تاریخ خانی ، کتابی تاریخی به فارسی تألیف علی بن شمس الدین لاهیجی در سدة دهم ، مشتمل بر چهل سال تاریخ گیلان (از ٨٨٠ تا ٩٢٠). از مؤلف کتاب اطلاعی در دست نیست جز آنکه کتاب خود را به فرمان سلطان خان احمدخان گیلانی * (حک : ٩١١ـ٩٤٣) نوشته است . سلطان احمدخان بر تألیف این اثر نظارت مستقیم داشته ، زیرا در متن تصحیحاتی انجام داده است (لاهیجی ، مقدمة ستوده ، ص بیست ویک ). تاریخ خانی در بارة تاریخ گیلان در زمان سلاطین کیایی گیلان ، و ظاهراً دنبالة کتاب تاریخ گیلان و دیلمستان ، تألیف ظهیرالدین مرعشی است (همان ، ص ٥، مقدمة ستوده ، ص چهارده )؛ تاریخ گیلان و دیلمستان تا پایان حوادث ٨٩٤ را دربر دارد (مرعشی ، ص ٤٧٦). کتاب مرعشی و تاریخ خانی در چهارده سال تداخل زمانی دارند، اما مطالب راجع به این چهارده سال در دو کتاب متفاوت است (لاهیجی ، مقدمة ستوده ، ص چهارده ).

تاریخ خانی مشتمل است بر مقدمه و سه باب . باب اول در ٤٤ فصل دربارة حوادث سالهای ٨٨٠ تا ٩٠٩ است ، یعنی اواخر حکومت سلطان محمد (٨٥١ ـ٨٨٣)، فوت او و جانشینی کارکیا میرزاعلی ، جنگ منجیله دشت ، فتح قلعة طارم و حوادث دیگر (ص ٩ـ١٧١). باب دوم در شش فصل در بارة سلطنت سلطان حسن (٩١٠ـ٩١١) و عزل و قتل میرزاعلی و کشته شدن سلطان حسن است (ص ١٧٣ـ٢٤٣). باب سوم شرح سلطنت سلطان خان احمدخان گیلانی است (ص ٢٤٥ـ٣٩٢).

تألیف تاریخ خانی در ٩٢١ آغاز شده و در ٩٢٢ به پایان رسیده است (لاهیجی ، ص ٧، ٣٩١ـ٣٩٢). نثر کتاب پیچیده و مصنوع ، و آمیخته با اشعار فارسی و عربی و آیات قرآن کریم است . لغات مغولی مانند «توشمال » و «ایلغار» (ص ٢٩، ١٢٢)، ترکیبات گیلکی مانند «عموپسر» و «زن پسر» (ص ٢٨٨، ٣١٠)، واژه های عامیانه مانند «اِجْدِها» (اژدها؛ ص ٢٢٠) و اصطلاحات ویژة خود مؤلف ــ مانند «من اینست که سوار می شوم » (ص ٢٣٥) به معنای «دارم سوار می شوم » ــ نیز در کتاب به کار رفته است که از دیگر خصوصیات نثر آن به شمار می آید.

تاریخ خانی یکی از منابع مهم تاریخ گیلان در این دوره است . بنا به گفتة مصحح کتاب به نقل از محمد قزوینی ، این کتاب مطالبی دربارة مدت اقامت شاه اسماعیل صفوی (حک : ٩٠٥ـ٩٣٠) در گیلان دارد که در هیچ کتاب دیگری نیامده است (مقدمة ستوده ، ص چهارده )؛
با توجه به هم زمانی تألیف این کتاب با آغاز دورة صفوی ، این اطلاعات بسیار مهم است . همچنین کتاب حاوی اطلاعات مفیدی است دربارة آداب جنگ و لشکرکشی و سلاحها (ص ٧٨، ١١٧ـ ١١٨)، هدایا و پیشکشها (ص ٦، ٨٧)، آداب و رسوم مانند نقاره زدن (ص ١٦٩، ١٧١)، کشتی گرفتن (ص ٢٠٩)، مجازات سرکشان و طاغیان (ص ٢٣٣ـ ٢٣٤)، و انواع مالیات با عناوین زَنه زَر (ص ٣)، مَرد سوارنه (ص ١٣)، سره زر (ص ٣٢١، ٣٧٧) و گاوه زر (ص ٣٧٧). در این کتاب به مناصب این دوره نیز اشاره شده است ،از جمله خبرچی گری و رکاب بندی (ص ٢١٧، ٢٣٦، ٣٠٦ـ٣٠٧، ٣٣٢). اشتباهاتی در ذکر تاریخ برخی حوادث وجود دارد که احتمالاً از جانب کاتب نسخه بوده است (برای نمونه رجوع کنید به ص ٧٩ـ٨٠، ٩٧). برخی اعلامِ اشخاص و مکانها در متن به صورتهای گوناگون ضبط شده است ، ازینرو خواننده ممکن است آنها را چند تن یا چند جا بپندارد مانند تولم حسام الدین ، حسام الدین تولم ، حسام الدین تولمی ، حسام الدین تولم جلال الدین و تولم جلال الدین حسام الدین (ص ٤٨، ٥١ ـ٥٢، ٥٥،٦٢)، و بیه پسیه و بیه پَسیان (ص ١٢١، ٣٣٩).

تاریخ خانی را نخستین بار برنهارد دورن در ١٢٧٤/ ١٨٥٧ از روی نسخة خطی نیکولا خانیکوف در پطرزبورگ منتشر کرد. چاپ دیگر کتاب از روی همان نسخه که در انستیتوی کتب آسیاییِ لنینگراد نگهداری می شود، با تصحیح و مقدمه و تعلیقات منوچهر ستوده در ١٣٥٢ ش در تهران منتشر شده است (مشار، ج ١، ستون ١٠٧٤؛
لاهیجی ، مقدمة ستوده ، ص بیست ـ بیست ویک ).

منابع :
علی بن شمس الدین لاهیجی ، تاریخ خانی : شامل حوادث چهل سالة گیلان از ٨٨٠ تا ٩٢٠ قمری ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران

(١) ١٣٥٢ ش ؛
(٢) ظهیرالدین بن نصیرالدین مرعشی ، تاریخ گیلان و دیلمستان ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٦٤ش ؛
(٣) خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی فارسی ، تهران ١٣٥٠ـ ١٣٥٥ ش .

/ فهیمه علی بیگی /