تاریخ سرگذشت مسعودی ، خاطرات و سفرنامة مسعودمیرزا ظل السلطان * (فرزند ناصرالدین شاه ) به روایت خود او. مسعودمیرزا در ١٣٢٣ این کتاب را به کمک فرزندش ، اسماعیل میرزا، تدوین کرد. وی بخش مهمی از کتاب را تقریر کرده و اسماعیل میرزا نوشته و بخش دیگر را از روزنامة شکارهای خود نقل کرده است (ظل السلطان ، ص ١، ٢٠).

این کتاب دارای دو بخش است : شرح مسافرتهای نویسنده به مناطق مختلف ایران در شش باب ، و شرح سفر او به فرنگستان که در خلال آنها اطلاعات دیگری هم آمده است . باب اول کتاب در بارة تاریخ تولد و نسب و نژاد مسعودمیرزاست ؛ طبق روایت او نسبِ خاندان قاجار به اشکانیان می رسد (ص ١ـ٢، ٤ـ ٥، ١٧). باب دوم در بارة سفر مسعودمیرزا به مازندران و استرآباد است . مسعودمیرزا سیزده ساله بود که پدرش او را حاکم آنجا کرد. وی در شرح سفر خود، به وقایع مهم دورة سلطنت پدرش اشاره می کند، از جمله به عزل امیرکبیر، فتنة بابیه ، مسئلة هرات ، شورش هند، انقلاب افغانستان و دولت دوست محمدخان افغان ، شورش مجارستان ، جنگ سواستوپول / سباستوپل ، تأسیس فراماسونری به دست میرزاملکم خان ، برقراری دارالشورای دولتی و شکست سپاه ایران از تراکمه (ص ١٧ـ٢٠). از دیگر مطالب این باب است : توضیحاتی در بارة بناهای به جا مانده از دورة صفویه و زندیه و دورة فتحعلی شاه در شهرهای فرح آباد (خزرآباد) و اشرف (بهشهر) و بارفروش (بابل ) و ساری (ص ٢٠، ٢٧، ٢٨، ٣٠ـ٣٢)، نام بلوکات و افواج مازندران و استرآباد (ص ٣٣ـ٣٤، ٣٧، ٣٩) و گزارشی از پوشاک مردم منطقه (ص ٢٨ـ٢٩). مسعودمیرزا در بارة عمارتها و محله های تهران نیز مطالب مهمی ذکر کرده است (ص ٧٣ـ٧٥).

باب سوم ، شرح سفر او به فارس است که ضمن آن ، وقایع تاریخی ، موقعیت جغرافیایی ، شرح بلوکات (ص ١٢٨ـ١٢٩) و افواج (ص ١٢٠) و ایلات (ص ١٠٠، ١٢٩) آن منطقه و نحوة جمع آوری مالیات و خرج کردن آن بیان شده است (ص ٨٧). برخی دیگر از مطالب مهم این باب عبارت است از: اطلاعاتی در بارة علما و مشایخ صوفیه و اختلافات آنان با هم (ص ١٣٤ـ١٣٥)، سوءقصد نافرجام یکی از اعضای بابیه به ناصرالدین شاه (ص ١٦٣ـ١٦٤)، فرمان قتل عام بابیه (ص ١٦٦ـ١٦٧)، شورش علیقلی خان قشقایی بر قوام الدوله و ذکر اخبار و حوادث سیاسی جهان (ص ١٧١ـ١٧٥). باب چهارم ، سفرنامة اصفهان است که در این باب نیز مطالب تاریخی و جغرافیایی منطقه ذکر شده است (ص ١٩٤ـ ٢٦٨). مطالب مهم این باب عبارت است از: شرح قحطی ایران در سالهای ١٢٨٦ تا ١٢٨٩ (ص ٢١٠ـ٢١١)، اختلافات میان ظل السلطان و میرزاحسین خان سپهسالار (صدراعظم ناصرالدین شاه )، و مطالبی در بارة بختیاریها (ص ٢٢٨، ٢٣٠ـ٢٣٢، ٢٣٨). باب پنجم شرح سفر مسعودمیرزا به عراق عجم (اراک ) است (ص ٢٦٩ـ٢٧٠). باب ششم به شرح سفر بروجرد و لرستان اختصاص دارد و ضمن آن به این مسائل نیز پرداخته شده است : شورش ایلات لر، جنگ لرستان ، شورش افغانها، شورش ارامنه و مصر علیه عثمانی ، تنبیه ایلات کرمانشاه (ص ٢٧٣، ٢٨١، ٢٩٣ـ٢٩٧، ٣٠٢)، نحوة برکناری مسعودمیرزا از حکومت اصفهان و منصب فروشی در دربار قاجار (ص ٣٢١ـ ٣٢٢)، شرح کتابهایی که به همت او ترجمه شده بوده است (ص ٣٣٢ـ ٣٣٣). وی در پایان این باب مطالبی در بارة شکارهای خود آورده و ذیل نام حیوانات مختلف توضیحاتی در بارة آن حیوان داده است (ص ٣٣٣ـ ٣٥٨؛ نیز رجوع کنید به همان ، چاپ خدیوجم ، ج ١، مقدمة افشار، ص ١٤).

