تاریخ بیهقی (یا تاریخ مسعودی ) ، کتابی تاریخی به فارسی در بارة دورة پادشاهی مسعود غزنوی و مختصری در تاریخ خوارزم ، تألیف ابوالفضل محمدبن حسین بیهقی * . این کتاب بخشی است از کتاب مفصّلی که به نامهای جامع التواریخ ، جامع فی تاریخ سبکتگین ابوالفضل بیهقی ، تاریخ آل محمود یا تاریخ آل سبکتگین شناخته می شود (نفیسی ، ج ١، ص ٥؛ حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٢٨٢). با توجه به قراین موجود در متن ، این کتاب به شرح احوال و کارهای غزنویان اختصاص داشته اما طبعاً باید از آل سبکتگین آغاز می شده که به مناسبت لقب ناصرالدین سبکتگین به تاریخ ناصری شهرت یافته است (علی بیهقی ، ص ١٧٥؛ عوفی ، ج ٢، ص ٢٨). همچنین به مناسبت اختصاص یافتن بخشی از کتاب به دورة یمین الدوله محمود غزنوی ، مقامات محمودی و نیز تاریخ یمینی نامیده شده (رجوع کنید به محمد بیهقی ، ص ٢٧، ١٦٩، ١٨٨، ٧٩٤) و چون بخشی از آن به روزگار مسعود اختصاص داشته به تاریخ مسعودی شهرت یافته است .

آغاز تألیف تاریخ بیهقی سال ٤٤٨ (بهار، ج ٢، ص ٦٩) و موضوعِ آن ، رویدادهای چهل و دو سال از پادشاهی غزنویان بوده و در سی فصل (به نوشتة علی بن زید بیهقی : «زیادت از سی مجلد»، ص ٢٠) تدوین شده بوده است ؛ مطالب آن تا مجلد چهارم همان مطالب تاریخ ناصری و تاریخ یمینی بوده ، از مجلد پنجم ــ که آغاز آن از میان رفته ــ تا مجلد دهم ، تاریخ بیهقیِ موجود است و مجلدهای بعدی وقایع سالهای ٤٣٢ تا ٤٥١ بوده است . علی بن زید بیهقی بعضی از این سی مجلد را در کتابخانة سرخس و کتابخانة مدرسة خاتون مهد عراق در نیشابور دیده بوده است (ص ٢٠، ١٧٥).

تاریخ بیهقی موجود از نامة ارکان دولت مسعودی به امیرمسعود آغاز می گردد (محمد بیهقی ، ص ١) و پس از ذکر رویدادهای گوناگون دورة حکومت مسعود غزنوی ، مجلد نهم کتاب با قصد رفتن مسعود به هند پایان می یابد و بیهقی در پایان همین مجلد وعده می دهد که مجلد دهم را با دو باب خوارزم و جبال آغاز خواهد کرد و سپس موضوع رفتن مسعود را به هندوستان تا پایان کارش می نویسد (همان ، ص ٨٩٥ ـ٩٠٠)، اما آنچه از مجلد دهم به دست ما رسیده فقط ذکر خوارزم است (همان ، ص ٩٠٢، ٩٠٦). با وجود این ، در ضمن کتاب مطالب بسیار مفیدی در تاریخ غزنویان پیش از مسعود غزنوی ، و صفاریان و سامانیان و سلجوقیان و جز آنها آمده است . همچنین اطلاعات گرانبهایی در بارة شعرا و اشعار آنان دارد که منحصر به فرد است .

