجه بود (همانجا). افزون بر اینها، اهمیت بازرگانی تبریز بویژه در طول نیمة دوم قرن سیزدهم ، از صدور محصولات کشاورزی پیداست . در ١٢٦٤، ارزش صادرات گندم و جو از تبریز به روسیه فقط ٧ر٢% کل صادرات از تبریز به روسیه را شامل می شد (همان ، ص ٢٣٦ـ٢٣٧، ٢٤٥). پنبه نیز از تبریز به روسیه و ترکیه و اروپا صادر می شد. صادرات پنبه از تبریز به روسیه و فرانسه در ١٢٨٦ به اوج خود رسید که شامل ٣٥% کل صادرات از تبریز در آن سال بود (همان ، ص ١٨٢ـ ١٨٥). بادام و گردو و پسته نیز از طریق تبریز به روسیه و ترکیه صادر می شد. میزان این صادرات در ١٣٠١ به روسیه و عثمانی به ٢ر٥٥% کل صادرات تبریز رسید (همان ، ص ٢٧٧).
وضع بازرگانی خارجی و نفوذ تجارت خارجی در تبریز از گزارشی که در اواخر سلطنت ناصرالدین شاه ، به احتمال قوی در ١٣١٢، انتشار یافت ، پیداست . بنا بر این گزارش ، در این شهر تجارت عمده ای وجود داشته است و مردم هم به تجارت مایل بوده اند، ولی همة کالاها خارجی بوده ، مگر در بعضی جاها که از کالاهای ایرانی ، تنباکو و حنا و چیت همدان و چادرشب یزد و کرباس نائین خریدوفروش می شده است و بدین ترتیب «شیاطین فرنگستان به قوّت علم » همه ساله پول کلانی از این مملکت بیرون می کشیدند (زین العابدین مراغه یی ، ص ٢٠٥ـ ٢٠٦، ٢١٠؛
نیز رجوع کنید به رواسانی ، ص ٢٩ـ٣٠).
هوتم شیندلر در ١٣٢٨ نوشته که «شهر بسیار گسترده است و احتمالاً از این بابت بر تهران برتری دارد. بازارهای آن بسیار زیبا و بزرگتر از بازارهای تهران است . تبریز، صرف نظر از معاملات مالی و وسیلة پرداخت ــ که از این جهت تهران بر آن تفوق دارد ــ مرکز واقعی بازرگانی ایران است . با اینکه در منتهی الیه شمال غربی کشور قرار گرفته است ، تقریباً در سراسر ایران نفوذ دارد» (به نقل اهلرس ، ص ٣٣٩).
در آستانة جنگ جهانی اول ، عده ای ازسرمایه داران آلمانی با حمایت و تشویق دولت آلمان ، در تبریز سرمایه گذاری کردند. آنها در ١٣٢٨ یک کارگاه بزرگ مونتاژ در تبریز دایر کردند که شامل شعبه های چلنگری و درودگری و اره کشی و غله پاک کنی و آسیاب و آهنگری بود، تمام دستگاهها با ماشین
بخار مرکزی کار می کردند و دیگ بخار کارخانه با زغال سنگ گرم می شد، لکن پس از مدتی این کارخانه تعطیل شد. سرمایه داران آلمانی همچنین یک کارگاه بزرگ قالی بافی با شعبه های پشم پاک کنی و تهیة رنگ در تبریز تأسیس کردند. در نتیجة این فعالیتها تعداد اتباع آلمان در تبریز از چند تن در ١٣٢٧ به شصت تن در ١٣٣١ افزایش یافت (اشرف ، ص ٦٥ـ ٦٦). در ١٣٢٢ قاسم خان امیرتومان در تبریز یک کارخانة برق با قدرت ١٢٥ اسب بخار تأسیس کرد (اشرف ، ص ٨٥؛
نیز رجوع کنید به جمالزاده ، ص ٩٥).
در اوایل ١٣٢٩ یکی از اهالی تبریز با ٠٠٠ ، ٥٠٠ ، ٢ قران سرمایه ، به کمک دو مهندس آلمانی یک کارخانة ریسندگی در تبریز تأسیس کرد. تعداد دوکهای نخ ریسی آن حدود ٥٠٠ ، ١ واحد و تعداد کارگران آن چهل تا پنجاه تن بود. به گفتة مهندسان آلمانی ، محصول کارخانه بیست خروار نخ بوده و کارخانه ٦٠% سود می داد. این کارخانه از مؤسسات بزرگ صنعتی آن زمان بود که توانست در شرایط دشوار سیاسی و اقتصادی کشور به کار خود ادامه دهد (جمالزاده ، همانجا؛
اشرف ، ص ٨٣ـ٨٤). دو تبریزی نیز کارخانة چینی سازی دایر کردند که به گفتة جمالزاده (ص ٩٤) به سبب دسیسه های روسها دوام نیاورد و حدود ٠٠٠ ، ١٣٠ تومان ضرر کرد (نیز رجوع کنید به اشرف ، ص ٨٤).
شکل تبریز در اواخر قرن سیزدهم در نقشة دارالسلطنة تبریز نشان داده شده است ، محمدرضا مهندس و سرهنگ قراچه داغی و شاگردان مدرسة نظام تبریز، در دوازدهم شعبان ١٢٩٧، از این شهر نقشه برداری کردند و در ١٣٠٥ نقشه را چاپ نمودند. این نقشه نشان می دهد که تبریز در آن زمان کلیة کارکردها و ساختارهای شهرهای ماقبل صنعتی ایران یا شهرهای شرقی ـ اسلامی را داشته است . در متن و حاشیة این نقشه ، محله های بیست گانه (سرخاب ، شتربان / دَوَچی ، چهارمنار، نوبر، باغمیشه ، ویجویه / ورجی / ورجویه ، مهادمین ، خیابان ، امیرخیز، چوست دوزان ، سنجران ، دروازة گجیل ، قراآغاج ، عموزین الدین ، حکم آباد، کوچه باغ ، آخونی ، خطیب ، چهاربخش ، بیلان کوه ) با دروازه ها و مکانهای موجود آمده است (مشکور، ١٣٥٢ ش ، ص ١٠١ـ ١٠٨). علاوه بر این نقشه ، دو نقشة دیگر نیز پیکرة شهر را در اواخر دورة قاجار نشان می دهد؛
یکی «خریطة شهر تبریز در حال انقلاب غرّة شهر رمضان سنة ١٣٢٦» که هدف از ترسیم آن نشان دادن موقعیت خاص تبریز به هنگام نبردهای مشروطه خواهان و نیروهای دولتی در ١٣٢٦ بوده است ، اما عناصر طبیعی و عناصر شهری تبریز را نیز نشان می دهد و دیگری نقشة «دارالسلطنة تبریز ١٣٢٧ قمری اسداللّه خان مراغه » است که نقشة بازار تبریز در شمال شرقی این نقشه ترسیم شده و به احتمال زیاد اولین نقشه از این بازار است و بر روی آن نام بیشتر نقاط بازار، از قبیل تیمچه ها و کاروانسراها، آمده است (صفامنش ، ص ١٧٢ـ١٨٠).
هستة مرکزی شهر، محدوده ای نزدیک به چهارصد هکتار، درونیترین قسمت شهر است که پیرامون مجموعة بازار تبریز قرار دارد. آخرین باروی شهر، تمام گسترة آن را در میان می گرفته است (صفامنش و دیگران ، ١٣٧٦ ش الف ، ص ٣٦). بازار تبریز در همخوانی با طرح نمادین کلاوس دتمان از شهرهای اسلامی ـ شرقی در هستة مرکزی شهر قرار دارد (رجوع کنید به بازار * ، بخش ٢). محدودة بازار کاملاً مشخص است . در غرب آن مسجد جامع و در طرف شرق آن ، بخشی از قصر سابق ولیعهد (عالی قاپو) واقع است . بازار در شمال تا آن سوی بستر مهران رود، که اغلب خشک است ، امتداد دارد. دو سوی مهران رود با پلهای چوبی به یکدیگر مرتبط می شود. این پلها درست در ادامة راسته بازار قرار دارند.
محله بندی شهر، از دورة زندیه به بعد، در اواخر دورة قاجار کم و بیش مانند امروز است . در این چارچوب ، در بافت شهری تبریز، نُه محلة اصلی وجود دارد. محله های همجوار اگرچه با مرزبندی مشخصی از هم جدا نمی شوند، ساختار کالبدی آنها هنوز هم در گذرهای اصلی و فضاهای عمدة شهری و کویهای داخلی هر محله پابرجاست (صفامنش و دیگران ، ١٣٧٦ ش الف ، ص ٤١ـ٤٢).
