دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣١٦٨
تافیلالْت ، با نسبتِ فیلالی (جمع : فیلاله )، ناحیه ای در جنوب شرقی مراکش . اساساً از حوضة وسیع وادی رود زیز ــ که در حاشیة «صحرا» جریان دارد ــ تشکیل می شود. تقریباً میان ْ٣١ و ْ٣٢ عرض شمالی و َ٣٠ ْ٣ و ْ٤ طول غربی قرار دارد.
تافیلالت از یک دشت آبرفتی به طول بیست کیلومتر و عرض شانزده کیلومتر تشکیل شده است و در آن دویست «قصر» (سکونتگاه گِلی مستحکم ) وجود دارد که در اطرافشان باغها و مزارع کشاورزی واقع شده است . هرجا آبیاری از طریق چاه میسر باشد، خاک فوق العاده حاصلخیز است . محصول عمدة تافیلالت ، نخل است که چند صد هزار از آن در آنجا وجود دارد، و توسعه یافته ترین صنعت ، دباغی پوست بز به وسیلة پوست درخت میموزا/میموسا ست که رنگ برنزی به دست می دهد. چرم فیلالی مشهور است و در سراسر شمال افریقا خواهان دارد. جمعیت این ناحیه انبوه است ، در ١٣٣٨/ ١٩٢٠ جمعیت قصور تافیلالت بین ٠٠٠ ، ١٥٠ تا ٠٠٠ ، ٢٠٠ تن برآورد شد. مرکز تاریخی تافیلالت ، سِجِلْماسه * بود. این ناحیه ، مهد سلسلة عَلَوی یا شریفهای فیلالی بوده است که از ١٠٤١/ ١٦٣١ و روزگار الشریف مولای محمد اول تاکنون بر مراکش حکومت کرده اند (رجوع کنید به علویان (٣) * ). بسیاری از این شریفها پس از به حکومت رسیدن خاندانشان ، در تافیلالت باقی ماندند یا برای اقامت به آنجا بازگشتند. شمار این افراد در تافیلالت هزاران تن است . به طور سنّتی «خلیفة » سلطانِ مراکش ، نمایندة اقتدار دولت («مخزن ») در میان آنها و در وادی زیز بوده است .
پس از آنکه مراکش تحت الحمایة فرانسه شد، هیئتی فرانسوی وارد تیغمرت ( از شهرهای ناحیة تافیلالت ) گردید. تیغمرت استحکاماتی دارد که مولای حسن در اوایل قرن چهاردهم / پایان قرن نوزدهم احداث کرده است . اتحادیة قبایل محلیِ بربرِ آیت عطه به رهبری سِمْلالی ــ که مدعی قدرت بود ــ بی درنگ با حضور این هیئت مخالفت کرد. در ١٣١٠ش / ١٩٣٢، سربازان زیردست سرهنگ ژیرو ، دوباره این ناحیه را اشغال کردند.
مهمترین مراکز شهری تافیلالت عبارت اند از: الرشیدیه (الراشدیه ، قصرالسوق پیشین ) که مرکز اداری اصلی آن است ، و در سمت جنوب آن ، ارفود که امروزه هر دو آنها با جاده ای در میانِ ( رشته کوههای ) اطلس بلند و اطلس متوسط به ازرو و سپس فاس و مِکناس / مکناسه مرتبط می شوند. در پانزده کیلومتری جنوب آرزاو / ارزو ، ریصانی قرار دارد، قصری که مولای اسماعیل در قرن یازدهم / هجدهم بنا کرد و مرکز قدیمی تجارت کاروانی میان جنوب مراکش و صحرا و غرب سودان است . در پیرامون تافیلالت بازار
بزرگی به نام بوعامّ و زاویة الشریف مولای علی ، نیای خاندان حاکم بر فیلالی (ح ١٠٥٠/ ١٦٤٠)، و ویرانه های سجلماسه وجود دارد که قصبة آن را سرانجام آیت عطه در ١٢٣٣/ ١٨١٨ ویران کرد.
منابع :
برای مآخذ این مقاله رجوع کنید به
(١) EI ٢ , s.v.v. " ـ Alaw ¦âs" and "Sid ¢j ¢ilma ¦sa";
نیز رجوع کنید به
(٢) P. Ricard, Guide Bleue. Maroc , ٨th ed. by Ch. Bacquet, Paris ١٩٥٤, ٤٢٤-٤٣١ and map at p. ٤١٦.
/ لوی ـ پرووانسال ( د.اسلام ) /