تاریخ بیهقی هم از جنبة تاریخ نگاری و هم از جنبة ادبی بسیار درخور توجه است . از لحاظ تاریخ نگاری عمده ترین نکاتی که اهمیت و ارزش این کتاب را آشکار می سازد اینهاست : ١) حقیقت پژوهی و گزارش حقیقت و رعایت اعتدال و انصاف در اظهارنظرها (برای نمونه رجوع کنید به ص ٢٧ـ ٢٨، ٢٢١ـ٢٢٢)؛ ٢) مشاهده ، دقت نظر و باریک بینی بیهقی که سبب شده هیچ نکته ای از نظر او فوت نشود (رجوع کنید به ص ١١)؛ ٣) بیان مطالب حِکْمی (برای نمونه رجوع کنید به ص ١١٢ـ ١٢٨) و نکته های اخلاقی (برای نمونه رجوع کنید به ص ٢٣٤ـ٢٣٥، ٣٠٨) که بظاهر سبب اطناب شده ، اما بیهقی به قصد آراستن تاریخ خود (رجوع کنید به ص ٣٩، ١٦٩)، عبرت آموزی (رجوع کنید به ص ٢٤٣) و تأثیر بر دلها (رجوع کنید به ص ٦٧٨) آنها را ذکر کرده است ؛ ٤) قدرت استنباط بیهقی ، شناخت او از جامعة عصر خود و تحلیل علل وقایع (برای نمونه رجوع کنید به ص ١٧، ٥٦، ١٦٢)؛ ٥) معرفی منبع روایات و اطلاعات نویسنده در هر موضوع و اظهارنظر دربارة درستی و نادرستی آن روایات (برای نمونه رجوع کنید به ص ١٣٠ـ١٣١، ٥١٠، ٩٠٩)؛ ٦) نقل اسناد مهم (برای نمونه رجوع کنید به ص ١٠٢ـ ١٠٥)؛ ٧) معرفی اشخاص و احوال خصوصی و رفتار آنان و مشاغل و مقاماتی که سابقاً داشته یا بعداً احراز کرده اند (برای نمونه رجوع کنید به ص ٢٢٥ـ ٢٢٨، ٣١٣ـ٣١٦، ٥٢٢ ـ٥٢٤)؛ ٨) نقل مذاکرات مهم و محرمانه (برای نمونه رجوع کنید به ص ١٣ـ١٤، ٥٨ـ٦٠، ٦١٣)؛ ٩) پرده برداشتن از توطئه ها و رقابتها (برای نمونه رجوع کنید به ص ١٥٩ـ١٦٢، ٣٠١، ٤٦٦)؛ ١٠) اشاره به مراسم و آداب و رسوم مردم آن روزگار، خصوصاً دربار غزنه ، مانند خطبه خواندن و خلعت دادن و جشن مهرگان (برای نمونه رجوع کنید به ص ٤، ٣٤٧، ٦٥٥)؛ ١١) ذکر تاریخ دقیق و گاه ساعت رخدادها (برای نمونه رجوع کنید به ص ٢٦ـ٢٧، ٢٩٥، ٣١٠)؛ ١٢) ذکر آمار (برای نمونه رجوع کنید به ص ٤٧؛ برای اطلاعات بیشتر در بارة اهمیت تاریخ بیهقی رجوع کنید به یوسفی ، ص ١٦١ـ١٦٥).

از جنبة ادبی و سبک نگارش ، گیرایی و دلپذیری نثر، و ویژگیهای صرفی و نحوی نثر تاریخ بیهقی از بهترین نمونه های نثر فارسی و اوج بلاغت زبان فارسی شمرده می شود. نثر کتاب حاکی از تسلط بیهقی به زبانهای فارسی و عربی است و نشان می دهد که وی همة شرایط دبیری را داشته است (یوسفی ، ص ١٦٦). بیهقی در نثرنویسی پیرو سبک استادش ، ابونصر مشکان * بوده است (بهار، ج ٢، ص ٦٧). مهمترین ویژگیهای نثر تاریخ بیهقی عبارت است از: ١) اطناب ، در مقابل ایجاز دورة قبل از بیهقی ، به گونه ای که در عبارتها خللی ایجاد نمی کند، بلکه از محسّنات این تاریخ شمرده می شود که جزئیات مطالب را روشن ، و مقصود را بخوبی بیان می کند. ٢) توصیفات و ذکر جزئیاتی که خواننده را در برابر وقایع قرار می دهد و به تمام اجزای وقایع رهنمون می سازد. ٣) استشهاد و تمثیل ، به تقلید از نثر فنی عربی در قرن چهارم در بغداد، که گاه به مناسبت با ابیاتی با ذکر نام و گوینده برای تأیید مدعا به کار رفته است . ٤) برخی ویژگیهای دستوری ، از جمله به کار بردن فعل ماضی در معنای مضارع ، به کار بردن افعال ماضی و مضارع به صیغة مجهول ، استعمال افعال ماضی به صیغة وصفی ، حذف افعال به قرینه ، حذف قسمتی از جمله ، به کار بردن لغات و جمعها و مصادر عربی و ذکر کلمات تنوین دار طبق قواعد عربی . ٥) ذکر امثال و اصطلاحات فارسی متداول در آن روزگار (همان ، ج ٢، ص ٦٧ـ ٨٥؛ برای اطلاعات بیشتر در بارة ویژگیهای نثری و قواعد دستوری تاریخ بیهقی رجوع کنید به پروین گنابادی ، ص ١٠٦ـ ١١٩؛ فرشیدورد، ص ٤٦٩ـ ٥١٥).

بیهقی به وقایع و اشخاص و ویژگیها و واکنشهای آنان ، همچون نویسندگان ادبیات داستانی پرداخته و واقعه را مانند داستان شرح داده و به انجام رسانده است ، نظیر ذکر بر دار کردن حسنک وزیر (رجوع کنید به ص ٢٢١ـ٢٣٦) که داستانی تراژیک شده است . در شرح این واقعه بیهقی ضمن گزارش دقیق و عینی از سقوط وزیری مقتدر (حسنک ) به شرح دسیسه ها و حکایتی از شقاوت و شهامت و ندای وجدان گناهکار می پردازد. این واقعة داستان نما، با مرگ سلطانی مقتدر (محمود) آغاز و با هلاکت وزیری مقتدر، در عهد مسعود، پایان می یابد. این واقعة تراژیک از دیدگاه جامعه شناسی تاریخی ایران درخور توجه است (کاتوزیان ، ص ٧٧، نیز رجوع کنید به ص ٧٨ـ٩١؛ برای تحلیل سایر تراژدیهای تاریخ بیهقی رجوع کنید به شفیعی ، ص ٣٨٥ـ٣٩٢).

