تاج الملک ابوالغنائم مرزبان بن خسرو فیروز ، از رجال و وزرای ملکشاه سلجوقی (حک : ٤٦٥ـ ٤٨٥). تاریخ دقیق تولد وی معلوم نیست ؛ به گفتة ابن اثیر (ج ١٠، ص ٢١٦) وی هنگام مرگ ٤٧سال داشته ، ازینرو احتمالاً در حدود ٤٣٨ به دنیا آمده است . او از وزیرزادگان فارس و مدتی خزانه دار و جمعدار اموال ساوْتَکین ، از امرای متنفذ دورة سلجوقی ، بود. ساوتکین به دلیل شایستگی تاج الملک ، او را به ملکشاه سلجوقی معرفی کرد و ملکشاه سرپرستی فرزندان خود را به وی سپرد. تاج الملک سپس خزانه دار سلطان شد و امور حرم شاهی و قصرهای سلطنتی را نیز به عهده گرفت و علاوه بر آن ، رسیدگی به وضع لشکریان برخی ولایات و سرانجام ریاست دیوان طغرا و انشا نیز به او سپرده شد (بنداری ، ص ٧٠ـ٧١؛ حسینی ، ص ٦٧). وی ، به سبب نفوذش بر سلطان ، در صدد تغییر اوضاع کشور برآمد و نظم و ترتیبی را که نظام الملک طوسی ، وزیر ملکشاه سلجوقی ، بنا نهاده بود، بر هم زد. تاج الملک در عین نزدیک شدن به ملکشاه ، به خواجه نظام الملک نیز تقرب می جست و به وی احترام می گذاشت (بنداری ، ص ٧١)، اما در واقع در اندیشة تضعیف قدرت وی بود؛ از جمله او را متهم کرد که سالانه سیصد هزار دینار برای مخارج فقها و صوفیان و قاریان می پردازد (حسینی ، همانجا). بتدریج ملکشاه نسبت به خواجه نظام الملک بدگمان شد تا آنجا که به توسط تاج الملک به او نامه فرستاد و او را به عزل از مقام وزارت ، به دلیل تسلط وی بر امور کشور و تقسیم شهرها بین فرزندانش ، تهدید کرد (حسینی ، ص ٦٩؛ ابن اثیر، ج ١٠، ص ٢٠٥؛ بنداری ، ص ٧٢). پس از کشته شدن خواجه نظام الملک به امر حسن صباح و با صلاحدید تاج الملک در دهم رمضان ٤٨٥ به دست یکی از اسماعیلیان ، تاج الملک به وزارت رسید (ابن جوزی ، ج ١٦، ص ٣٠٥؛ ابن اثیر، ج ١٠، ص ٢٠٤، ٢١٠؛ بنداری ، همانجا؛ حسینی ، ص ٦٧؛ خواندمیر، ص ١٦٦)، ولی با مرگ ملکشاه در شانزدهم شوال همان سال ، وزارت کوتاه مدت وی نیز به پایان رسید (ابن اثیر، ج ١٠، ص ٢١٠؛ بنداری ، همانجا؛ ابن خلّکان ، ج ٥، ص ٢٨٨). ترکان خاتون * ، همسر ملکشاه ، و تاج الملک ــ که رئیس دیوان وی بود ــ محمود، پسر خردسال ترکان خاتون ، را در اصفهان بر تخت نشاندند و به خزانة شهر دست یافتند و برای جلب حمایت امرا، مخفیانه مبالغی صرف کردند (ابن اثیر، ج ١٠، ص ٢١١؛ ظهیری نیشابوری ، ص ٣٤؛ بنداری ، ص ٩٣). در جنگ نیروهای ترکان خاتون و سپاهیان برکیارق * پسر دیگر ملکشاه ، در نزدیکی بروجرد، نیروهای ترکان خاتون شکست خوردند و تاج الملک به اسارت درآمد. برکیارق ــ که از کاردانی تاج الملک آگاه بود ــ می خواست وزارت را به او بسپارد. تاج الملک نیز با پرداخت یکصد هزار دینار خواست برخی از بزرگان نظامیه (طرفداران نظام الملک طوسی ) را از انتقام جویی منصرف کند، اما این بخشش در همة آنان کارگر نیفتاد و تاج الملک در ذیحجة ٤٨٥ به طرز فجیعی کشته شد (ابن جوزی ، ج ١٦، ص ٣١٤؛ قس ابن اثیر، ج ١٠، ص ٢١٦).

به گفتة بنداری اصفهانی ، تاج الملک «مردی خوش لهجه و زبان آور و ثروتمند بود» (ص ٧٠). در بیشتر منابع ، خردمندی و تدبیر و قابلیتهای او ستوده شده است (رجوع کنید به ظهیری نیشابوری ، ص ٣٢ـ٣٣؛
ابن اثیر، همانجا؛
راوندی ، ص ١٣٣). وی برای شیخ ابواسحاق شیرازی (مدرس مدرسة نظامیة بغداد) مرقدی بنا کرد و در جوار آن مدرسه ای به نام تاجیه * ساخت (ابن جوزی ، ج ١٦، ص ٣١٣؛
ابن اثیر، همانجا؛
بنداری ، ص ٢٥٦؛
خواندمیر، ص ١٦٨).

منابع :
(١) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، بیروت ١٣٩٩ـ١٤٠٢/ ١٩٧٩ـ١٩٨٢؛
(٢) ابن جوزی ، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم ، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٣) ابن خلّکان ؛
(٤) فتح بن علی بنداری ، تاریخ سلسلة سلجوقی ، زبدة النصرة و نخبة العصرة ، ترجمه محمدحسین جلیلی ، تهران ١٣٥٦ش ؛
(٥) علی بن ناصر حسینی ، کتاب اخبار الدّولة السلجوقیّة ، چاپ محمد اقبال ، بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤؛

(٦) غیاث الدین بن همام الدین خواندمیر، دستورالوزراء ، چاپ سعید نفیسی ، تهران ١٣١٧ش ؛
(٧) محمدبن علی راوندی ، راحة الصّدور و آیة السّرور در تاریخ آل سلجوق ، به سعی و تصحیح محمد اقبال بانضمام حواشی و فهارس با تصحیحات لازم مجتبی مینوی ، تهران ١٣٦٤ش ؛
(٨) ظهیرالدین ظهیری نیشابوری ، سلجوقنامه ، تهران ١٣٣٢ش .

/ محمد زمانی /