تاج نیشابوری ، حاج میرزامحسن معروف به حاجی تاج ، واعظ خوش آواز و ردیف دان دورة ناصری تا اواخر قاجار. وی در ١٢٦٤، در نیشابور، به دنیا آمد. در پانزده سالگی همراه خانواده اش به نجف رفت و پس از فوت پدرش ، همراه مادرش به نیشابور برگشت . از آنجا به حج رفت و پس از بازگشت ، شش سال در مشهد اقامت گزید و همانجا ازدواج کرد (گلشن آزادی ، ص ١٧٢؛ ریاضی ، ص ٣٠٠). وی در جوانی به تحصیل ادبیات فارسی و عربی پرداخت و حکمت و فلسفه را نیز از ملاهادی سبزواری (١٢١٢ـ ١٢٨٩) فراگرفت . در تکیه دولت در حضور ناصرالدین شاه ، اشعاری خواند و شاه تحت تأثیر صدای خوش او قرار گرفت و به او لقب «تاج الواعظین » داد (ستایشگر، ج ٣، ص ١٢٨). وی ظاهراً در ١٣١٣ از باکو به ترکیه سفر کرده است (گلشن آزادی ؛ ستایشگر، همانجاها). حاجی تاج در شهرهای مختلف وعظ می کرد و روضه می خواند و در ماه رمضان هرسال در مسجد آقاباباخان شیراز به منبر می رفت . عدة بسیاری به او ارادت داشتند، و این اقبال عمومی موجب حسادت افراد بانفوذ و مایة دردسر او شده بود (سپنتا، ١٣٦٩ش ، ص ٨٩). حاجی تاج در ١٣٤٢/ ١٣٠٣ش درگذشت .

سیدحبیب اللّه ستایشگر (متوفی ١٣٥٨ش )، منبریِ خوش خوان ، گفته است که حاجی تاج مجلس وعظ خود را با بیت مشهور «ی'ا مَنْ هُوَ اخْتَف'ی لِفَرْطِ نُورهِ / الظاهرُ الباطنُ فی ظهوره » از «منظومة حکمت » ملاهادی سبزواری آغاز می کرد (ستایشگر، همانجا، نیز رجوع کنید به پانویس ٢)، اما براساس صدای ضبط شدة حاجی تاج بر استوانة حافظ الاصوات (مونوگراف )، او مجلس وعظ را با آیه ای از قرآن مجید آغاز می کرد، سپس شعری را در یکی از گوشه های ردیف موسیقی می خواند. او با خرده تحریرهای مناسب بر مصوّتها و مکثهای حساب شده بین بعضی از بندهای سخن ، گاه کلام غیرمنظوم را نیز آهنگین ادا می کرد. لحن کلام او استوار و شمرده و بلیغ و تا حدی شبیه مرشدهای شاهنامه خوان سنّتی بوده است (سپنتا، ١٣٦٩ ش ، ص ٩٠). از اجراهای شورانگیز و قدرت صدا و موقع شناسی او و نیز از ارادت او به خاندان رسالت ، داستانهایی نقل شده است (رجوع کنید به ستایشگر، ج ٣، ص ١٢٨ـ١٢٩). به نوشتة روح اللّه خالقی ، هنگامی که تاج نیشابوری از منبر پایین می آمد، بیشتر حاضران برمی خاستند تا خود را به مجلس بعدی او برسانند (خالقی ، بخش ١، ص ٣٥٦). برخی

از منبریها نیز می کوشیدند تا نحوة خواندن او را سرمشق خود قرار دهند. بحرالعلوم ، واعظ مشهور دورة قاجار، در صفحه هایی که از صدای وی باقی مانده ، نحوة خواندن حاجی تاج را تقلید کرده است ؛ بر روی صفحه ای نوشته شده است : «مانند حاجی تاج خوانده ، بحرالعلوم اصفهانی » (سپنتا، ١٣٦٦ ش ، ص ١٤٠).

در ردیفِ «مروی صلحی / منتظم الحکماء» گوشه ای به نام «گیلکی حاجی تاج » موجود است . همچنین علی تجویدی «مثنوی حاجی تاج » را در آواز «بیات اصفهان » ــ که استادش ، ابوالحسن صبا، از تاج نیشابوری شنیده بوده ــ روایت کرده است (تجویدی ، ص ١٢٩ـ١٣٠؛ ستایشگر، همانجا).

حاجی تاج مجموعه ای دارد به نام درة التاج و مرقاة المعراج که در ١٣٢٤ به دستور حاج زین العابدین تقی اُف ، ثروتمند مشهور باکویی ، در تفلیس به چاپ رسیده است . این کتاب شامل قطعات نظم و نثر است : مراثی ، مواعظ ، خطبه های عربی ، مثنویهایی با اوزان متفاوت و بخشی حاوی ذکر و اوراد و طلسمات (گلشن آزادی ؛ ستایشگر، همانجاها).

منابع :
(١) علی تجویدی ، موسیقی ایرانی ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(٢) روح اللّه خالقی ، سرگذشت موسیقی ایران ، بخش ١، تهران ١٣٥٣ش ؛
(٣) غلامرضا ریاضی ، دانشوران خراسان ، مشهد ١٣٣٦ش ؛
(٤) ساسان سپنتا، تاریخ تحوّل ضبط موسیقی در ایران ، اصفهان ١٣٦٦ش ؛
(٥) همو، چشم انداز موسیقی ایران ، اصفهان ١٣٦٩ش ؛
(٦) مهدی ستایشگر، واژه نامة موسیقی ایران زمین ، ج ٣: نام نامة موسیقی ایران زمین ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(٧) علی اکبر گلشن آزادی ، صد سال شعر خراسان ، به کوشش احمد کمالپور، مشهد ١٣٧٣ ش .

/ ساسان سپنتا /