تاریخ ابوالفداء ، کتابی تاریخی به عربی از ابوالفداء عمادالدین اسماعیل بن علی بن محمود ایوبی ، حکمران حَماة (حک : ٧١٠ـ٧٣٢). نام اصلی کتاب ، المختصرفی اخبارالبشر است (ابوالفداء، ج ١، ص ٣). المختصر تاریخی عمومی و در دو قسمت است : تاریخ قبل از اسلام و تاریخ اسلام تا رویدادهای ٧٢٩. ابوالفداء بخش تاریخ عمومی کتاب را در یک مقدمه و پنج فصل تنظیم کرده و در برخی قسمتها با دیدی انتقادی به مطالعة منابع کهن پرداخته است . مقدمه شامل مطالبی در مبادی تاریخی و اختلاف تواریخ کهن است . فصول پنج گانه نیز به تاریخ انبیا، پادشاهان بنی اسرائیل ، پادشاهان ایران ، پادشاهان مصر و یونان و روم ، ملوک عرب و ملل جهان اختصاص دارد (ابوالفداء، ج ١، ص ٣ـ ٨). مؤلف ، بخش تاریخ اسلام را مطابق سالشمار هجری حوادث و برحسب الکامل فی التاریخ * ابن اثیر ــ که تاریخ عمومی جهان و اسلام تا ٦٢٨ است ــ تنظیم کرده و در تألیف کتاب خود عمدتاً از الکامل بهره برده است (ابوالفداء، ج ١، ص ٣، ج ٣، ص ١٥١). تاریخ ابوالفداء برای دوره ای که مستند به مشاهدات و اطلاعات شخصی مؤلف است ، از اعتبار ویژه ای برخوردار است . این کتاب همچنین به جهت احتوا بر منقولاتی از منابعی که امروزه در دست نیستند، اهمیت

دارد. برخی از آن منابع عبارت اند از: البیان عن تاریخ سِنی زمان العالم علی سبیل الحجة و البرهان تألیف ابوعیسی احمدبن علی منجم (سدة سوم ) مشتمل بر تاریخ قدیم در یک مجلد؛
التاریخ المظفری از قاضی شهاب الدین بن ابی الدم حَمَوی (متوفی ٦٢٤) در تاریخ اسلام در شش مجلد؛
الجمع و البیان در تاریخ قَیْروان تألیف صنهاجی (متوفی ٣٣٣)؛
تاریخ لَذّة الاحلام از ابن سعید مغربی (متوفی ٦٨٥) در دو مجلد؛
تاریخ خلاط تألیف شرف بن ابی المظهر (ابی المطهر) انصاری ؛
و آثاری در نجوم و مسالک و ممالک مانند الزیج المأمونی و زیج ابومعشر بلخی و العزیزی از حسن بن احمد مُهَلَّبی (ج ١، ص ٣، ٦، ٣٨؛
برای شماری دیگر از منابعی که ابوالفداء در تألیف خود از آنها بهره برده است رجوع کنید به همان ، ج ١، ص ٨١، ٨٥، ٨٧، ٨٩ ـ٩٢، ١٠٢، ١١٠، ١٢٧، ج ٢، ص ٢٤).