در دورة قاجار، محله های تبریز عبارت بود از: باغمیشه (بغ مشه )، خیابان ، نوبر، مهادمین ، قره آغاج ، ویجویه ،
امیرخیز، شتربان ، سرخاب ، ششگلان ، لیلاوا/ نیل آبه (همان ، ص ٤٢ـ٤٤). در این دوره ، عمارت شاهگُلی (اکنون : ایل گلی ) شامل استخری بزرگ و بنایی زیبا در وسط آن ، ساخته شد. قهرمان میرزا، پسر هشتم عباس میرزا، در زمان حکمرانی بر تبریز (٢٥٠ـ ٢٥٧) مزرعه ای را که در جنوب شرقی شهر، واقع بود و شاهگلی نام داشت ، از مالکان آن خرید و به نوشتة نادرمیرزا (ص ١٦٥) «آن آبگیر از خاک و سنگ بپرداخت ... و به وسط آن بنیانی بزرگ برآورد». این مکان ، امروزه از نزهتگاههای تبریز است .
موقعیت تجاری و سیاسی ـ نظامی و بین المللی تبریز در عهد قاجار سبب شد اقلیت نشین «ارمنستان » در محلة مهادمین به وجود آید. ارمنستان به سبب سکونت ارمنیان و آسوریها در آن ، با دیگر محله های تبریز تفاوت داشت ؛
اگرچه عناصر شهری موجود در آن ، مانند محله های دیگر بود، نمودهای خاصی داشت که در محله های دیگر دیده نمی شد و به صورت محلی مطلوب برای استقرار اتباع بیگانه و سازمانهای وابسته به کشورهای دیگر در آمده بود. اگر زلزلة ویرانگر تبریز را در ١١٩٣، مبدأ تاریخ بازسازی تبریز و شکل گیری نهایی بافت هستة مرکزی آن بشماریم ، بازسازی فضاها و عناصر شهری مهم واقع در محلة ارمنستان را برحسب قدمت آنها می توان به دو دوره تقسیم کرد: از ١١٩٣ تا انقلاب مشروطه و پس از انقلاب مشروطه . مسجد صمصام خان در ضلع جنوبی تقاطع کوچه های «پاساژ» و آرامیان ، و مسجد قلعه بیگی در ضلع جنوبی تقاطع کوچه های پاساژ و زرگرباشی ، قدیمترین عناصر شهری این محله اند. موقعیت این دو مسجد را بر روی نقشة دارالسلطنة تبریز، بخوبی می توان دید. از دیگر عناصر شهری و قدیمی این محله مکانهای مذهبی اقلیتهای دینی است . قدیمترین آنها، کلیسای مریم مقدّس (کلیسای ارمنیان گریگوری ) است که در شمالیترین نقطة محلة ارمنستان ، در ضلع جنوبی میدان دیک باشی قرار گرفته است . این کلیسا که قدیمترین و بزرگترین کلیسای تبریز است ، در فاصلة سالهای ١١٩٦ تا ١١٩٩ ساخته شده است . بخش دیگری از عناصر شهری ارمنستان ، بر اثر حضور اتباع خارجی و نمایندگیهای سیاسی برخی دولتها به وجود آمده است . نادرمیرزا (ص ٦٤)، به وجود کنسولگریهای انگلیس و روسیه و عثمانی و فرانسه اشاره کرده و در نقشة دارالسلطنة تبریز نیز موقعیت این کنسولگریها مشخص شده است . کنسولگری انگلیس قدیمترین نمایندگی سیاسی دولتی خارجی در تبریز بود که در محدودة بلوک امروزی پاساژ (کوچة پستخانة قدیم ) در کوچة زرگرباشی
قرار داشت و فعالیت آن از ١٢٥٢ـ١٢٥٣/ ١٨٣٧ آغاز شد. کنسولگری روسیه نیز، که کمی پس از این تاریخ فعالیت خود را آغاز کرد، در شمال بلوک امروزی پاساژ در کوچة کنسولگری قرار داشت . کنسولگری فرانسه نیز در همین کوچه تأسیس شد و کوچة مذکور به سبب وجود این دو کنسولگری ، به نام کوچة کنسولگری معروف شد (صفامنش و دیگران ، ١٣٧٦ ش ب ، ص ٧٧ـ ٧٨).
از ١٢٧٤ تا ١٣٠٠/ ١٨٥٨ـ١٨٨٣، نمایندگیهای گوناگون امریکایی در ایران تأسیس شد و مذهب پروتستان از همین طریق در حدود ١٨٦٣، نخست در میان مسیحیان ارومیه و سپس در میان مسیحیان تبریز رواج یافت و چند سال پیش از انقلاب مشروطه ، کلیسای پروتستانی به نام «انجیلی » در کوچة میارمیار (در محل امروزی هتل و سینما آسیا) ساخته شد و تا اوایل دهة ١٣٣٠ ش پابرجا بود (همان ، ص ٧٨).
پیامدهای طبیعی رونق اقتصادی و فرهنگی تبریز، توسعة طبقه بندی اجتماعی و پیدایی فعالیتهای گوناگون مدنی و فرهنگی بود. تبریز، بویژه از نیمة سدة سیزدهم ، در زمینة بازرگانی و فرهنگی ، پل ارتباطی ایران با قفقاز و عثمانی و اروپا به شمار می رفت ؛
ازینرو، هر پدیدة جدیدی ، چه اندیشه های ضداستبدادی و آزادی خواهانه چه نمودهای فرهنگی و اجتماعی ، پیش از تهران ، در تبریز نضج می گرفت و سپس به جاهای دیگر منتقل می شد. نخستین تماشاخانة تبریز، با نام «هیئت آکتورال آذربایجان » را بیوک خان نخجوانی ، با الهام از هنر نمایش در قفقاز، در ١٣٣٨ تأسیس کرد (جوادی ، ص ٢٠٩). نخستین مدرسة جدید ایران را میرزا حسن رشدیه در ١٣٠٦ در محلة ششگلان تبریز بنیان نهاد. بر اساس آگهیهای شماره های سال اول روزنامة انجمن تبریز، در طول یک سال (١٣٢٤ـ ١٣٢٥) حدود شش مدرسه به سبک امروزی در تبریز تأسیس شد. سه واحد آنها در بازار و از سه واحد دیگر، یکی در محلة سرخاب ، دیگری در محلة چرنداب و سومی (دبستان نوبر) در کوچة صدر واقع بوده است . اولین کتابخانه به سبک جدید را محمدعلی تربیت * در ١٣٠٠ش به نام «کتابخانة تربیت » بنیان گذاشت . اولین کودکستان را جبار باغچه بان * در ١٣٠٣ش تأسیس کرد که «باغچة اطفال » نام داشت . در روزنامة انجمن تبریز، آگهیهایی نیز در خصوص بازشدن مطبّ دکتر آتاناس در مهمانخانة محمدیه (در خیابان مجدیه ) و دو داروخانه دیده می شود؛
یکی داروخانة مرکزی و دیگری داروخانة «شفائیه » در مقابل بانک استقراضی روس در خیابان فردوسی شمالی (پیش از احداث خیابان ؛
صفامنش و دیگران ، ١٣٧٦ ش الف ، ص ٥٢).
