تاریخ بیداری ایرانیان ، کتابی در تاریخ مشروطیت ، تألیف ناظم الاسلام کرمانی . این کتاب از منابع مهم مورخان تاریخ مشروطیت بوده است . مؤلف کتاب ، میرزامحمد ملقب به ناظم الاسلام ، در ١٢٨٠ در کرمان به دنیا آمد. پس از تحصیلات مقدماتی ، به شوق تحصیل حکمت الاهی در ١٣٠٩ عازم تهران شد و از محضر کسانی چون سیدشهاب الدین شیرازی ، حاج میرزاحسن آشتیانی و حاج شیخ هادی نجم آبادی بهره مند گردید. پس از تأسیس «مدرسة اسلام » به ریاست سیدمحمدصادق طباطبایی ، تعلیم برخی از دروس و نظامت مدرسه به عهدة ناظم الاسلام گذاشته شد؛
ازینرو ریاست مدرسه ، وی را به ناظم الاسلام ملقب کرد و فرمان آن را میرزاعلی اصغرخان اتابک ، صدراعظم وقت ، صادر کرد. پس از استقرار مشروطیت ، ناظم الاسلام به سبب کهولت و گرفتاریهای خانوادگی به کرمان رفت (ح ١٣٣٠) و به شغل قضا در دادگستری (محکمة استیناف ) پرداخت . وی در ١٣٣٧ بر اثر انفلوانزا درگذشت (ناظم الاسلام کرمانی ، بخش ١، مقدمة هاشمی کرمانی ، ص بیست وهفت ـ سی وچهار).

ناظم الاسلام سبب تألیف تاریخ بیداری ایرانیان را عاری بودن کتب تاریخی ایران از جنبه های عبرت آموز برای آیندگان ذکر کرده و نوشته است که پیوسته در این اندیشه بوده که به سبک مورخان اروپایی کتابی در تاریخ ایران بنگارد و نکات تاریخی را در آن مندرج سازد (همان ، بخش ١، مقدمه ، ص ٧ـ ٨). وی از دوم ذیحجة ١٣٢٢ دیده ها و شنیده های خود را در بارة انقلاب مشروطه و بیداری ایرانیان ثبت کرد و چون به محافل آزادی خواهان آن زمان ــ که به دفاع از مشروطه تشکیل می شد ــ راه داشت ، توانست گفتگوهای آنان را یادداشت کند؛
او نظر خود را نیز اغلب به آنها می افزود (همان ، بخش ١، مقدمة سعیدی سیرجانی ، ص بیست ویک ). وی ابتدا قسمتی از یادداشتهایش را به صورت پاورقی در روزنامة کوکب دُرّی ــ که خود مدیر و ناشرش بود ــ منتشر کرد. ظاهراً توجه مردم به این پاورقیها، ناظم الاسلام را به فکر چاپ و نشر جزوه های مستقلی با عنوان «تاریخ بیداری ایرانیان » انداخت . بدین ترتیب چاپ اول این اثر به صورت جزوات هفتگی به قطع خشتی و به خط نسخ و حواشی و پاورقی به خط نستعلیق با چاپ سنگی و نقاشی صورت اشخاص و با کیفیتی تقریباً مناسب در پنجاه وپنج جزوة شانزده صفحه ای منتشر شد. ناظم الاسلام وقایع پیش از ذیحجة ١٣٢٢ را نیز در هفده جزوه با عنوان «مقدمة تاریخ بیداری ایرانیان » منتشر کرد و در این جزوه ها گزارش گونه ای از مهمترین وقایع دورة پادشاهی ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه نوشت (همان ، بخش ١، مقدمة سعیدی سیرجانی ، ص بیست ویک ـ بیست ودو؛
مشیری ، ص ٣٠٩). در ١٣٢٨ـ١٣٣٠ برای اولین بار میرزاحسن طهرانی این یادداشتها را به خط شمس الکُتّاب چاپ سنگی کرد. در ١٣٢٤ـ١٣٣٢ش سیدمحمد هاشمی کرمانی این کتاب را به انضمام شرح حالی نسبتاً کامل از مؤلف و مقدمه ای در بارة کتاب ، در قطع وزیری و با حروف سربی و جلد ممتاز منتشر کرد (مشار، ج ١، ستون ١٠٤٧؛
مشیری ، ص ٣١٠). چاپ سوم در ١٣٤٦ش ، و بنابر سرلوحة کتاب ، ظاهراً به یادگار جشنهای تاجگذاری (مشیری ، همانجا)، در سه مجلد و به اهتمام علی اکبر سعیدی سیرجانی منتشر شد. چاپ چهارم و پنجم نیز بترتیب در ١٣٦٢ ش و ١٣٧٦ـ١٣٧٧ ش در دو مجلد نشر یافت .

