دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣١٤
بالاحصار(٢) ، نام قلعه ای در پاکستان که روی تپه های مهم از نظر باستان شناسی ساخته شده و بر نواحی اطراف خود، اعم از شهر و روستا، مشرف و به قلعة پیشاور نیز مشهور است .
قلعة پیشاور، که در حاشیة شمالی شهر کنونی واقع شده و مساحت آن ، چهار کیلومترمربع است ، با دیوارهای دو لایة ضخیم و سنگرگاههای مستحکم بنا شده و دارای قدمت بسیار است . این قلعه نخستین بار به دست بابُر * در ٩٢٥، هنگامی که از گذرگاه خیبر به هند هجوم می برد، در محل کنونیش بنا شد. سلاطین بابری در سفرهای خود به کابل آنجا را توقفگاه خود قرار می دادند. در آنجا قلعة دیگری به همین نام وجود داشت . قلعة پیشاور، اندک زمانی پس از آنکه به دست بابر ساخته شد، بر اثر هجوم قبایل افغانی مجاور، که آن را خطری برای آزادی دیرینة خود می پنداشتند، ویران شد. اما، در ٩٦٠، همایون * تجدید بنای آن را به پهلوان دوست ، که مباشر املاک او بود، واگذار کرد و سکندرخان ازبک را به فرماندهی قلعه گماشت . در همان سال قبیلة افغانی دَلَزاک به آنجا حمله کردند ولی سکندر ایشان را به عقب راند. در ٩٩٤، در زمان سلطنت اکبر، آتش سوزی بزرگی در آنجا روی داد و مقادیر معتنابهی از کالاهای بازرگانی طعمة حریق شد. قلعة پیشاور تا ١٠٧٩ در تصرّف سلاطین بابری بود. در این سال ، افغانها به فرماندهی اَیْمَل خان آن را تصرف کردند، اما، اندکی بعد، بابریان آنها را از قلعه بیرون راندند و دوباره در آن مستقر شدند.
این قلعه در ١١٥١ به تصرّف نادرشاه افشار * درآمد، ولی پس از کشته شدن او در ١١٦٠ سَدوزایی (صدوزایی یا سدوزای )ها به قیادت احمدشاه دُرّانی * بر آن مسلط شدند و تیمورشاه ، فرزند او، آنجا را اقامتگاه خود ساخت . هنگامی که سیکها در ١٢٤٠ پیشاور را متصرّف شدند، قلعه را ویران کردند و مصالح ساختمانی آن را فروختند. هَری سینگ نَلْوَه ، سردار سیک ، که به اهمیت سوق الجیشی آن پی برده بود، در ١٢٥٠/١٨٣٤ آن را با خشت و گل دوباره بنا کرد و سُمیرگَرْه نامید. در ١٢٦٤/١٨٤٨ انگلیسیها پیشاور را تصرف کردند و در محل این قلعه دژ نظامی مستحکمی ساختند که اکنون سربازان پاکستانی در آنجا مستقرند.
منابع :
(١) گوپال داس ، تاریخ پیشاور (اردو)، لاهور ١٨٧٠، ص ٥٣، ١٥٣؛
(٢) Abu'l-Fad ¤ l `Alla ¦ m ¦ â , Akbar-na ¦ ma , Eng. trans. Blochmann, I, ٦٠٨, III, ٥٢٨;
(٣) ٧٢٥-٧٣٣, ٧٥٠, ٨٠٠, ٨٠٢, ٨١٢, ٨٥٠, ٨٦٧, ٩٥٦-٩٥٧,٩٨٤;
(٤) Ba ¦ bur, Emperor of India, Memoirs of Babur, Eng. trans. Leyden and Erskine, London ١٨٣١, I, ٢٥٤, II, III, ١٥٨-١٦٠;
(٥) al-Bada ¦ 'u ¦ n ¦ â , Munta kh ab al-Tawari kh , Eng. trans., Calcutta ١٩٢٤, II, ٣٦٦;
(٦) W. Erskine, History of India under Babur and Humayun , London ١٨٥٤, II, ٤٢٠- ٤٢١;
(٧) Gazetteer of the Peshawar District , Lahor ١٨٩٧-١٨٩٨, ٥٦-٥٧, ٣٦٤-٣٦٥;
(٨) S. M. Jafar, Peshawar: past and present, Peshawar ١٩٦٤, ٩٥-١٠٢;
(٩) Niz ¤ a ¦ m al-Din Ah ¤ mad, T ¤ abak ¤ ہt-i Akbar i ¦ , Eng. trans. B. De, Calcutta ١٩٣٦, II, ١٣٠, ٦٠٢.
) / د. اسلام / بزمی انصاری (