نخستین مدرسة متوسطة دولتی ، مدرسة دولتی تبریز بود که در ١٢٧٥، تأسیس شد و به مناسبت حمایتی که ولیعهد آن دوره ، مظفرالدین میرزا، از آن می کرد، مدرسة «مظفری » نامیده شد و به «دارالفنون تبریز» یا «دارالفنون دوم » نیز شهرت یافت . این مدرسه ، اولین مدرسة جدید متوسطة تبریز و پس از دارالفنون تهران ، دومین مدرسة عالی در سراسر ایران بود و در حدود بیست سالی که دایر بود، افراد فراوانی تربیت کرد. اغلب طبیبانی که در دهه های پایانی سدة سیزدهم و اوایل سدة چهاردهم در تبریز بودند، از جمله سیف الاطباء، ناصرالحکما، ارفع الحکما، نجم الاطباء، در آنجا تحصیل کرده بودند (رئیس نیا، ١٣٧٤ ش ، ج ١، ص ٣٨ـ٤١؛
نیز رجوع کنید به قاسمی پویا، ص ٣٣٣). دومین مدرسة متوسطة تبریز، لقمانیه بود که به همت دکتر میرزا زین العابدین لقمان الملک ــ که تحصیل کردة دارالفنون تهران و دانشگاه پاریس بود ــ با همکاری روشنفکرانی چون سیدحسن تقی زاده و محمدعلی تربیت و سیدحسن شریف زاده و فخرالاطباء و عده ای دیگر از دانش پژوهان وقت و چند فرانسوی در ١٣١٧ تأسیس شد. این مدرسه در مدتی کوتاه به یکی از بهترین مدارس شرق نزدیک تبدیل شد؛
چنانکه دولت فرانسه مدرک آن را معادل با تحصیلات متوسطة کامل می دانست (طبیب زاده امید، ج ١، ص ٢٤٢). در ١٣٠١/ ١٨٨٤ مبلّغان مذهبی امریکایی ، مدرسة مموریال را تشکیل دادند که شامل دوره های ابتدایی و متوسطه بود. به نوشتة کسروی ، که خود معلم و در عین حال محصل آن مدرسه بود، «شاگردان آنجا حدود چندصدتن بودند» (کسروی ، ١٣٤٨ ش ، ص ٨٠، ٨٣). گروهی از شاگردان مدرسة مموریال ، از جمله رضازاده شفق * به همراه معلم خود باسکرویل * ، در جنبش مشروطه شرکت فعال و مسلحانه داشتند (رئیس نیا، ١٣٧٦ ش ، ص ٨).
پس از انقلاب مشروطه ، مدارس جدید فراوانی در تبریز به وجود آمد و نهضتی فرهنگی در آنجا آغاز گردید (همان ، ص ٧ـ ٨) به طوری که در طول پنج سال (١٣٢٤ـ١٣٢٩) حدود بیست مدرسه در تبریز تأسیس شد که تا ١٣٣٠/١٩١١ (سال مداخلة مستقیم روسهای تزاری ) دایر بود (قاسمی پویا، ص ٢٤٢ـ٢٤٣). به نوشتة قاسمی پویا، زمینة تأسیس مدرسة متوسطة دولتی در تبریز، پس از افتتاح ادارة معارف در ١٢٩٣ ش ، فراهم شد. وی آورده است که اولین مدرسة دولتی به افتخار محمدحسن میرزا، ولیعهد، که به تبریز آمده بود، «محمدیه » نامیده شد و همانند دیگر مدارس تبریز در تحولات سیاسی و فرهنگی شهر و حتی کشور، در سالهای بعد نقش مهمی ایفا کرد (ص ٣٥٣). این دبیرستان در ١٣١٣ش ، هم زمان با برگزاری مراسم هزارة فردوسی ، «فردوسی » نامیده شد و هنوز هم پابرجاست (رئیس نیا، ١٣٧٦ ش ، ص ٢١).
انتشار روزنامه در تبریز در ١٢٧٥ آغاز شد و اولین روزنامة این شهر اخبار دارالسلطنة آذربایجان نام داشت . تا ١٣٦٢ بالغ بر صد عنوان روزنامه در تبریز چاپ شد (قاسمی ، ج ٢، ص ١٢٥٢ـ ١٢٥٦؛
جوادی ، ص ١٦٩ـ١٧٢).
تبریز از ١٣٢٢ بسیار آشفته شد، مردم این شهر در انقلاب مشروطه نقش مهمی داشتند و در ٢٣ جمادی الاولی ١٣٢٦، روز به توپ بستن مجلس شورای ملی ، مردم شهر شورش کردند. در این واقعه ، به رغم شکست اولیه مجاهدان از قوای دولتی و سست شدن آنها، ستارخان با مجاهدان خود در محلة امیرخیز تا جایی مقاومت کرد که مبارزان محلات دیگر نیز به جنبش آمدند و جنگ وسعت یافت و در ١٦ جمادی الا´خرة ١٣٢٦ به سود مجاهدان به پایان رسید (مینورسکی ، ص ٧٢؛
کسروی ، ١٣٥٥ ش ، ص ١ـ٢؛
مجتهدی ، ص ١٥٥). قشون دولتی به فرمان عین الدوله شهر را محاصره کرد. در اواسط محرّم ١٣٢٧ محاصرة شهر شدت یافت و در ٢٨ ربیع الاول ١٣٢٧/ ٢٠ آوریل ١٩٠٩، دولتهای لندن و سن پترزبورگ ، به بهانة حفظ کنسولگریها و رساندن خواربار به شهر، با ورود نیروهای روس به تبریز موافقت کردند. در ٩ ربیع الاخر ١٣٢٧/ ٣٠ آوریل ١٩٠٩ سپاهیان روس به فرماندهی ژنرال سنارسکی ، با هم پیمانی بریتانیا، وارد آذربایجان و تبریز شدند تا از اقلیتهای خارجی مقیم تبریز حفاظت کنند (مینورسکی ، ص ٧٤). مذاکره در بارة عقب نشینی روسها تا ١٣٢٩/١٩١١ ادامه یافت و اتمام حجتی که روسها در هفتم ذیحجّة ١٣٢٩/ ٢٩ نوامبر ١٩١١ با تهران کردند، اضطراب و هیجان تازه ای در کشور به وجود آورد (همانجا).
از حوادث همین روزها، به دار آویخته شدن میرزاعلی آقا ثقة الاسلامِ تبریزی * ، از علمای معتبر تبریز، در روز عاشورا به دست سالداتهای روس بود (مجتهدی ، ص ١١١). در محرّم ١٣٣٠ دسته های غیرمنظم کُرد به فرماندهی افسران عثمانی از ساوجبلاغ عازم مراغه و تبریز شدند. مقارن با این احوال ، پیشروی انورپاشای عثمانی به ساری قمیش واقع در جنوب قارْص ، قشون روسیِ قفقاز را تهدید کرد. فرمان تخلیة آذربایجان صادر گردید و قشون روسیه و به دنبال آنان مسیحیان ، تبریز را ترک کردند. دو روز بعد احمد مختاربیگ شمخال در رأس کردها وارد تبریز شد، و چند روز بعد ناگهان وضع تغییر یافت و روسها دوباره تبریز را اشغال نمودند (همان ، ص ٧٦).
در نهم ربیع الاول ١٣٣١ امتیاز خط راه آهن جلفا ـ تبریز ــ که یک شاخة آن از صوفیان تا شرفخانه (گاوچشمه ) کشیده شد ــ به بانک استقراضی روس واگذار گشت . ساخت این خط در ١٣٣٤ به پایان رسید و در سوم رجب ١٣٣٤ در حضور محمدحسن میرزا (ولیعهد) و نمایندة قشون روس و کنسولهای خارجی مقیم تبریز از آن بهره برداری شد. طول این خط از جلفا تا تبریز ١٤٧ کیلومتر و از صوفیان تا شرفخانه ٥٣ کیلومتر، و از جهت سایر مشخصات فنی شبیه راه آهنهای روسیه بود و به قصد آن ساخته شده بود که به راه آهن قفقاز متصل شود. این خط علاوه بر استفادة تجاری از نظر نظامی اهمیت داشت (محبوبی اردکانی ، ج ٢، ص ٣٣٣ـ٣٣٤).
در آغاز انقلاب ١٩١٧/ ١٣٣٦ روسیه ، در میان سربازان روس مقیم ایران نیز هرج ومرج افتاد و آنان در ١٣٣٧/ ١٩١٨ آذربایجان را ترک کردند. نمایندگان دولت مرکزی ایران و حتی ولیعهد تا این مدت در تبریز بودند. پس از رفتن روسها، قدرت عملاً به دست انجمن محلی دموکرات به ریاست اسماعیل نوبری افتاد. در این موقع ، ترکان با شتاب مناطقی را که روسها تخلیه کرده بودند اشغال نمودند. در ٨ رمضان ١٣٣٨ پیشقراولان عثمانی وارد تبریز شدند. در ٢٧ رمضان ، ژنرال علی احسان پاشا به تبریز رسید و در ١٦ ذیقعده فرمانده کل قشون ، کاظم بکیر قره پاشا وارد تبریز شد. عثمانیها نوبری ، حاکم آذربایجان ، را تبعید کردند و مجدالسلطنه را به حکومت آذربایجان گماردند. این وضع آشفته بیش از یک سال ادامه یافت ، اما در شوال ١٣٣٨ با ورود سپهسالار، حاکم جدید، اوضاع عادی شد (مینورسکی ، ص ٧٧ـ٨٠).