از تاریخ بیهقی نسخه های خطی فراوانی در کتابخانه های ایران و دیگر کشورهای جهان بجا مانده است که نشان می دهد در چند قرن اخیر بسیار مورد توجه و پسند مردم بوده و آوازه ای درخور داشته است (فیاض ، ص ٥١٦).

تاریخ بیهقی موجود نخستین بار در ١٨٦٢ در کلکته به تصحیح مورلی و به اهتمام ناسو لیز چاپ شد. در ١٣٠٥ـ ١٣٠٧ با تصحیحات و حواشی سیداحمد ادیب پیشاوری در تهران چاپ سنگی شد. طی سالهای ١٣١٩ و ١٣٢٦ و ١٣٣٢ش با تصحیحات و تعلیقات مفصّل سعید نفیسی در سه مجلد با عنوان تاریخ مسعودی . در ١٣٢٤ ش به تصحیح علی اکبر فیاض با تعلیقات و فهرستها در تهران و در ١٣٥٠ش به تصحیح همو در مشهد انتشار یافت . خلیل خطیب رهبر این کتاب را همراه با معانی واژه ها و شرح جمله های دشوار و برخی نکته های دستوری و ادبی در ١٣٦٨ ش در تهران به چاپ رساند. برخی محققان در سالهای اخیر تاریخ بیهقی را با شرح و توضیح واژه ها و جملات به صورت گزیده به چاپ رسانده اند، از جمله زهرا خانلری (تهران ١٣٤٨ش )؛ محمد دبیرسیاقی (تهران ١٣٤٨ش )؛ یداللّه شکری (تهران ١٣٥٦ ش )؛ خلیل خطیب رهبر (تهران ١٣٦٧ ش )؛ محمدجعفر یاحقی و مهدی سیدی (تهران ١٣٧٢ ش )؛ نرگس روان پور (تهران ١٣٧٣ ش )؛ رضا مصطفوی سبزواری (تهران ١٣٧٨ ش ). یحیی خشاب و صادق نشأت ، تاریخ بیهقی را به عربی ترجمه و چاپ کرده اند (قاهره ١٣٧٦). آرندس نیز آن را به روسی ترجمه و منتشر کرده است (تاشکند ١٩٦٢، مسکو ١٩٦٩). کلیفورد ادموند باسورث نیز هم اکنون مشغول ترجمة تاریخ بیهقی به زبان انگلیسی است که دانشگاه کلمبیا مسئولیت انتشار آن را به عهده دارد (باسورث ، ص ٦).

منابع :
(١) کلیفورد ادموند باسورث ، « تاریخ بیهقی : معرفی متن و مشکلات ترجمه »، تهران : بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ١٣٨٠ ش (جزوه چاپی )؛
(٢) محمدتقی بهار، سبک شناسی ، تهران ١٣٥٥ـ١٣٥٦ش ؛
(٣) علی بن زید بیهقی ، تاریخ بیهق ، چاپ احمد بهمنیار، تهران ١٣٤٥ ش ، چاپ افست تهران ١٣٦١ ش ؛
(٤) محمدبن حسین بیهقی ، تاریخ بیهقی ، چاپ علی اکبر فیاض ، مشهد ١٣٥٠ ش ؛
(٥) محمد پروین گنابادی ، «نکاتی راجع به تاریخ بیهقی »، در یادنامة ابوالفضل بیهقی : مجموعه سخنرانیهای مجلس بزرگداشت ابوالفضل بیهقی ، مشهد، ٢١ تا ٢٥ شهریور ماه ١٣٤٩ ، مشهد: دانشگاه مشهد، ١٣٥٠ ش ؛
(٦) حاجی خلیفه ؛
(٧) محمد شفیعی ، «تراژدیهای تاریخ بیهقی » ، در یادنامة ابوالفضل بیهقی ؛
(٨) عوفی ؛
(٩) خسرو فرشیدورد، «بعضی از قواعد دستوری تاریخ بیهقی »، در یادنامة ابوالفضل بیهقی ؛
(١٠) علی اکبر فیاض ، «نسخه های خطی تاریخ بیهقی »، در یادنامة ابوالفضل بیهقی ؛
(١١) محمدعلی کاتوزیان ، چهارده مقاله در ادبیات ، اجتماع ، فلسفه و اقتصاد : «ذکر بردار کردن امیر حسنک وزیر: ملاحظاتی پیرامون جامعه شناسی تاریخی ایران »، ترجمة قهرمان سلیمانی ، تهران ١٣٧٤ ش ؛
(١٢) سعید نفیسی ، در پیرامون تاریخ بیهقی ، تهران ١٣٤٢ ش ؛
(١٣) غلامحسین یوسفی ، یادداشتهایی در زمینة فرهنگ و تاریخ ، تهران ١٣٧١ش .

/ رضا مصطفوی سبزواری /