مجلد اول تاریخ بیداری ایرانیان مشتمل است بر مقدمه ، جلد اول ، دوم و سوم و حاوی زندگینامة گروهی از رجال معاصر مؤلف و وقایع دورة ناصری و مظفری . این مجلد رویدادهایی از ذیحجة ١٣٢٢ تا رمضان ١٣٢٤ را شامل می شود. مباحث مقدمه در شرح حال آزادی خواهانی چون سیدجمال الدین اسدآبادی و میرزارضا کرمانی ، روحانیانی چون سیدمحمد طباطبایی ، و دولتمردان ترقی خواهی چون میرزاحسین خان سپهسالار و امیرکبیر است . ناظم الاسلام نقطة شروع ترقی ایرانیان را دوران صدارت امیرکبیر دانسته است (ناظم الاسلام کرمانی ، بخش ١، ص ٦٦). وی همچنین حالات ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه را شرح داده و آنان را پادشاهانی دمدمی مزاج و ساده لوح معرفی کرده است (همان ، بخش ١، ص ١٢٧، ١٣١). ناظم الاسلام در مقدمه ، شرح مبسوطی بر امتیازنامة رژی نگاشته و به دعوای میان علما و دربار بر سر این امتیاز پرداخته است و نامه ها و تلگرامهای متعددی را که میان طرفین ردوبدل شده ، آورده است (همان ، بخش ١، ص ١٩ـ٦٠). مضامین سه جلد نخست این کتاب مشتمل است بر: مباحث مطرح شده در انجمن مخفی ، واقعة کرمان و غوغای میان متشرعه و شیخیه ، واقعة عمارت بانک یا مدرسه چال ، ذکر تاریخچه ای از وضع ارامنه و رواج شایعة تکفیر مظفرالدین شاه از سوی سیدعبداللّه بهبهانی * به جرم تحریک ارامنه به قتل سلطان عبدالحمید، بیان رویدادهایی در بارة مهاجرت علما به حضرت عبدالعظیم و سپس قم و تحصن در سفارت انگلیس تا صدور فرمان مشروطیت از سوی مظفرالدین شاه که با ذکر اسامی روزنامه ها و مدارس موجود در دوره مظفری به پایان می رسد. در این مجلد، ناظم الاسلام کوشیده تا وقایع را روزبروز بنویسد، به طوری که مطالب جلد سوم ثبت روزبروز وقایع از هجدهم جمادی الاولی ١٣٢٤ تا اول رمضان ١٣٢٤ است .

مجلد دوم حاوی جلدهای چهارم و پنجم و اضافات و ملحقات است و وقایع شوال ١٣٢٤ تا رجب ١٣٢٧ را دربردارد. یکی از مطالب مهم کتاب تاریخ بیداری ایرانیان ، بخش پایانی یادداشتهای مؤلف است که سعیدی سیرجانی آن را گردآوری و تدوین کرده است . سیرجانی این بخش را منبعی مستند و مطمئن برای محققان می داند (همان ، بخش ٢، مقدمة سعیدی سیرجانی ، ص سی وهفت ). در این بخش نیز ثبت وقایع روزانه تا بیستم صفر ١٣٢٥ ادامه یافته ، ولی از این تاریخ تا سوم جمادی الاولی ١٣٢٦ در ثبت وقایع وقفه افتاده است . ظاهراً مؤلف تا وقایع بیستم صفر ١٣٢٥ را برای چاپ آماده کرده بوده که با علنی شدن مخالفت محمدعلی شاه با مجلس و رویارویی شاه و ملت ، موقع را برای نشر بقیة جزوه ها مقتضی ندانسته و از تنظیم بقیة مطالب خودداری کرده و این سکوت تا جمادی الاولی ١٣٢٦ ادامه داشته است (همان ، بخش ٢، مقدمة سعیدی سیرجانی ، ص هفتادویک ). سیرجانی در یادداشت مقدمة چاپ چهارم اشاره کرده که مجموعه ای از یادداشتهای این دوره را هاشمی کرمانی در اختیار وی قرار داده که تعدادی از آنها را در متن گنجانده و بقیه را در آینده با عنوان «متمم تاریخ بیداری » منتشر خواهد کرد (همان ، بخش ١، ص سیزده ).

ناظم الاسلام از چهارم جمادی الاولی ١٣٢٦ به ثبت وقایع روزانه ادامه داد، ولی این بار به سبب پیش آمدن اوضاع ویژه ای پس از به توپ بستن مجلس که از آن به «یوم التوپ » یاد می کند (همان ، بخش ٢، ص ١٧١)، و تعطیلی مشروطه ، لحن خود را تغییر داد و جانب احتیاط را در پیش گرفت . یادداشتهای

این دوره غالباً با عباراتی که حاکی از ترس است ، نوشته شده است . وی گاهی نیز از نوشتن وقایع خودداری کرده (همان ، بخش ٢، ص ٢٠٢، ٢١٩) و حتی به سران مشروطه تاخته و ملک المتکلمین (حاج میرزانصراللّه ) و سیدجمال واعظ را متهم کرده است که مشروطه را بهانة دخل خود کرده اند (همان ، بخش ٢، ص ٢٠٦). وی در موارد بسیاری از جهل مردم نالیده و آن را مانع ترقی دانسته است (رجوع کنید به همان ، بخش ٢، ص ١٦٣، ١٦٨، ١٧١، ٣٦٣، ٤٨٨).