دولت شوروی به موجب پیمان ١٦ جمادی الا´خرة ١٣٣٩/ ٢٦ فوریة ١٩٢١ از تمام امتیازات سابق خود در ایران صرف نظر کرد و بدین ترتیب ، راه آهن جلفا ـ تبریز، که به خرج روسیه ساخته شده بود، به مالکیت ایران در آمد (همان ، ص ٨٠).
شیخ محمد خیابانی * و دموکراتهای او در ١٦ رجب ١٣٣٨ در تبریز قیام کردند و دو روز بعد، تبریز بدون شلیک گلوله ای به دست آنان افتاد و به پیشنهاد یکی از آزادی خواهان ، حاج اسماعیل آقا امیرخیزی ، نام استان آذربایجان را به «آزادیستان » تغییر دادند (کسروی ، ١٣٥٥ ش ، ص ٨٦٥ ـ ٨٦٦، ٨٧٣؛
کاتوزیان ، ص ٣٣ـ٣٤، ٣٧). انگیزه ها و برنامه های قیام عمدتاً تا پایان کار مبهم ماند، اما هدف اولیه و اساسی قیام ، برقراری نظم و انضباط در آذربایجان و نوسازی آنجا مطابق الگوی اروپایی بود (کاتوزیان ،ص ٢٤، ٣٥). خیابانی
در ٢٢ شهریور ١٢٩٩ در زمان والیگری مخبرالسلطنة هدایت کشته شد (کسروی ، ١٣٥٥ ش ، ص ٨٩٢ ـ٨٩٣) و قیام او بی فرجام ماند.
در دورة پهلوی ، اقداماتی صورت گرفت که شهر تبریز را از ظاهر سنّتی به صورت امروزی درآورد. نخستین اقدام ، احداث خیابانهای عریض و مستقیم و اتومبیل رو بود. نخستین خیابان تبریز، خیابان پهلوی (خیابان امام خمینی کنونی ) بود که به دستور عبداللّه خان طهماسبی ، فرمانده لشکر آذربایجان ، احداث شد و ساخت آن از ١٣٠٠ تا ١٣٠٥ ش طول کشید. هم زمان با آن ، محوطة پیرامون ارگ علیشاه به باغ ملی و گردشگاه عمومی تبدیل شد و سالهای بعد، در مجاورت آن و در بخشی از زمینهای محوطة ارگ ، مراکزی مانند بیمارستان شیر و خورشید و تالار نمایش و دبیرستان و کتابخانه ساخته شد ( اطلاعات ، سال ٣، ش ٤٧٨، ١٠ اردیبهشت ١٣٠٧، ص ٣).
در سالهای بعد، خیابان پهلوی از دو سو امتداد یافت ، از شرق به دروازة تهران و از غرب به جادة مرند (در شمال غرب ) و مراغه (در جنوب غرب ) پیوست . توسعة بخش غربی آن با استفاده از مسیر حرکت «گوْنگا» (یا واگن اسبی که از شهر به «واغْزال » یا ایستگاه راه آهن غرب بیرون از شهر تبریز می رفت )، در حد فاصل میدان گونگاباشی و ایستگاه راه آهن ، انجام شد. از ١٣٠٦ تا ١٣١٠ش اقدامات وسیعی برای بازگشایی خیابانهای متعدد منشعب از خیابان پهلوی انجام گرفت ( اطلاعات ، سال ٣، ش ٦٢٣، ١٥ آبان ١٣٠٧، ص ٢). در همین سالها گورستان نیمه متروک گجیل تبدیل به «باغ گلستان » شد. در سال پایانی این دوره ، احداث خیابان شاه بختی (اکنون جمهوری )، حد فاصل خیابان خاقانی و فردوسی در دستور کار شهرداری
قرار گرفت ( اطلاعات ، سال ٥، ش ١٢٧٥، ١٧ اسفند ١٣٠٩، ص ٢؛
همان ، سال ٦، ش ١٣٨٦، ٢١ مرداد ١٣١٠، ص ٢). در ١٣١١ و ١٣١٢ ش چهار میدان در چهار گوشة باغ گلستان ایجاد شد که در هرکدام مجسمة یکی از پادشاهان نامدار ایرانی را برپا کردند. ساختمان «ساعت » به عنوان شهرداری تبریز در محل دیگر گورستان متروک ، در فاصلة سالهای ١٣١٤ تا ١٣٢٠ ش احداث شد. نقشة آن را مهندسان آلمانی تهیه کرده بودند ( اطلاعات ، سال ١٦، ش ٤٦١٣، ١١ مرداد ١٣٢٠، ص ١). در همین تاریخ خیابان دانشسرا، از میدان دانشسرا تا خیابان منصور، کشیده شد ( اطلاعات ، سال ١٦، ش ٤٦١٣، ١١ مرداد ١٣٢٠، ص ١) و مقدمات احداث خیابان عباسی در محلة ششگلان فراهم آمد (رجوع کنید به صفامنش و دیگران ، ١٣٧٦ ش الف ، ص ٤٦ـ٤٧).
در سوم شهریور ١٣٢٠ ارتش شوروی ، تبریز را اشغال کرد و بدین ترتیب در فعالیتهای عمرانی تبریز وقفه پیش آمد. فرقة دموکرات ، حکومت خودمختار تشکیل داد و تبریز را پایتخت آن کرد و اهداف و برنامه های آن در بیانیة دوازدهم شهریور ١٣٢٤ روشن شد (آذربایجان دموقرات فرقه سی ، ص ٩ـ١٦). از عملکردهای شش ماهة اول «حکومت ملی آذربایجان » مصوبة تأسیس دارالفنون دولتی آذربایجان (دانشگاه ) بود. هرچند آن حکومت نتوانست دانشگاه تأسیس کند، همین مصوبه سبب شد دانشگاه تبریز پس از شکست «حکومت ملی » تأسیس شود. متن این مصوبه چنین بود: «با درنظر گرفتن آرزوهای ملّتمان و جهت تأمین ترقی ملی و مدنی و با توجه به قرارهای کنگرة ملی آذربایجان ، حکومت ملی آذربایجان در سال تحصیلی آینده تشکیل دارالفنون (دانشگاه ) را در مرکز وطنمان در شهر تبریز، ضروری دانسته و تصمیمات زیر را اتخاذ می کند: ١) وزارت فرهنگ آذربایجان ، برای تشکیل دارالفنون ، بودجة لازم را تنظیم کرده ودر عرض یک ماه به هیئت دولت تقدیم کند. ٢) دارالفنون دولتی آذربایجان فعلاً باید از سه دانشکده تشکیل شود: دانشکدة پزشکی ؛
دانشکدة کشاورزی ؛
دانشکدة علوم (تعلیم و تربیت ) که این دانشکده از شعبات تاریخ ، زبان و ادبیات ، فلسفه ، حقوق ، ریاضیات وعلوم طبیعی متشکل می گردد. وزارت فرهنگ ، درعرض ده روز باید ساختمان مورد لزوم دارالفنون را انتخاب کرده و به هیئت دولت اطلاع بدهد. ٤) وزارت فرهنگ ، از هم اکنون باید برای انتخاب هیئت استادان ، آماده کردن وسایل علمی به زبان آذربایجانی جهت دارالفنون ، شروع به کار نماید» (همان ، ص ٦٠ـ٦١).
در بارة تأمین هزینة تأسیس این دانشگاه در تبصرة ٣ بند ٥ این مصوبه چنین آمده است : «متن قرارداد توافق شده مابین نمایندگان آذربایجان (پیشه وری ) و دولت (ایران ) به نمایندگی مظفّر پیروز به تاریخ ٢٣/٣/١٣٢٥ پیش بینی شده است : دولت ایران برای قدردانی از خدمات برجستة آذربایجان که به مشروطیت ایران و به منظور حق شناسی از فداکاریهایی که مردم آذربایجان در راه استقرار دموکراسی و آزادی نموده اند قبول نمود که ٢٥% از عواید گمرکی آذربایجان جهت تأمین مصارف دانشگاه آذربایجان اختصاص داده شود» (همان ، ص ١٤١ـ١٤٢؛
نیز رجوع کنید به دانشگاه تبریز * ).
روسها در اردیبهشت ١٣٢٥، آذربایجان را تخلیه کردند و ارتش ایران در ٢١ آذر ١٣٢٥ تشکیلات فرقة دموکرات را برانداخت و حاکمیت دولت مرکزی بر آذربایجان استقرار یافت (رجوع کنید به پیشه وری ، سیدجعفر جوادزاده * ). با برقراری آرامش در آذربایجان ، بار دیگر تبریز از لحاظ اقتصادی و جمعیت رشد یافت و کالبد شهر نیز گسترش پیدا کرد.
