دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣١١٦
تاریخ عباسی ، کتابی تاریخی به فارسی مشتمل بر تاریخ ایران از اواخر سلطنت شاه طهماسب اول صفوی (٩٣٠ـ٩٨٤) تا اواخر بیست وپنجمین سال سلطنت شاه عباس اول در ١٠٢٠، تألیف جلال الدین محمد بن عبداللّه منجم یزدی . مؤلف این کتاب (برای نمونه رجوع کنید به ص ١٠٨ـ١٠٩) خود را ملاجلال منجم و جلال الدین محمد منجم یزدی معرفی کرده ، و اسکندر منشی از او با عنوان عمدة المنجمین یاد کرده است (ج ٢، ص ٦١١). از تاریخ تولدش اطلاع دقیقی در دست نیست . از نسبت او پیداست که اهل یزد بوده است (همان ، ج ١، ص ٤٧٤). ملاجلال ابتدا سالها در گیلان منجم خان احمدخان گیلانی بود و به منجمی شهرت یافت . وی کتاب نجومی خود، تحفة خانی ، را به خان احمدخان اهدا کرد. ملاجلال از ٩٩٤ تا ١٠٢٨ ملازم شاه عباس اول بود (منجم یزدی ، مقدمة وحیدنیا، ص ١٢؛ منشی قمی ، ج ٢، ص ١٠٨٦ـ١٠٨٧؛ اسکندر منشی ، ج ٢، ص ٦٣٨؛ حسینی استرآبادی ، ص ١٧٥) و برای او محاسبات نجومی و ریاضی می کرد (برای نمونه رجوع کنید به حسینی استرآبادی ، ص ١٧٢؛ اسکندر منشی ، ج ٢، ص ٦١١؛ منجم یزدی ، ص ٣٨٨ـ ٣٨٩) و در تصمیم گیریهایش مؤثر بود. ملاجلال در ١٠٢٩ درگذشت (ملاکمال منجم ، ص ٧٣). ملاکمال منجم ، مؤلف زبدة التواریخ ، فرزند او بود.
تاریخ عباسی مقدمه و عنوان ندارد و معلوم نیست چرا به این نام شهرت یافته است . در نسخه ای که از آن در کتابخانة ملی (ش ٣١٠) موجود است ، نام کتاب « روزنامة ملاجلال در احوال شاه عباس » ذکر شده است .
این کتاب با بیان نسب شاه عباس اول از جانب پدر و مادر آغاز می شود (ص ١٨ـ١٩). مطالب کتاب اینهاست : حوادث تاریخ صفویان از مرگ شاه طهماسب اول در ٩٨٤ (ص ٢٥ـ٢٦)، کشته شدن حیدرمیرزا و وقایع بعد از آن (ص ٢٧ـ٣٩)، مرگ شاه اسماعیل دوم در ٩٨٥ و حوادث بعد از مرگ او، حوادث دورة محمد خدابنده (٩٨٥ـ٩٩٦؛ ص ٤٠ـ ٦٥)، حوادث زمان شاه عباس اول از ٩٩٦ تا ١٠٢٠ و نیز عزیمت ولی محمدجان ، خان استراخان از سلسلة جانیان ، در این سال به ایران و کمک خواستن او از شاه عباس برای بازگشت به سلطنت .
از آنجا که نویسنده همراه شاه عباس اول بوده است ، از خلال نوشته های او بخوبی می توان از خصوصیات شاه عباس ، نحوة برخوردش با متخلفان و رفتارش با اهل تسنن ، صوفیه ، نقطویه ، مسیحیان و یهودیان آشنا شد. از دیگر محسّنات کتاب ، ذکر روز و ساعت وقوع حوادث مهم است که مادّه تاریخهای مناسب به ضبط و حفظ آن کمک کرده است .
عبارات کتاب بسیار روان و ساده است و مؤلف هیچگاه درصدد عبارت پردازی به شیوه های مرسوم آن زمان نبوده است . مؤلف در این کتاب قریب ٣٥٠ بیت شعر آورده که برخی از خود اوست (منجم یزدی ، مقدمة وحیدنیا، ص ١٣). استفادة مناسب از اشعار و لغات ، موجب اشتمال کتاب بر نکات اجتماعی و ادبی شده است .
در تاریخ عباسی اشتباهات تاریخی نیز دیده می شود، از جمله تولد اسماعیل میرزا در ١٠١٢ نوشته شده است ،
اما دیگر مورخان ، از جمله اسکندر منشی (ج ٢، ص ٦١٠)، آن را در ١٠١٠ نوشته اند.
تاریخ عباسی را اولین بار در ١٣٦٦ش سیف اللّه وحیدنیا براساس نسخة کتابخانة ملی (مورخ ١٢٧٣) و نسخة کتابخانة ملک در تهران چاپ کرد. این چاپ با توجه به اینکه اختلاطی از این دو نسخه است ، مغلوط است .
منابع :
(١) اسکندر منشی ؛
(٢) حسن بن مرتضی حسینی استرآبادی ، تاریخ سلطانی : از شیخ صفی تا شاه صفی ، چاپ احسان اشراقی ، تهران ١٣٦٤ش ؛
(٣) ملاکمال منجم ، زبدة التواریخ ، چاپ ابراهیم دهگان ، اراک ١٣٣٤ش ؛
(٤) جلال الدین محمد منجم یزدی ، تاریخ عباسی ، یا، روزنامة ملاجلال ، چاپ سیف اللّه وحیدنیا، تهران ١٣٦٦ش ؛
(٥) احمدبن حسین منشی قمی ، خلاصة التواریخ ، چاپ احسان اشراقی ، تهران ١٣٥٩ـ ١٣٦٣ ش .
/ سیدسعید میرمحمدصادق /