آخرین جلد تاریخ بیداری ایرانیان با شرح وقایع سیزدهم رجب ١٣٢٧ به پایان می رسد، ولی مطلب ناتمام مانده است ظاهراً مطلب بقیه داشته اما از ادامة یادداشتهای ناظم الاسلام چیزی باقی نمانده است ، جز یک صفحه که حاوی وقایع دوازدهم تا چهاردهم رمضان ١٣٢٩ است (همان ، بخش ٢، مقدمة سعیدی سیرجانی ، ص شصت ونه ).

نثر تاریخ بیداری ایرانیان ساده و روان است ، اما مؤلف در مواردی متعدد از کلمات فرنگی استفاده کرده و آنها را به صورتهای مختلف در متن ضبط کرده است (برای نمونه رجوع کنید به همان ، بخش ٢، ص ٤٠٥، قس ص ٢٨٦، ٣٨٣). ادوارد براون ، مؤلف تاریخ ادبی ایران ، کتاب را از نظر سبک و جمله بندی و استناد، بر تاریخهای عمومی و پر از لفظ قلم افرادی چون رضاقلی خان هدایت و لسان الملک (میرزامحمدتقی خان سپهر) برتر دانسته است (ج ٤، ص ٣٦١).

از تاریخ بیداری ایرانیان ، بسیاری از مورخان تاریخ مشروطیت استفاده کرده اند، از جمله کسروی در کتاب تاریخ مشروطه ، اما دیدگاه مورخان نسبت به آن متفاوت است ؛
مهدی ملکزاده ، مؤلف تاریخ مشروطیت ایران ، معتقد است که گرچه تاریخ بیداری ایرانیان دارای مطالب سودمندی است و نویسنده به بعضی از حوادثی که در آن زمان رخ داده ، علاقه مند بوده یا اطلاع بیشتری از آنها داشته است ، ولی چون ناظم الاسلام قسمت اعظم کتاب را به شرح محافل سرّی اختصاص داده و اقدام وی و یارانش نیز در این محافل در پیدایش مشروطیت ثمری نداشته است ، می توان نتیجه گرفت که این کتاب برای آیندگان نوشته نشده بلکه برای خوشامد کسانی که در آن زمان می زیسته اند، تألیف شده است . وی همچنین معتقد است که ناظم الاسلام مطالب دور از حقیقت را جعل کرده و موجب لکه دار شدن تاریخ شده است (ج ١، ص ٩٨)، اما باستانی پاریزی مطالب کتاب را صددرصد واقعی و صادقانه دانسته و معتقد است که اعترافات ناظم الاسلام در احوال خصوصی خود و ترسی که پس از به توپ بستن مجلس بر او عارض شده بوده ، حاکی از صدق و صحت بقیة مطالب است (ص ١٧٠). ناظم الاسلام برای خود رسالتی بزرگ قایل بوده و آن حفظ سنگر تاریخ نویسی مشروطه بوده است ، ازینرو اعتراف می کند که در یوم التوپ به سبب ترس از کشته شدن از حضور در صحنة منازعه خودداری کرده است تا فرصت نگارش این تاریخ را داشته باشد (بخش ٢، ص ١٥٧).

علاوه بر تاریخ بیداری ایرانیان ، اثر دیگری نیز از ناظم الاسلام با عنوان التحفة المهدیة معروف به علائم الظهور به جا مانده و چندین بار به چاپ رسیده است (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانی ، ج ٣، ص ٤٧٥؛
مشار، ج ٣، ستون ٣٥٥٣).

منابع :
(١) آقابزرگ طهرانی ؛
(٢) محمدابراهیم باستانی پاریزی ، «نامه ای از پاریس در باب تاریخ بیداری ایرانیان »، سخن ، دورة ٢١، ش ٢ (شهریور ١٣٥٠)؛
(٣) ادوارد گرانویل براون ، تاریخ ادبیات ایران ، ج ٤: از صفویه تا عصر حاضر ، ترجمة بهرام مقدادی ، چاپ ضیاءالدین سجادی و عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٩ش ؛
(٤) خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی فارسی ، تهران ١٣٥٠ـ١٣٥٥ش ؛
(٥) محمد مشیری ، « ( در بارة ) تاریخ بیداری ایرانیان »، مجلة بررسی های تاریخی ، سال ٣، ش ٣ـ٤ (مرداد ـ آبان ١٣٤٧)؛
(٦) مهدی ملکزاده ، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران ، تهران ١٣٧١ش ؛
(٧) محمدبن علی ناظم الاسلام کرمانی ، تاریخ بیداری ایرانیان ، چاپ علی اکبر سعیدی سیرجانی ، تهران ١٣٦٢ش .

/ فتانه هویدا /