عمارت شمس العماره (عالی قاپوی دورة زندیه ) در ١٣١٢ش سوخته بود و در ١٣٢٦ش ساختمان استانداری بر روی ویرانه های آن ساخته شد. در مجاورت آن ، در محل جبه خانة سابق ، ساختمانهای بانک ملی و ادارة دارایی احداث شد. ساختمان شهربانی نیز در قطعه زمین باقی مانده از جبه خانه که در جنوب خیابان شاه بختی قرار گرفته بود، احداث گشت (صفامنش و دیگران ، ١٣٧٦ ش الف ، ص ٤٧ـ ٤٨).
پس از رویدادهای مرداد ١٣٣٢، خیابانهای دیگری در محدودة مرکزی شهر کشیده شد. خیابان منصور از شمال امتداد یافت . خیابان خاقانی در شمال مهران رود، با نام ثقة الاسلام تا بخشهای مرکزی محله سرخاب احداث گشت . در ١٣٣٧ش ، خیابان شمس تبریزی با عبور از محله های شتربان و امیرخیز، خیابان ثقة الاسلام را به پل و میدان منجم متصل کرد. دروازة گجیل بر اثر بی توجهی مسئولان وقت شهرداری از میان رفت . با ایجاد خیابانها، محدودة مرکزی و هستة تاریخی شهر در درون یک چهارضلعی قرار گرفت که مجموعة بازار، دقیقاً در بخش مرکزی آن جای دارد. عمارت حرمخانه نیز در ١٣٤٨ ش تخریب و به جای آن ساختمان فرمانداری ساخته شد (همان ، ص ٤٨).
پیامد این خیابان کشیها، تغییر ساختار ارتباطی شهر، از یک ساختار مبتنی بر حرکت پیاده رو و دارای هندسة ارگانیک ، به یک ساختار دارای هندسة خطی منظم و مستقیم و مناسب برای حرکت سواره است . اقدامات شهرسازی دورة پهلوی اول با اقدامات مشابه در دهه های بعدی تفاوت کیفی دارد. ایجاد خیابانهای شهری در دورة پهلوی اول ، از الگویی ساده ولی هدفمند پیروی می کرده است ، مثلاً خیابان شاهپور سابق ، پادگان شهر را به مرکز اداری ـ سیاسی وصل می کند، خیابان فردوسی مجموعة بازار و ارگ علیشاه و فضاهای خدماتی پیرامون آن را به یکدیگر مرتبط می کند و خیابان شاه بختی با عبور از مقابل مرکز اداری ـ سیاسی و تأمین دسترسی به آن ، ورودی بازار را به میدان دانشسرا و مراکز خدماتی پیرامون آن متصل می کند. خیابان تربیت نیز محور ارتباطی داخلی شهر است و دو نقطة بسیار مهم ، یعنی ساختمان ساعت و دیک باشی را به هم پیوند می دهد. اقدامات شهرسازی و بویژه احداث خیابان در دهه های بعدی ، در اغلب موارد فاقد این ویژگی است . مسیر خیابان بدون توجه به بافت و عناصر موجود آن تعیین می شود و گذرهای موجود، در برخورد با خیابان پیوستگی خود را از دست می دهند. چنانکه در خیابانهای ثقة الاسلام و شمس تبریزی و ملل متحد و شهناز شمالیِ سابق (امروزه : شریعتی ) چنین است (همان ، ص ٤٩ـ٥٠).
در حوادث پیش و پس از انقلاب اسلامی ایران ، تبریز همواره سهمی مهم داشت که یادآور نقش این شهر در انقلاب مشروطه است . در نوزدهم دی ١٣٥٦ در پی نشر مقاله ای موهن در روزنامة اطلاعات به امام خمینی که در آن زمان در نجف تبعید بود، جمعی از روحانیان و مردم شهر قم در اعتراض به این اقدام حکومت ، به خانة علما و مراجع تقلید رفتند. در این واقعه بر اثر تیراندازی پلیس و افراد شهربانی عده ای کشته و مجروح شدند و خشم مردم برانگیخته شد. علما و مراجع تقلید به مناسبت چهلمین روز حادثه با صدور اعلامیه های متعدد، مردم متدین را به برگزاری مراسم چهلم برای شهدای آن روز و عزاداری و همدردی ــ که نمادی از اعتراض به حکومت بود ــ فراخواندند. در تبریز از حضور مردم در مسجد محل برگزاری این مراسم جلوگیری شد که اعتراض مردم و مقابلة قوای دولتی و ضرب و شتم عده ای از مردم و شورش عمومی را به دنبال داشت (برای تفصیل بیشتر رجوع کنید به انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک ، کتاب سوم ، ص ١١ـ٤٢؛
برای اعلامیة همدردی امام خمینی با مردم تبریز در این واقعه رجوع کنید به صحیفة نور ، ج ١، ص ٤٨٣ـ ٤٨٥). در سالهای نخست انقلاب اسلامی به تحریک حزب جمهوری خلق مسلمان ایران ، برخی ناآرامیها در این شهر پدید آمد که با دخالت دولت و تعطیل حزب مذکور این ناآرامیها خاتمه یافت . تبریز در سالهای جنگ عراق با ایران در دفاع مقدّس نقشی بارز داشت و حضور نیروهای داوطلب مردمی تبریز در آن دوران در خور توجه است . بنا بر آمار بنیاد شهید انقلاب اسلامی تبریز، شمار شهدای این شهر بیش از ٤٢٠٠ تن بوده است .
تغییرات ساختاری شهر، به دلیل گسترش آن و افزایش جمعیت شهری ، پس از انقلاب اسلامی نیز ادامه یافته و چند خیابان روگذر و زیرگذر، از جمله ستارخان و باقرخان و منجم ، به مجموعه راههای ارتباطی شهر افزوده شده است . راه اندازی دانشگاه سهند در ١ش و تأسیس موزة مشروطیت در ١٣٧٦ش در خانه ای که با عنوان «خانة مشروطیت » شناخته شده است و نیز تأسیس موزة قرآن و کتابت در ١٣٨٠ ش و همچنین ارتقای کیفی و کمی پالایشگاه تبریز (تأسیس اولین واحد در ١٣٥٦ ش ) از اقداماتی است که در سالهای پس از انقلاب اسلامی صورت گرفته است .
تبریز از آغاز تا امروز مهد علم و ادب و فرهنگ بوده است و شخصیتهای نامبرداری در فقه و تفسیر و فلسفه
و ادب فارسی و عربی و هنر و خطاطی و تاریخ و سیاست به این شهر منسوب اند، از جمله : نظام الدین تبریزی فقیه شافعی قرن هشتم ، قطران تبریزی شاعر پارسی گوی قرن پنجم ، خطیب تبریزی عالم ادب عربی و شارح دیوان حماسه در قرن پنجم و اوایل قرن ششم ، تاج الدین تبریزی مفسر شافعی قرن هشتم ، مولاقاسم انوار عارف و شاعر قرن نهم ، مولی عبداللّه بن عیسی افندی رجالی و کتاب شناس قرن یازدهم و دوازدهم ، ملارجبعلی تبریزی حکیم و عارف قرن یازدهم ، محمدزمان تبریزی فقیه قرن دوازدهم ، صائب تبریزی شاعر پارسی گوی قرن یازدهم ؛
و بدیع الزمان تبریزی خوش نویس و شاعر قرن یازدهم ، و میرزااحمد مجتهد و خاندان او، سیدمحمدتقی قاضی طباطبایی و عالمان خاندان وی ، میرزا محمد رفیع تبریزی نیای خاندان ثقة الاسلام ، مولی علی عَلیاری رجال شناس و فقیه ، میرزا صادق آقا تبریزی و حاج میرزا جواد ملکی
تبریزی و میرزا موسی تبریزی و سیدابوالحسن انگجی و سیدمحمدحجت کوهکمری همه از فقیهان و مراجع تقلید، سیدمحمدحسین طباطبایی مفسر و فیلسوف ، عبدالحسین امینی دانشمند نامور و مؤلف کتاب الغدیر ، محمدتقی جعفری دانشمند جامع الاطراف ، حجة الاسلام نیّر تبریزی شاعر و عالم ، سیدحسن تقی زاده دولتمرد و محقق ، سیداحمد کسروی مورخ ، محسن هشترودی ریاضیدان نامور، حسین کاظم زاده ایرانشهر نویسنده ، و سیدمحمدحسین شهریار شاعر پرآوازه معاصر از سه قرن گذشته تا عصر حاضر.