مورخان معاصر ابوالفداء به کتاب وی توجه و از آن استفاده کرده اند، از جمله ذهبی * (رجوع کنید به ج ١٥، ص ١٤٧ـ ١٤٨، ٢١٥ـ ٢١٦، و جاهای دیگر) و ابن وردی * که تتمة المختصر فی اخبار البشر ، معروف به تاریخ ابن وردی ، را نوشته و در آن خلاصه ای از تاریخ ابوالفداء را فراهم آورده و پاره ای از نوشته های منظوم و منثور خود و نیز ذیلی شامل حوادث ٧٠٩ تا ٧٤٩ (سال وفات ابن وردی ) را بر آن افزوده است (ابن وردی ، ج ١، ص ١ـ٢، مقدمة خرسان ، ص ٤٤ـ٤٦، ج ٢، ص ٣٦٩،٥٠١). چاپهای موجود تاریخ ابوالفداء همراه این ذیل منتشر شده و تفکیک اصل و ذیل را مشکل ساخته است . گفتة ابن وردی (ج ٢، ص ٣٦٩) نیز که اصل کتاب تا رویدادهای ٧٠٩ را دربرداشته است ، بعید می نماید و سیاق گفتار در شرح حوادث سالهای بعد از آن نیز این سخن را تأیید نمی کند. احتمالاً نسخه ای که ابن وردی از تاریخ ابوالفداء در دست داشته ، به تاریخ ٧٠٩ منتهی می شده است (رجوع کنید به ابن وردی ، ج ١، مقدمة خرسان ، ص ٤٤ـ٤٦).

محمدبن ابراهیم بن ابی الرضا تاریخ ابوالفداء را تلخیص کرده و لب لباب المختصر فی اخبار البشر نامیده است . نسخه ای از آن در پطرزبورگ موجود است (زیدان ، ج ٣، ص ١٨٨). ابن شِحنه ابوالولید محب الدین محمدبن محمد (متوفی ٨١٥) نیز روض المناظر فی علم الاوائل و الاواخر را به عنوان مختصر و ذیل تاریخ ابوالفداء تألیف کرده و حوادث آن را تا ٨٠٦ ادامه داده و سپس مختصری از همان به نام المُبتَغی نوشته است (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٩٢٠ـ٩٢١، ج ٢، ستون ١٦٢٩؛
سخاوی ، ص ٤١١). این کتاب در لایپزیگ / لیدن (١٨٥١ـ ١٨٧٦) و مصر (١٢٩٠، ١٣٠٣) به چاپ رسیده است . خلاصة دیگری از تاریخ ابوالفداء از مؤلفی ناشناخته در دارالکتب المصریه نگهداری می شود (مصطفی ، ج ٤، ص ٤١).

تاریخ ابوالفداء در سدة دوازدهم / هجدهم در غرب شهرت بسیاری یافت و از نخستین آثاری بود که در اروپا ترجمه و منتشر شد. این کتاب از طریق چاپهای گانیه (آکسفورد، ١١٥٢/١٧٣٢) و رایسکه و آدلر (کپنهاگ ، ١٧٨٩ـ١٧٩٤) به صورت مأخذ معتبری برای خاورشناسان درآمد و پس از آن چندین بار در اروپا به چاپ رسید. با چاپ منابعِ تاریخ ابوالفداء ، از اهمیت این کتاب کاسته شد. متن کامل تاریخ ابوالفداء در استانبول (١٢٨٦) و همچنین در مصر منتشر شد (زیدان ، همانجا؛
د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «ابوالفداء»). چاپهای جدیدی از تاریخ ابوالفداء در بیروت انجام گرفته است .

منابع :
(١) ابن وردی ، تاریخ ابن وردی ، نجف ١٣٨٩/١٩٦٩؛
(٢) اسماعیل بن علی ابوالفداء، المختصرفی اخبارالبشر: تاریخ ابی الفداء ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٣) حاجی خلیفه ؛
(٤) ذهبی ؛
(٥) جرجی زیدان ، تاریخ آداب اللغة العربیّة ، مصر ١٩١١ـ١٩١٤؛
(٦) عبدالرحمان سخاوی ، الذّیل علی رفع الاصر، او، بغیة العلماء و الرواة ، چاپ جوده هلال و محمدمحمود صبح ، مصر ١٩٦٦؛
(٧) شاکر مصطفی ، التاریخ العربی و المورّخون ، ج ٤، بیروت ١٩٩٣؛

(٨) EI, s.v. "Abu 'l- Fida ¦" (by H. A. R. Gibb).

/ محمدرضا ناجی /