دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٠٦٨
التاریخ الباهر فی الدولة الاتابکیه ، کتابی در تاریخ محلی به عربی ، در بارة خاندان عمادالدین زنگی ، تألیف عزالدین ابوالحسن علی مشهور به ابن اثیر * . این کتاب به فرمان مَلک قاهر عزالدین مسعود دوم ، حاکم موصل (حک : ٦٠٧ـ ٦١٥)، نوشته شده و در بارة حوادث موصل و دولت زنگیان از ٤٧٧ تا ٦٠٧ است (ص ١، پانویس ٤، مقدمة طُلَیْمات ، ص ١٦ـ ١٧؛ خلیل ، ص ٢٠). ابن اثیر زنگیان را به مناسبت لقب مؤسس این سلسله (اتابک ) اتابکیه خوانده است . مهمترین منبع او در نقل وقایع ، گفته های پدرش بوده (ص ٣) و خود وی نیز شاهد یک چهارم از ١٣٠ سال وقایع کتاب بوده است . همچنین از کتابهایی چون تاریخ مدینة دمشق ابن عساکر، اخبار حلب بُغْیة الطلب * ابن عَدیم ، برخی نوشته های عماد کاتب ، کتاب الاعتبار اُسامة بن مُنْقِذ شیزری و استفاده کرده نیز به الکامل فی التاریخ * خود ارجاع داده است (خلیل ، همانجا؛ ابن اثیر، ١٩٦٣، ص ٨٩، ١٢٦، ١٧٤، مقدمة طلیمات ، ص ١٩؛ دایرة المعارف بزرگ اسلامی ، ذیل «ابن اثیر»).
تاریخ الباهر به ترتیب سالشمار نوشته ، و بر اساس سرگذشت پادشاهان زنگی تقسیم بندی شده است و عنوان فصلهای آن ، مهمترین حوادث دورة هر یک از سلاطین زنگی (اتابکان موصل ) است . در این کتاب موضوعاتی که در الکامل فی التاریخ نیست ، به طور جامع شرح داده شده است ، ازینرو ارزش خاصی دارد. مثلاً شرح حال قسیم الدوله در آن بسیار مفصّل است (ص ١٤ـ١٥؛ نیز رجوع کنید به ابن اثیر، ١٩٨٥، ج ٨، ص ١٧١) و در بارة عمادالدین زنگی نیز مطالب بسیاری آمده است (ص ٣٢ـ٨٤). اما ابن اثیر برای حفظ منزلت عزالدین مسعود و نیاکانش ، چون ارسلانشاه ، شرح شکست آنان را از صلیبیان به الکامل فی التاریخ ارجاع داده است (ص ٢٠٤، مقدمة طلیمات ، ص ١٧). وی در شرح احوال پادشاهان زنگی به خلقیات آنان نیز پرداخته ، اما در بیان و ستایش مکارم آنان مبالغه کرده است (برای نمونه رجوع کنید به ص ٧٦ـ٨٤). ابن اثیر در خلال شرح اخبار پادشاهان زنگی ، رویدادهای موصل را در سالهای ٥٦٩ تا ٦٠٧ نیز به اختصار توضیح داده است . همچنین به روابط زنگیان با صلاح الدین ایوبی و خلفای عباسی ، جنگهای زنگیان و صلیبیان و شرح حال رجال دربار زنگیان پرداخته است (رجوع کنید به ص ١٤٣ـ١٥٤، ١٦١، ١٧٦ـ ١٧٩، ١٨١ـ٢٠٤). وی در بارة برخی شخصیتها نیز توضیحاتی داده است که با موضوع اصلی کتاب تناسبی ندارد (ص ١١٨، ٩٤، مقدمة طلیمات ، ص ١٧).
در تاریخ الباهر از آرایه های لفظی استفادة بجا شده است . همچنین اشعاری از محمدبن نصر قَیسَرانی ، سعدبن محمد تمیمی معروف به حَیْصَ بَیْصَ، احمدبن منیر طرابلسی و ابوتمّام در آن آمده است (ص ٤١ـ٤٢، ٦٧، ٩٣، ٩٩ـ١٠١، ١٠٣ـ١٠٤، ١٠٩، ١٣١، ١٣٦، مقدمة طلیمات ، ص ١٨)؛ ازینرو، این کتاب علاوه بر جنبة تاریخی ارزش ادبی نیز دارد.
تاریخ الباهر را نخستین بار دُ سلان در ١٢٩٣/١٨٧٦ از روی نسخة منحصر به فرد پاریس به چاپ رساند (مقدمة طلیمات ، ص ٢١). چاپ انتقادی این اثر در ١٣٤٢ش /١٩٦٣ به کوشش عبدالقادر احمد طلیمات در قاهره منتشر شده است . وی متن را با الرَّوْضَتَین فی أخبارالدَولَتَین ابوشامه ، الکَواکِبُالدُّریة فی السِّیِرَةِ النوریّة ابن قاضی شهبه و وَفَیات الاعیان ابن خَلَّکان مقایسه و تصحیح کرده است (مقدمة طلیمات ، ص ٢٠).
منابع :
(١) ابن اثیر، التّاریخ الباهر فی الدّولة الاتابکی ّ ة ، چاپ عبدالقادر احمد طلیمات ، قاهره ( ١٩٦٣ ) ؛
(٢) همو، الکامل فی التاریخ ، بیروت ١٤٠٥/ ١٩٨٥؛
(٣) عمادالدین خلیل ، عمادالدّین زنگی ، موصل ١٤٠٦/١٩٨٥؛
(٤) دایرة المعارف بزرگ اسلامی ، زیرنظر کاظم موسوی بجنوردی ، تهران ١٣٦٧ش ـ ، ذیل «ابن اثیر» (از رضا رضازاده لنگرودی ).
/ فاطمه حاج قاسم /