مساحت شهر تبریز در دوره های مختلف چنین بوده است : در ١٢٨٠ش حدود ٧٠٠ هکتار، در ١٣٣٥ش حدود ٧٧٠ ، ١ هکتار، در ١٣٥٥ش حدود ٥٨٠ ، ٤ هکتار، و در ١٣٦٥ش بیش از ٠٠٠ ، ١٤ هکتار (عزیزپور، ص ٥٨ ـ ٥٩). این ارقام توسعة تبریز را در طول این ادوار نشان می دهد.
جمعیت تبریز در سرشماری ١٣٣٥ش ، ٩٩٦ ، ٢٨٩ تن بود. در ١٣٣٧ ش استان آذربایجان به دو استان آذربایجان شرقی (به مرکزیت تبریز) و آذربایجان غربی (به مرکزیت رضائیه /ارومیه ) تقسیم شد. در ١٣٦٥ش جمعیت تبریز ٤٨٢ ، ٩٧١ تن بود. نرخ رشد جمعیت از ١٣٣٥تا ١٣٤٥، ٤ر٣%، و از ١٣٤٥ تا ١٣٥٥ش ، ٤% و از ١٣٥٥تا ١٣٦٥ش ، ٥% بوده است (زنجانی و رحمانی ، جدول ٣ـ١). با اینکه قلمرو تبریز بار دیگر در ١٣٧٢ ش با تقسیم آذربایجان شرقی به دو استان آذربایجان شرقی (به مرکزیت تبریز) و استان اردبیل (به مرکزیت شهر اردبیل ؛
پرهیزگار، ص ٢٢٧، پانویس ١) کاهش یافت ، در آبان ١٣٧٥ همانطور که پیشتر اشاره شد شهر ٠٤٣ ، ١٩١ ، ١ تن جمعیت داشت (مرکز آمار ایران ، ١٣٧٦ ش ب ، ص هفتادودو)؛
که بدین ترتیب جمعیت تبریز از ١٣٣٥ش تا ١٣٧٥ش بیش از چهار برابر شده است . این افزایش در مقایسه با روند عمومی رشد جمعیت کشور در چهار دهه اخیر بیشتر است .
منابع :
(١) آذربایجان دموقرات فرقه سی ، شهریورین اون ایکی سی ، ١٣٢٤ـ ١٣٢٥: آذربایجان دموقرات فرقه سنین برنجی ایل دونومی مناسبتیله ، تبریز: مرکزی تبلیغات شعبه سنین نشریه سی ، ١٣٢٥ش ؛
(٢) ابن اثیر؛
(٣) ابن بطوطه ، رحلة ابن بطوطة ، چاپ محمد عبدالمنعم عریان ، بیروت ١٤٠٧/ ١٩٨٧؛
(٤) ابن جوزی ، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم ، چاپ محمدعبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٥) ابن حوقل ؛
(٦) ابن خرداذبه ؛
(٧) ابن صُقاعی ، تالی کتاب وفیات الاعیان ، چاپ ژاکلین سوبله ، دمشق ١٩٧٤؛
(٨) ابن فقیه ؛
(٩) ابن کربلائی ، روضات الجنان و جنات الجنان ، چاپ جعفر سلطان القرائی ، تهران ١٣٤٤ـ١٣٤٩ ش ؛
(١٠) اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان ، چاپ رنو و دسلان ، پاریس ١٨٤٠؛
(١١) محمدمهدی بن محمد نصیر استرآبادی ، جهانگشای نادری ، چاپ عبداللّه انوار، تهران ١٣٤١ش ؛
(١٢) اسکندر منشی ؛
(١٣) برتولد اشپولر، تاریخ مغول در ایران ، ترجمة محمود میرآفتاب ، تهران ١٣٦٥ ش ؛
(١٤) احمد اشرف ، موانع تاریخی رشد سرمایه داری در ایران : دورة قاجاریه ، تهران ١٣٥٩ ش ؛
(١٥) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، تاریخ منتظم ناصری ، چاپ محمداسماعیل رضوانی ، تهران ١٣٦٣ـ ١٣٦٧ ش ؛
(١٦) همو، مرآة البلدان ، چاپ عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ ش ؛
(١٧) عباس اقبال آشتیانی ، تاریخ مغول : از حملة چنگیز تا تشکیل دولت تیموری ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(١٨) همو، تاریخ مفصّل ایران : از صدر اسلام تا انقراض قاجاریه ، چاپ محمد دبیرسیاقی ، در حسن پیرنیا، تاریخ ایران : از آغاز تا انقراض ساسانیان ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(١٩) نیکلاس امبرسز و چارلز ملویل ، تاریخ زمین لرزه های ایران ، ترجمة ابوالحسن رده ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٢٠) انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک ، کتاب سوم : قیام مردم تبریز در ٢٩ بهمن ١٣٥٦ ، تهران : وزارت اطلاعات ، مرکز بررسی اسناد تاریخی ، ١٣٧٧ش ؛
(٢١) اولیاچلبی ؛
(٢٢) آدام اولئاریوس ، سفرنامة آدام اولئاریوس : اصفهان خونین شاه صفی ، ترجمة حسین کردبچه ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٢٣) ایران . وزارت کشور، معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، نشریة اسامی عناصر و واحدهای تقسیماتی ( به همراه مراکز )، تهران ١٣٨٠ ش ؛
(٢٤) واسیلی ولادیمیروویچ بارتولد، ترکستان نامه : ترکستان در عهد هجوم مغول ، ترجمة کریم کشاورز، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٢٥) منوچهر برومند، «سیری در هنر نقاشی ایران ، ٥: مکتب قزوین در هنرستان صفوی »، ره آورد ، ش ٥٤ (تابستان ١٣٧٩)؛
(٢٦) بلاذری ؛
(٢٧) ر.ن . بوستون ، «شیعه در تاریخ اسلام : سیری در تاریخ آیین تشیع از آغاز تا امروز»، ره آورد ، ش ٣٧ (پاییز و تابستان ١٣٧٣)؛
(٢٨) خانبابا بیانی ، تاریخ نظامی ایران : دورة صفویه ، ( تهران ) ١٣٥٣ ش ؛
(٢٩) شیرین بیانی ، تاریخ آل جلایر ، تهران ١٣٤٥ ش ؛
(٣٠) منوچهر پارسادوست ، شاه تهماسب اول ، تهران ١٣٧٧ ش ؛
(٣١) اکبر پرهیزگار، «ارائة الگوی مناسب مکان گزینی مراکز خدمات شهری با تحقیق در مدلهای GIS شهری »، پایان نامة دکتری جغرافیا و برنامه ریزی شهری ، دانشکدة علوم انسانی ، دانشگاه تربیت مدرس ، ١٣٧٦ ش ؛
(٣٢) محسن پورکرمانی و مهران آرین ، لرزه خیزی ایران ، تهران ١٣٧٧ ش ؛
(٣٣) محمدعلی جمالزاده ، گنج شایگان ، یا، اوضاع اقتصادی ایران ، برلین ١٣٣٥، چاپ افست تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٣٤) شفیع جوادی ، تبریز و پیرامون ، تبریز ١٣٥٠ ش ؛
(٣٥) عبداللّه بن لطف اللّه حافظ ابرو، ذیل جامع التواریخ رشیدی ، بخش ١، چاپ خانبابا بیانی ، تهران ١٣١٧ ش ؛
(٣٦) حدودالعالم ؛
(٣٧) محمدعلی بن ابی طالب حزین ، تاریخ و سفرنامه حزین ، چاپ علی دوانی ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(٣٨) حسین حسین زاده دلیر، «تبریز بزرگ یک منطقة شهری برای برنامه ریزی و طراحی »، نشریة دانشکدة علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه تبریز ، سال ١، ش ٢ (زمستان ١٣٧٤)؛
(٣٩) عبدالحسین حسینی خاتون آبادی ، وقایع السنین و الاعوام ، یا، گزارشهای سالیانه از ابتدای خلقت تا سال ١١٩٥ هجری ، چاپ محمدباقر بهبودی ، تهران ١٣٥٢ ش ؛
(٤٠) حمداللّه مستوفی ، نزهة القلوب ؛
(٤١) بهروز خاماچی ، بازار تبریز در گذر زمان : بررسی اوضاع تاریخی ، اقتصادی ، سیاسی ، اجتماعی بازار تبریز ، تبریز ١٣٧٥ ش ؛
