دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣١٤٧
تاریخ یزد ، نخستین تاریخ محلی یزد، نوشتة جعفربن محمد یزدی مشهور به جعفری . از تاریخ دقیق تولد مؤلف اطلاعی در دست نیست ؛ به استناد شعری که وی در ٨٠٩ در وصف باغ امیرشاهی سروده (جعفری ، ص ١٧٤ـ١٧٥) و نیز مقدمة تاریخ جدید یزد (تألیف پس از ٨٦٢) ــ که مؤلف در آن به گونه ای از جعفری یاد کرده که به نظر می رسد او در آن زمان درگذشته بوده است (کاتب یزدی ، ص ٦، مقدمة افشار، ص ٨) ــ می توان گفت که جعفری در نیمة دوم قرن هشتم به دنیا آمده است . وی با تخلص «جعفری » شعر می سروده است و این نام احتمالاً نشانة علاقة او به امامزاده ابوجعفر محمدبن عبیداللّه (متوفی ٤٢٤) بوده است (رجوع کنید به جعفری ، ص ١٣٣، تعلیقات افشار، ص ١٩٤). مؤلف ، این کتاب را در ٨٤٥ (ص ١٨؛ قس همان ، نسخة خطی کتابخانة پطرزبورگ ، گ ٦٤٠) و به نام ضیاءالدین مسعود، از وزرای یزد، نوشته است (جعفری ، ص ٢٢).
تاریخ یزد شامل ده قسم است : قسم اول قصة دارا و اسکندر و زندان ساختن او (ص ٢٣ـ٢٧)، قسم دوم ذکر ملوک فرس (ص ٢٨ـ٣٢)، قسم سوم در ذکر عماراتی که در زمان بنی امیه و بنی عباس و ابومسلم و یعقوب لیث و آل سبکتگین ساخته شده است (ص ٣٣ـ٣٤)، قسم چهارم در بارة سپردن حکومت یزد از جانب سلطان طغرل سلجوقی به علاءالدوله گرشاسب بن فرامرز کالیجار (ص ٣٥ـ ٣٨)، قسم پنجم در ذکر اتابکان (ص ٣٩ـ٤٦)، قسم ششم در ذکر سلاطین بنی مظفر (ص ٤٧ـ٥٥) و قسم هفتم تا پایان قسم دهم در وصف مساجد، منابر، مدارس ، خانقاهها، مزار اولیا، مقابر، باغستانها و قناتها (ص ٥٦ـ١٩٠). از جمله ویژگیهای این کتاب ذکر مسیر قناتهاست که در دیگر تاریخهای محلی این جزئیات دیده نمی شود (ص ١٧٨ـ١٧٩)، و نیز آوردن اشعاری از مؤلف و دیگر گویندگان در وصف بناها که بر کتیبة عمارات نوشته شده بوده است . این اشعار وضع آبادانی یزد را در قرن نهم روشن می کند. ذکر تاریخ بنا از دیگر ویژگیهای این کتاب است (برای مثال رجوع کنید به ص ٥١ ـ٥٢، ٨٦ ـ٨٧، ١٣٣). اطلاعاتی که راجع به مدرسه ها، مسجدها، باغها، قناتها و دیگر آثار یزد در این کتاب وجود دارد، مفید و تازه و دقیق است (مقدمة افشار، ص ١٠). افزون براین ، به دلیل حاکمیت سلسلة کاکویه ، اتابکان ، آل مظفر و والیان تیمور در یزد، اطلاعات دست اولی در بارة آنان به دست می دهد (همانجا). تاریخ یزد مأخذ اصلی محمدبن حسین بن علی کاتب در تألیف تاریخ جدید یزد بوده است .
نثر تاریخ یزد انسجام و پختگی کتاب ظفرنامه نوشتة شرف الدین علی یزدی ، همشهری و همدورة جعفری ، را ندارد، شیوة نگارش آن بسیار عادی است و حاوی خطاهایی هم هست (مقدمة افشار، ص ٩). این کتاب را نخستین بار ایرج افشار در ١٣٣٨ ش در تهران چاپ کرد و در ١٣٤٣ ش تجدید چاپ شد. از جعفری دو اثر دیگر به نامهای تاریخ کبیر و تاریخ جعفری یا تاریخ واسط موجود است .
منابع :
جعفربن محمد جعفری ، تاریخ یزد ، چاپ ایرج افشار، تهران
(١) ١٣٤٣ش ؛
(٢) احمدبن حسین کاتب یزدی ، تاریخ جدید یزد ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٥٧ش .
/ ایرج افشار /