دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٠٨٧
تاریخ جدید یزد ، کتابی تاریخی دربارة یزد به فارسی تألیف احمدبن حسین کاتب یزدی در سدة نهم . این کتاب در ایام سلطنت جهانشاه قراقوینلو (٨٣٩ـ٨٧٢) نوشته شده است و تا وقایع ٨٦٢ را دربر دارد (کاتب یزدی ، ص ٢٨٥؛ جعفری ، تعلیقات افشار، ص ٢٠٢). از زندگی مؤلف اطلاعی در دست نیست ؛ ممکن است محمدحسین بن احمد کاتب یزدی ، نگارندة یوسف و زلیخای منثور، پسر او بوده باشد (کاتب یزدی ، مقدمة افشار، ص ٩٨؛ منزوی ، ج ٥، ص ٣٧٥٥).
تاریخ جدید یزد مشتمل بر دوازده مقاله است . دو مقالة نخست آن به روایت افسانه مانندِ ساختن زندان در یزد به دست اسکندر و اوضاع آن شهر در دورة ملوک فرس اختصاص دارد (ص ١٩ـ٥٤). ده مقالة دیگر دربارة سلسله های پس از اسلام است . قسمت مهم کتاب از فصل هفتم به بعد است ، یعنی آنچه به دورة تیموری ، بویژه عهد شاهرخ و فرزندان او که در فارس و یزد حکمروایی می کردند، همچنین جهانشاه قراقوینلو مربوط می شود (ص ٥٥ ـ٢٨٧). مؤلف در مقدمة کتاب از کتابهایی چون تواریخ طبری ، ابن جوزی ، یافعی ، تاریخ گزیده ، سیرالملوک نظام الملک (کذا)، کتاب البلدان (ظاهراً از یعقوبی )، عجایب الاقالیم (ناشناخته )، جامع الحکایات (کذا)، تاریخ جهانگیری دربارة تیمور (ناشناخته ) و تاریخ معینی شاهرخی (شاید منتخب التواریخ معینی ) نام برده که در تألیف کتاب به آنها نظر داشته است . همچنین در مورد چند سلسله گفته است که تواریخ خاص آن سلسله ها را دیده ، اما نام آنها را نیاورده است (ص ٥ ـ٦). از بعضی «راویان ثقات و پیران کهن سال صادق القول » نیز مطالبی نقل کرده است (ص ٦)، ولی اساس تألیف کتاب وی تاریخ یزد * نوشتة جعفربن محمد جعفری بوده است . تاریخ یزد جعفری تا وقایع ٨٤٥ را دربرگرفته ؛ بنابراین تاریخ جدید یزد در مناسبت با وقایع بعد از این تاریخ اهمیت دارد (جعفری ، ص ١٨، تعلیقات افشار، ص ٢٠٣ـ٢٠٥). تاریخ جدید یزد نسبت به تاریخ یزد مفصّلتر است و مطالبی از جمله قحطی ٨٥٨ و سیل ٨٦٠ و احداث بقعة امامزاده در ٨٦١ حاصل مشاهدات شخصی مؤلف است (ص ٢٧١، ٢٧٦ـ ٢٧٨، ٢٨٣؛ جعفری ، تعلیقات افشار، ص ٢٠٥). این کتاب همچنین حاوی اطلاعات مفیدی در بارة ابنیة موجود یزد، بقاع و ساختمانهای از میان رفته ، تاریخ بنای آنها و بعضی از کتابه های شعری است (ص ١١٤ـ ١٩٦). از دیگر ویژگیهای این کتاب است : کاربرد لغات و اصطلاحات خاص عمارات و ساختمانها، مانند طنبی و پیشان و پیشگاه ، که در منابع دیگر کمتر به کار رفته است (ص ٨٦، ٩٣، ١٢٢)، شرح چگونگی پرداخت مواجب و چگونگی سرشماری ، تحصیل و تمغا و نعل بها (کاتب یزدی ، ص ٢٣٤، ٢٦٢، مقدمة افشار، ص ٨).
از تاریخ جدید یزد تاکنون هشت نسخة خطی شناخته شده که قدیمترین آنها متعلق به قرن یازدهم است (کاتب یزدی ، مقدمة افشار، ص ١١ـ١٢؛
منزوی ، ج ٦، ص ٤٢٤٠ـ٤٢٤١). این کتاب نخستین بار در ١٣١٧ش به مناسبت تأسیس مدرسة ایرانشهر در یزد به چاپ رسید (کاتب یزدی ، مقدمة افشار، ص ١١، پانویس ٢؛
مشار، ج ١، ستون ١٠٦٤). در ١٣٤٥ش نیز بر اساس سه نسخة خطی با تصحیح و مقدمة ایرج افشار چاپ شد (کاتب یزدی ، مقدمة افشار، ص ١١ـ١٢؛
مشار، همانجا).
منابع :
(١) جعفربن محمد جعفری ، تاریخ یزد ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٤٣ش ؛
(٢) احمدبن حسین کاتب یزدی ، تاریخ جدید یزد ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٥٧ش ؛
(٣) خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی فارسی ، تهران ١٣٥٠ـ ١٣٥٥ش ؛
(٤) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطی فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ١٣٥٣ش .
/ ایرج افشار /