(٤٢) روح اللّه خمینی ، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران ، صحیفة نور ، ج ١، تهران ١٣٧٠ش ؛
(٤٣) احمدبن محمد خوافی ، مجمل فصیحی ، چاپ محمود فرخ ، مشهد ١٣٣٩ـ١٣٤١ ش ؛
(٤٤) مقصود خیام ، «نگرشی به تنگناهای ژئومورفولوژیکی توسعة شهر تبریز»، نشریة دانشکدة علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه تبریز ، سال ١، ش ١ (پاییز ١٣٧٤)؛
(٤٥) دانشنامة ایران و اسلام ، زیرنظر احسان یارشاطر، تهران ١٣٥٤ـ١٣٧٠ ش ، ذیل «آذربایجان . ١: تکمله » (از عباس زریاب )، «آذری » (از احسان یارشاطر)؛
(٤٦) دائرة المعارف بزرگ اسلامی ، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی ، تهران ١٣٦٧ ش ـ ، ذیل «آذربایجان . II : جغرافیای طبیعی » (از محمدحسن گنجی )، «آذری » (از یحیی ذکاء)؛
(٤٧) ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف ، تاریخ ماد ، ترجمة کریم کشاورز، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٤٨) یحیی ذکاء، «تبریز»، در شهرهای ایران ، به کوشش محمدیوسف کیانی ، ج ٣، تهران : جهاد دانشگاهی ، ١٣٦٨ ش الف ؛
(٤٩) همو، زمین لرزه های تبریز ، تهران ١٣٦٨ ش ب ؛
(٥٠) محمدبن علی راوندی ، کتاب راحة الصدور و آیة السرور در تاریخ آل سلجوق ، چاپ محمد اقبال ، تهران ١٣٣٣ ش ؛
(٥١) یوسف رحیملو، «بررسی تشبثات مذهبی عثمانیان در برابر صفویان »، نشریة دانشکدة علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه تبریز ، سال ٢، ش ١ (بهار ١٣٧٥)؛
(٥٢) رشیدالدین فضل اللّه ، جامع التواریخ ، چاپ بهمن کریمی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٥٣) همو، کتاب تاریخ مبارک غازانی : داستان غازان خان ، چاپ کارل یان ، لندن ١٣٥٨/١٩٤٠؛
(٥٤) همو، کتاب مکاتبات رشیدی ، چاپ محمدشفیع ، لاهور ١٣٦٤/١٩٤٥؛
(٥٥) همو، وقفنامة ربع رشیدی ، چاپ مجتبی مینوی و ایرج افشار، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٥٦) شاپور رواسانی ، دولت و حکومت در ایران در دوره تسلط استعماری سرمایه داری ، تهران : نشر شمع ، ( بی تا. ) ؛
(٥٧) روملو؛
(٥٨) رحیم رئیس نیا، ایران و عثمانی در آستانة قرن بیستم ، تبریز ١٣٧٤ ش ؛
(٥٩) همو، «مدرسه محمدیة تبریز و تدریس مشروطه »، گفتگو ، ش ١٨ (زمستان ١٣٧٦)؛
(٦٠) ادوارد ریترفون زامباور، معجم الانساب و الاسرات الحاکمة فی التاریخ الاسلامی ، ترجمة زکی محمدحسن بک و حسن احمد محمود، قاهره ١٩٥١؛
(٦١) حبیب اللّه زنجانی و فریدون رحمانی ، راهنمای جمعیت شهرهای ایران : ١٣٣٥ـ١٣٧٠ ، ( تهران ) ١٣٦٨ ش ؛
(٦٢) زین العابدین مراغه یی ، سیاحتنامة ابراهیم بیک ، یا، بلای تعصب او ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٦٣) محمد فتح اللّه بن محمدتقی ساروی ، تاریخ محمدی ( احسن التواریخ )، چاپ غلامرضا طباطبائی مجد، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٦٤) بهروز ساری صراف و علی اکبر رسولی ، «روند آلودگی میدان ' مهران رود ، در شهر تبریز»، رشد آموزش جغرافیا ، سال ٧، ش ٢٥ (بهار ١٣٧٠)؛
(٦٥) سرپرسی مولزورث سایکس ، تاریخ ایران ، ترجمة محمدتقی فخر داعی گیلانی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٦٦) ژان شاردن ، سفرنامة شاردن ، ترجمة اقبال یغمایی ، تهران ١٣٧٢ـ ١٣٧٥ ش ؛
(٦٧) شرف الدین علی یزدی ، ظفرنامه : تاریخ عمومی مفصل ایران در دورة تیموریان ، چاپ محمد عباسی ، تهران ١٣٣٦ش ؛
(٦٨) کامران صفامنش ، «شرح و تفسیر خریطة شهر تبریز در حال انقلاب به تاریخ رمضان ١٣٢٦ ق . سپتامبر ١٩٠٨ م »، اثر ، ش ٣١ـ٣٢ (١٣٧٩ ش )؛
(٦٩) کامران صفامنش ، یعقوب رشتچیان ، و بهروز منادی زاده ، «ساختار کالبدی شهر تبریز و تحولات آن در دو سدة اخیر»، گفتگو ، ش ١٨ (زمستان ١٣٧٦ الف )؛
(٧٠) همو، «سیر تحول تاریخی بلوک شهری ' پاساژ ، در شهر تبریز»، گفتگو ، ش ١٨ (زمستان ١٣٧٦ ب )؛
(٧١) ابوالقاسم طاهری ، جغرافیای تاریخی گیلان ، مازندران ، آذربایجان از نظر جهانگردان ، ( تهران ) ١٣٤٧ ش ؛
(٧٢) طبری ، تاریخ (لیدن )؛
(٧٣) حسین طبیب زاده امید، تاریخ فرهنگ آذربایجان ، تبریز ١٣٣٢ـ١٣٣٤ ش ؛
(٧٤) عبدالرزاق سمرقندی ، مطلع السعدین و مجمع بحرین ، ج ٢، چاپ محمد شفیع ، لاهور ١٣٦٥ـ ١٣٦٨؛
(٧٥) ملکه عزیزپور، «توان سنجی محیط طبیعی و توسعة فیزیکی شهر: پژوهش موردی الگوی مناسب توسعه شهر تبریز»، پایان نامة دکتری جغرافیای شهری ، دانشکده علوم انسانی ، دانشگاه تربیت مدرس ، ١٣٧٥ ش ؛
(٧٦) چارلز عیسوی ، تاریخ اقتصادی ایران : عصر قاجار، ١٣٣٢ـ ١٢١٥ ه .ق ، ترجمة یعقوب آژند، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٧٧) ابراهیم فائقی ، آذربایجان در مسیر تاریخ ایران ، تبریز ١٣٧٥ ش ؛
(٧٨) فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٦: تبریز ، تهران : سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ١٣٧١ ش ؛
(٧٩) حسن بن حسن فسائی ، فارسنامة ناصری ، چاپ منصور رستگار فسائی ، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(٨٠) فضل اللّه بن روزبهان ، تاریخ عالم آرای امینی ، چاپ مسعود شرقی ، تهران ١٣٧٩ ش ؛
(٨١) فرید قاسمی ، سرگذشت مطبوعات ایران ، ج ١ و ٢: روزگار محمدشاه و ناصرالدین شاه ، تهران ١٣٨٠ش ؛
(٨٢) اقبال قاسمی پویا، مدارس جدید در دورة قاجاریه : بانیان و پیشروان ، تهران ١٣٧٧ ش ؛
(٨٣) رسول قربانی ، «بررسی روند جمعیت پذیری شهر جدید سهند و لزوم جامع نگری در سیاستهای اسکان منطقة شهری تبریز»، نشریة دانشکدة علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه تبریز ، سال ٤، ش ٦ (بهار ـ زمستان ١٣٧٧)؛
(٨٤) زکریابن محمدقزوینی ، کتاب آثارالبلاد و اخبارالعباد ، چاپ فردیناند ووستنفلد، گوتینگن ١٨٤٨، چاپ افست ویسبادن ١٩٦٧؛
(٨٥) محمدعلی کاتوزیان ، «قیام شیخ محمد خیابانی »، ترجمة علیرضا طیّب ، اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی ، سال ١٥، ش ٣ و ٤ (آذر و دی ١٣٧٩)؛