بخش دوم کتاب ، سفرنامه فرنگستان است . این سفر در ١٣٢٣ از بندر انزلی آغاز شد. مطالب این بخش مشتمل است بر مشاهدات نویسنده از روسیه ، اتریش ، آلمان و فرانسه و مطالبی در بارة کشتار یهودیان و درگیری ارامنه و مسلمانان در بادکوبه (ص ١، ٥، ٨ ـ٩، ٢٧، ٢٩، ٤٩، ٥٦، ٦٧،٨٠).

مسعودمیرزا هنگام تدوین کتاب ، هرگاه مطلبی را به خاطر می آورده که با مطالبش ارتباط داشته به سفرنامه می افزوده است ؛ ازینرو کتابش انسجام ندارد. همچنین اظهارنظرهای بی مایه ، خودستاییها و تحقیقات غیرقابل اعتماد نیز از ارزش کتاب کاسته است (رجوع کنید به همان ، چاپ خدیوجم ، ج ١، مقدمة افشار، ص ١٣ـ١٤). او در شرح هر منطقه به اساطیر و تاریخ آن ، برگرفته از روضة الصفا و حبیب السیر ، می پردازد (ص ٦٥ـ٧٣، ٢٣٩ـ ٢٤٠ و جاهای دیگر) و علاوه بر این ، در بارة جغرافیا، محصولات ، صنایع ، بناهای تاریخی ، قبایل و عشایر، رجال ، علما و معاریف ، آداب و رسوم و حیات وحش آنجا شرح می دهد. گزارشهای او در این موارد حاصل مشاهدات وی و از دیدگاه یک شاهزادة قاجار و حاکم آن مناطق است . این کتاب نکات بسیار ارزشمندی دارد که از طریق آن می توان به شیوة آموزش و پرورش شاهزادگان قاجار، زندگی در دربار، وضع آنان در منطقة حکومتی ، چگونگی ادارة آن مناطق به دست لله و وزیر و مشاور، و میزان و نحوة دریافت مواجب از وزیر پی برد (ص ١٧، ٢٠، ٨٣، ٨٥ ـ٨٦).

تاریخ سرگذشت مسعودی اولین بار در ١٣٢٥ در تهران چاپ سنگی شد (مشار، ج ١، ستون ٧١٢). در ١٣٦٢ش دو چاپ عکسی از همین چاپ در تهران منتشر گردید که یکی از آنها را فرهنگسرای یساولی با مقدمة ابوالحسن شمس محمدی و افزودن فهرست اعلام و چند عکس ، به چاپ رساند و دیگری را انتشارات دنیای کتاب با مقدمة ناشر و آلبومی از تصاویر چاپ کرد. در ١٣٦٣ش به کوشش حسین خدیوجم (متوفی ١٣٦٥ش ) متن کتاب منقح شد و، در ١٣٦٨ ش ، در سه جلد، همراه با حواشی و توضیحات ، با عنوان خاطرات ظل السلطان به چاپ رسید.

منابع :
(١) مسعودمیرزابن ناصر ظل السلطان ، تاریخ سرگذشت مسعودی : زندگی نامه و خاطرات ظل السلطان ، همراه با سفرنامة فرنگستان ، چاپ سنگی تهران ١٣٢٥، چاپ افست ١٣٦٢ش ؛
(٢) همان : خاطرات ظل السلطان ، چاپ حسین خدیوجم ، تهران ١٣٦٨ش ؛
(٣) خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی فارسی ، تهران ١٣٥٢ ش .

/ منیژه ربیعی /