تاریخ طبرستان و رویان و مازندران ، کتابی به فارسی در شرح رویدادهای طبرستان و رویان و مازندران از دورة باستان تا ٨٨١ ، تألیف سیدظهیرالدین مرعشی * . این کتاب به نام کارکیا میرزاعلی ، از امرای خاندان کیاییان (حک : ٨٨٣ ـ ٨٩٤)، نوشته شده است (مرعشی ، چاپ دورن ، مقدمة آژند، ص نوزده ). آغاز تحریر آن روشن نیست ، اما مؤلف تاریخ پایان آن را ٨٨١ آورده است (همان ، چاپ شایان ، ص ٣٩٥؛ قس چاپ دورن ، همانجا؛ چاپ تسبیحی ، مقدمة مرعشی نجفی ، ص چهل وسه ).

تاریخ طبرستان و رویان و مازندران مشتمل است بر دیباچه ، مقدمه و چندین فصل . این کتاب تلفیقی است از تاریخ طبرستان علی بن جمال الدین رویانی و تاریخ رویان * اولیاءاللّه آملی ، و مؤلف دو فصل بر آنها افزوده است . مرعشی پس از مطالعة دو کتاب یادشده ، اولی را موجز و دومی را مطوّل یافته و بنا را بر تلفیق آن دو اثر گذاشته است . او بصراحت می گوید که عبارات آملی را بدون تغییر و عیناً نقل کرده است (چاپ

شایان ، ص ٢ـ٣). با توجه به آنکه تاریخ رویان رونویسی از تاریخ طبرستان * ابن اسفندیار است (رجوع کنید به کسروی ، ص ١٧ـ ١٨) و مرعشی در اثر خود نامی از ابن اسفندیار نبرده ، روشن می شود که به تاریخ طبرستان دسترسی نداشته است (کسروی ، ص ٣٠). اوزلی در کتابش ، > سفرهایی به کشورهای گوناگون مشرق زمین < ، بدون در نظر گرفتن زمان تألیف تاریخ طبرستان گفته است که کتاب ابن اسفندیار، اقتباسی است از کتاب سیدظهیرالدین مرعشی (همان ، ص ٣١).

مرعشی در مقدمة کتاب ، به ضرورت علم تاریخ پرداخته و پنج طبقة اجتماعی را که به نظر او شکل دهندة جوامع انسانی اند، شرح داده است (چاپ شایان ، ص ٤ـ٦). فصول نخستین کتاب به بیان جغرافیای تاریخی رویان ، رستمدار، آمل ، ساری و گرگان اختصاص دارد. فصول بعدی در شرح رویدادهای تاریخی این سرزمین از دورة کیومرث تا حکومت کارکیا سلطان محمد دوم (٨٥١ ـ٨٨٣) است و دوران حکومت سلسله های باوندیان ، زیدیان ، زیاریان ، قارن وندان ، بادوسپانیان و آل دابویه را در بر می گیرد. فصل راجع به وقایع دورة حکومت ملک کیومرث (از امیران رستمدار) و فرزندان او و فصل خروج سیدقوام الدین مرعشی و استیلای اخلاف او بر مازندران ، تألیف مرعشی است . این فصول به سبب آنکه مؤلف از دیوانیان بوده و به نوشته ها و اسناد بسیاری دسترسی داشته ، اهمیت خاصی دارند (همان ، مقدمة دورن ، ص کب ).

مرعشی فقط به ذکر وقایع تاریخی طبرستان بسنده نکرده و به رویدادهای مناطق همجوار آن ــ که به نوعی بر تاریخ این سرزمین تأثیر گذارده اند ــ نیز پرداخته است . همچنین رخدادهای دوران حکومت ساسانیان ، امویان ، عباسیان و سلسله های ایرانی چون سامانیان ، طاهریان ، صفاریان و آل بویه و سلسله های ترک نژاد مانند غزنویان ، سلجوقیان ، خوارزمشاهیان و قراقوینلوها را که به تاریخ طبرستان و رویان و مازندران مربوط بوده ، نوشته است . مرعشی هرگاه مطلبی را مبهم یافته و قادر به روشن کردن آن نبوده ، با جملات «واللّه اعلم بالصواب » یا «العهدة علی الراوی » آن را بیان کرده است (برای نمونه رجوع کنید به همان ، ص ١٤، ١٥، ٢١).

تاریخ طبرستان و رویان و مازندران دارای اشتباهاتی است ، بویژه در ذکر تاریخ حکومت ملوک طبرستان از آل دابویه تا سادات زیدیه ، زیرا مؤلف تاریخ هجری و تاریخ یزدگردی را با یکدیگر تطبیق نداده است (کسروی ، ص ٣٣ـ٣٥).

نثر این کتاب ، روان و ساده و حتی می توان گفت عامیانه و همراه با غلطهای املایی و انشایی است . مؤلف گاه اصطلاحات و مَثَلهای محلی به کار برده است . او از آیات و احادیث نیز برای بیان رویدادهای تاریخی بهره جسته است (برای نمونه رجوع کنید به چاپ شایان ، ص ١٤٥ـ١٤٦، ١٩٥؛ چاپ دورن ، مقدمة آژند، ص بیست و دو ـ بیست و سه ).

تاریخ طبرستان و رویان و مازندران از منابع مورخانی چون خواندمیر در تاریخ حبیب السیر (برای نمونه رجوع کنید به ج ٣، ص ٣٣٠، ٣٣٧، ٣٥٤) و اعتمادالسلطنه در التدوین فی احوال جبال شروین (برای نمونه رجوع کنید به ص ٥٩، ٧١) بوده است .

برنهارد دورن این کتاب را با مقدمه ای مفصّل در ١٢٦٦/ ١٨٥٠ در سن پطرزبورگ چاپ کرد. عباس شایان این کتاب را در ١٣٣٣ش همراه با ترجمة مقدمة دورن در تهران منتشر کرد. این کتاب همچنین در ١٣٤٥ش به کوشش محمدحسین تسبیحی و در ١٣٦٣ش با مقدمة یعقوب آژند چاپ شده است .

منابع :
(١) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، التدوین فی احوال جبال شروین : تاریخ سوادکوه مازندران ، چاپ مصطفی احمدزاده ، تهران ١٣٧٣ش ؛
(٢) خواندمیر؛
(٣) احمد کسروی ، کاروند کسروی ، چاپ یحیی ذکاء، تهران ١٣٥٢ش ؛
(٤) ظهیرالدین بن نصیرالدین مرعشی ، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران ، چاپ برنهارد دورن ، پطرزبورگ ١٨٥٠، چاپ افست تهران ١٣٦٣ش ؛
(٥) همان ، چاپ عباس شایان ، تهران ١٣٣٣ش ؛
(٦) همان ، چاپ محمدحسین تسبیحی ، تهران ١٣٤٥ش .

/ مهین فهیمی /