(٨٦) عبدالعلی کارنگ ، آثار و ابنیة تاریخی شهرستان تبریز ، در آثار باستانی آذربایجان ، ج ١، تهران : انجمن آثار ملّی ، ١٣٥١ ش ؛
(٨٧) همو، «قدیمیترین مأخذ که نام تبریز در آن برده شده »، نشریة دانشکدة ادبیات تبریز ، سال ١٨، ش ٢ (تابستان ١٣٤٥)؛
(٨٨) احمد کسروی ، تاریخ هیجده سالة آذربایجان ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٨٩) همو، زندگانی من ، تهران ?( ١٣٤٨ ش ) ؛
(٩٠) همو، شهریاران گمنام ، تهران ١٣٥٣ ش ؛
(٩١) همو، کاروند کسروی ، چاپ یحیی ذکاء، تهران ١٣٥٢ ش ؛
(٩٢) روی گونثالث د کلاویخو، سفرنامة کلاویخو ، ترجمة مسعود رجب نیا، تهران ١٣٤٤ ش ؛
(٩٣) آلفونس گابریل ، تحقیقات جغرافیائی راجع به ایران ، ترجمة فتحعلی خواجه نوری ، چاپ هومان خواجه نوری ، تهران ١٣٤٨ ش ؛
(٩٤) استنلی لین پول ، طبقات سلاطین اسلام با جداول تاریخی و نسب های ایشان ، ترجمة عباس اقبال ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٩٥) مهدی مجتهدی ، رجال آذربایجان در عصر مشروطیت ، به کوشش غلامرضا طباطبائی مجد، تهران ?( ١٣٧٧ ش ) ؛
(٩٦) مجموعة مقالات نخستین مجمع بررسی بازار در فرهنگ و تمدن جهان اسلام : ٦ تا ٩ مهرماه ١٣٧٢ ، تبریز: دانشگاه تبریز، ١٣٧٢ ش ؛
(٩٧) حسین محبوبی اردکانی ، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران ، ج ٢، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٩٨) محمد مردوخ ، کتاب فرهنگ مردوخ ، سنندج ١٣٦٢ ش ؛
(٩٩) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: شناسنامة آبادیهای کشور، استان آذریجان شرقی ، شهرستان تبریز ، تهران ١٣٧٦ ش الف ؛
(١٠٠) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥ : نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ ش ب ؛
(١٠١) محمدکاظم مروی ، عالم آرای نادری ، چاپ محمد امین ریاحی ، تهران ١٣٦٤ش ؛
(١٠٢) مساجد تاریخی ، تهران : سازمان تبلیغات اسلامی ، ١٣٧٨ ش ؛
(١٠٣) خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی فارسی ، تهران ١٣٥٠ـ١٣٥٥ش ؛
(١٠٤) محمدجواد مشکور، تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری ، تهران ١٣٥٢ ش ؛
(١٠٥) همو، نظری به تاریخ آذربایجان و آثار باستانی و جمعیت شناسی آن ، تهران ١٣٤٩ ش ؛
(١٠٦) عبدالرزاق بن نجفقلی مفتون دنبلی ، تجربة الاحرار و تسلیة الابرار ، چاپ حسن قاضی طباطبائی ، تبریز ١٣٤٩ـ١٣٥٠ ش ؛
(١٠٧) همو، مآثر السلطانیه : تاریخ جنگهای ایران و روس ، تبریز ١٢٤١، چاپ غلامحسین صدری افشار، چاپ افست تهران ١٣٥١ ش ؛
(١٠٨) مقدسی ؛
(١٠٩) چارلز پیتر ملویل ، «سیلهای تبریز»، ترجمة آزاده ادبی ، ماهنامة دانشجویی گروه جغرافیای اهر ، سال ١، ش ٢ (آبان ١٣٧٩)؛
(١١٠) احمدبن لطف اللّه منجم باشی ، صحائف الاخبار (ترجمة ترکی )، ج ٣، ( استانبول ) ١٢٨٥؛
(١١١) علی اصغر موحّددانش ، هیدرولوژی آبهای سطحی ایران ، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(١١٢) مصطفی مؤمنی ، «جغرافیای جهان بینی وقفنامة ربع رشیدی : خواجه رشیدالدین فضل اللّه بانی مجتمع های وقفی »، میراث جاویدان ، سال ١، ش ٣ (پاییز ١٣٧٢)؛
(١١٣) مریم میراحمدی ، تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران در عصر صفوی ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(١١٤) میرخواند؛
(١١٥) ولادیمیر فئودوروویچ مینورسکی ، تاریخ تبریز ، ترجمه و تحشیة عبدالعلی کارنگ ، تبریز ١٣٣٧ ش ؛
(١١٦) نادرمیرزا قاجار، تاریخ و جغرافی دارالسلطنة تبریز ، چاپ سنگی تهران ١٣٢٣؛
(١١٧) ناصرخسرو، سفرنامة ناصرخسرو علوی ، برلین ?( ١٣٤١ ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(١١٨) حسین نخجوانی ، چهل مقاله ، به کوشش یوسف خادم هاشمی نسب ، تبریز ١٣٤٣ ش ؛
(١١٩) محمدبن احمد نسوی ، سیرت جلال الدین مینکبرنی ، چاپ مجتبی مینوی ، تهران ١٣٦٥ ش ؛
(١٢٠) عبدالحسین نوائی ، ایران و جهان ، تهران ١٣٦٤ـ ١٣٧٥ ش ؛
(١٢١) عبداللّه بن فضل اللّه وصّاف الحضره ، تاریخ وصّاف ، چاپ سنگی بمبئی ١٢٦٩؛
(١٢٢) همو، تحریر تاریخ وصّاف ، به قلم عبدالمحمد آیتی ، تهران ١٣٤٦ ش ؛
(١٢٣) «وقف نامة مصلّای امام خمینی (ره ) تبریز»، میراث جاویدان ، سال ٥، ش ٢ (تابستان ١٣٧٦)؛
(١٢٤) عبدالرحمان وهاب زاده ، «نقشة تبریز قیاسی »، اثر ، ش ٣١ـ٣٢ (١٣٧٩ ش )؛
(١٢٥) بیرگیت هوفمان ، «اوقاف ایران و مشکل پژوهش در بارة آن »، ترجمة فرانک بحرالعلومی ، میراث جاویدان ، سال ٨ ، ش ١ (بهار ١٣٧٩)؛
(١٢٦) والتر هینتس ، تشکیل دولت ملی در ایران : حکومت آق قوینلو و ظهور دولت صفوی ، ترجمة کیکاوس جهانداری ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(١٢٧) یاقوت حموی ؛
(١٢٨) یعقوبی ، البلدان ؛
(١٢٩) همو، تاریخ ؛
(١٣٠) M. Alex, Klimadaten ausgewجhlter Stationen des vorderen Orients , Wiesbaden ١٩٨٥;
(١٣١) E. Ehlers, Iran, Grundzدg einer geographischen Landeskunde , Darmstadt ١٩٨٠;
(١٣٢) Wilhelm Eilers, Geographische Namengebung in und um Iran: Ein غberblick in Beispielen , Munich ١٩٨٢;
(١٣٣) Encyclopaedia Iranica , s.v. "Ata ¦baka ¦n-e Ad ¢arba ¦yj §a ¦n" (by K.A. Luther);
(١٣٤) EI ٢ , s.v. "A ¦d ¢h ¢arbayd ¢j ¢a ¦n. I" (by V. Minorsky);
(١٣٥) Birgitt Hoffmann, Waqf im mongolischen Iran: Ras § i ¦dudd i ¦ns Sorge um Nachruhm und Seelenheil , Stuttgart ٢٠٠٠;
(١٣٦) Karl Jahn, Tجbris: ein mittelalterliches Kulturzentrum zwischen Ost und West , Graz ١٩٦٨;
(١٣٧) M. Schneider, Beitrجge zur Wirtschaftsstruktur und Wirtschaftsentwicklung Persiens ١٨٥٠-١٩٩٠ , Stuttgart ١٩٩٠;
(١٣٨) G. Schweizer, "Tabriz (Nordwest-Iran) und der Tabrizer Bazar", Erdkunde , ٢٦ (١٩٧٢);
Eugen Wirth, Der Orientteppich und Europa: Ein Beitrag zu den vielfجltigen Aspekten West-خstlicher Kulturkontakte und Wirtschaftsbeziehungen Erlangen ١٩٧٦.
/ مصطفی مؤمنی /