دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣١٢٧
تاریخ گیلان ، کتابی در بارة وقایع گیلان از ٩٢٣ تا ١٠٣٨، به فارسی ، تألیف عبدالفتاحِ فومنی * در قرن یازدهم . مؤلف ، حوادث بیش از یک قرن گیلان را در دوران شاهان صفوی ، از اواخر سلطنت شاه اسماعیل اول (٩٠٥ـ٩٣٠) تا جلوس شاه صفی (١٠٣٨)، در یک مقدمه و دو فصل شرح داده است . وی در مقدمه انگیزة نگارش این تاریخ محلی را ذکر کرده و بر ثبت رویدادهای مهم گیلان ــ که در کتابهای تاریخی نیامده ــ تأکید کرده است (ص ٥).
فصل اول این کتاب شامل یک مدخل و ٣٥ گفتار، در بارة قدرت طلبیهای ملوک و امیران گیلان است که برخی از آنان با دربار صفوی پیوند سببی یافتند و در منطقه پیمان شکنیها و خونریزیهایی کردند که به انقراض خاندان حاکم گیلان بیَه پس (رشت و فومن ) در عصر شاه طهماسب (٩٣٠ـ٩٨٤) و فرار خان احمدخان گیلانی ، حکمران گیلان بیه پیش (لاهیجان )، در رو در رویی با سپاه شاه عباس (شوال ١٠٠٠) انجامید (ص ١١ـ١٢٦). فصل دوم حاوی ٣٤ گفتار و چهار مقاله است . در ٢٧ گفتار نخست شرح استیصال حکام پیشین و استیلای شاه عباس اول بر گیلان آمده است (ص ١٢٩ـ٢٣٦). موضوع هفت گفتار پایانی ظهور و قیام کالنجار سلطان ، ملقب به عادل شاه یا غریب شاه ، است (ص ٢٦١ـ٢٨٧).
این کتاب به سبب دربرداشتن اصطلاحات فراوان اداری ، مالی و ارضی رایج در قرن دهم و یازدهم اهمیت دارد و از آنجا که مؤلف به کارهای دیوانی اشتغال داشته (ص ٢٠٤) این اصطلاحات را به کار برده و آنها را همراه با ذکر برخی ترکیبات لغوی متداول در منطقه و نیز شرح آداب و رسوم محلی (رجوع کنید به همان ، مقدمة ستوده ، ص دوازده ـ هفده ) آورده است . همچنین در این کتاب به مطالبی اشاره شده است که در دیگر آثار این دوره وجود ندارد؛ مثلاً وجود نسخه ای از قرآن مجید به خط امیرالمؤمنین علیه السلام ، در قریة کیجای کُهدُم (ص ٧٠ ؛ رابینو، ص ٢٨٤) در محلی مشهور به «دستخط محله کچا» (پوراحمد جکتاجی ، ص ٥٦٩)، که مردم احترام فوق العاده ای به آن می گذاشتند، و نیز حمل اجناس فراوان از مسکو به گیلان و غارت آنها در وقایع شورش غریب شاه و بازگرداندن کالاها به صاحبانشان پس از سرکوب قیام و قتل وی (فومنی ، ص ٢٦٣، ٢٨٤؛ قس دورن ، ص ٢٩).
فومنی به رسم نویسندگان همعصر خود، به تناسب از آیات قرآن (برای نمونه رجوع کنید به ص ٣ـ٥، ٥٦، ٧٧، ١٦٩) و اشعار فارسی (برای نمونه رجوع کنید به ص ٥١، ٨٨ ، ١٢٢، ١٥٩ـ١٦٠) استفاده کرده است . نثر این کتاب سلیس و روان نیست (همان ، مقدمة ستوده ، ص یازده ).
تاریخ گیلان نخستین بار به کوشش برنهارد دورن از روی نسخه ای که نیکولای خانیکوف ، جغرافیدان روسی ، در ١٢٦٥ یا ١٢٦٦/١٨٤٩ یا ١٨٥٠ در اختیار او گذاشته بود (استوری ، ج ١، بخش ١، ص ٣٦٣)، در ١٢٧٤/ ١٨٥٨ در سن پطرزبورگ به چاپ رسید (دورن ، ص ١٤٠). این کتاب سه بار نیز در ایران به چاپ رسیده است : در ١٣١٥ش در رشت ؛ در ١٣٤٩ش به کوشش منوچهر ستوده و در ١٣٥٣ش به کوشش عطاءاللّه تدین در تهران (برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به استوری ، ج ١، بخش ٢، ص ١٢٩٨؛ فومنی ، مقدمة ستوده ، ص هفده ـ بیست ).
منابع :
(١) محمدتقی پوراحمد جکتاجی ، «بقاع متبرکه و اماکن مذهبی گیلان »، در کتاب گیلان ، ج ١، تهران : گروه پژوهشگران ایران ، ١٣٧٤ش ؛
(٢) یاسنت لویی رابینو، ولایات دارالمرز ایران : گیلان ، ترجمة جعفر خمامی زاده ، تهران ١٣٥٧ش ؛
(٣) عبدالفتاح فومنی ، تاریخ گیلان : در وقایع سال های ٩٢٣ـ ١٠٣٨ هجری قمری ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٤٩ش ؛
(٤) Bernhart Dorn, غber die Einfجlle der alten Russen in Tabaristan , St. Petersburg ١٨٧٥;
(٥) Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio-bibliographical survey , vol. ١, pt. ١,٢, London ١٩٢٧.
/ عبدالکریم گلشنی /