تاج المَآثر ، کتابی تاریخی به فارسی تألیف صدر (تاج یا نظام ) الدین حسن نظامی نیشابوری ، مشتمل بر تاریخ پادشاهان دهلی از ٥٨٧ تا ٦١٤. حمداللّه مستوفی ، صدرالدین را فرزند نظامی عروضی ، مؤلف چهار مقاله ، دانسته است (ص ٧٥٣، پانویس ٢). صدرالدین در نیشابور به دنیا آمد. بعدها به غزنین مهاجرت کرد و مرید محمد کوفی ، قطب صوفیة غزنین ، شد و سپس به دهلی رفت . دولتمردان هر دو شهر به او توجه داشتند و از وی حمایت می کردند. در دهلی تاج الما´ثر را در شرح وقایع دوران سه تن از پادشاهان هند (معزالدین محمدسام غوری ، قطب الدین آیبک و اِلتُتمش ) به نثری آمیخته به نظم نوشت . وی تألیف این کتاب را در ٦٠٢ به امر قطب الدین آیبک و به تشویق دوستان خود آغاز کرد (نظامی نیشابوری ، ص ١٢، ٤٤، ٥٣ـ٥٤؛ حائری ، ج ١٠، بخش ٢، ص ٧٨٤). او در این کتاب علاوه بر شرح وقایع شاهان ، به اوضاع طبیعی و جغرافیایی و سیاسی مناطق مختلفی که دیده نیز پرداخته است . کتاب شامل مقدمه و سی فصل است . مقدمة آن با مدح و ثنای پروردگار و پیامبر اکرم صلی اللّه علیه وآله وسلم و ستایشِ معزالدین محمدسام غوری و آیبک آغاز می شود (نظامی نیشابوری ، ص ١٤١). فصل اول مشتمل است بر سرگذشت مؤلف و شرح مهاجرت او از خراسان به غزنین ، اوضاع اجتماعی خراسان و ویرانیهای ناشی از جنگهای دایمی در این ناحیه ، مطالبی دربارة غزنین و وضع اقلیمی آن ، رفتن به دهلی و وصف اوضاع طبیعی و اجتماعی هند (همان ، ص ١٤ـ ١٨، ٢٥ـ٢٦، ٣٥، ٣٨ـ٤٣). فهرستواره ای از فصول بعدی کتاب از این قرار است : فتوحات معزالدین محمدسام غوری از جمله فتح اجمیر در ٥٨٧ و سرکوب باطنیه و گسترش اسلام در این ناحیه (ص ٥٦ ـ ٧٥)، فتح دهلی (ص ٧٦ـ ٧٩)، حرکت به سمت غزنه و سپس بنارس در ٥٩٠، فتح دوبارة اجمیر در ٥٨٩ (ص ١٧٨ـ١٧٩، ٢٢٩ـ٢٤٣)، فتح تَهنکَر و گوالیار در ٥٩٢ (ص ٢٤٣ـ٢٦٢)، درگذشت سلطان معزالدین محمدسام غوری در ٦٠٢ (ص ٣٣٨ـ٣٤٦)، درگذشت قطب الدین آیبک در ٦٠٧ (ص ٣٥٣ـ ٣٥٨)، پادشاهی التتمش در ٦٠٧ (ص ٣٥٨ به بعد)، و شکست سپاه غزنین و کرمان و گرفتار و کشته شدن تاج الدین یلدوز * به دست التتمش در ٦١٢ (ص ٣٩٢ـ٤١٠). مؤلف در پایان ، فصلی در بیان محاسن کتاب خود آورده است (ص ٤٤٥ـ٤٤٩).

نثر کتاب مصنوع و پر تکلف و مملو از اشعار عربی و فارسی است . قصد مؤلف از چنین نثری ، تألیف تاریخی بوده که در وادی فصاحت و بلاغت بدیع و بی سابقه باشد (نظامی نیشابوری ، ص ٤٤٦ـ٤٤٧). ملک الشعرای بهار دربارة آن گفته است : «موازنه و ازدواج و استعمال جمله های مترادفه و اطناب بسیار دارد و به شعر تازی و پارسی و امثال و احادیث و آیات موشح است » (ج ٣، ص ١٠٩). این ویژگی ، استفاده

از نکات تاریخی این کتاب پر حجم را دشوار ساخته و شاید ازینروست که تاکنون به چاپ نرسیده و مطالب آن

نقد نشده است .

نسخه های متعددی از تاج المآثر در کتابخانه های ایران و جهان وجود دارد. قدیمترین نسخة آن متعلق به کتابخانة فیض اللّه افندی (استانبول ، ش ١٤٠٢) است و ریزفیلم (میکروفیلم ) آن در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران موجود است . این نسخه در ٦٩٤ کتابت شده است (منزوی ، ج ٦، ص ٤٥٩٣). در نسخه ای متعلق به نواب ضیاءالدین دهلوی ، تحریر در ٧٧٩، رویدادهای دورة پادشاهی التتمش تا ٦٢٦ آمده است (استوری ، ج ١، ص ٤٩٤، پانویس ). نسخه ای از این کتاب ، موسوم به نظام التواریخ ، در کتابخانة ملی (ش ١٠٧٠) وجود دارد که به نام شاه عباس کتابت شده است (انوار، ج ٣، ص ٨٨ـ٨٩). عباسقلی سپهر، در ١٣١٤ به فرمان مظفرالدین شاه قاجار، تاج المآثر را خلاصه کرد که ضمن مجموعه ای با عنوان مختصر مظفری در کتابخانة (شمارة ١) مجلس (ش ٥٧٥٩؛ حائری ، ج ١٧، ص ١٩٦ـ١٩٩) و نیز با همان عنوان در کتابخانة ملی (ش ١٧٣٤) موجود است (انوار، ج ٤، ص ١٩٧ـ ١٩٨). آقابزرگ طهرانی از آن با نام خلاصة تاج المآثر مظفری یاد کرده است (ج ٣، ص ، ج ٧، ص ٢١٦). عباسقلی سپهر همچنین به دستور مظفرالدین شاه ، گزیدة اشعار تاج المآثر را در دفتری جداگانه در ١٣١٨ گرد آورد که به نام تحفة مظفری در کتابخانة (شمارة ١) مجلس (ش ٢٩٢٢) موجود است (حائری ، ج ١٠، بخش ١، ص ٣٢٤ـ٣٢٥).

منابع :
(١) آقابزرگ طهرانی ؛
(٢) عبداللّه انوار، فهرست نسخ خطّی کتابخانة ملی ، ج ٣، تهران ١٣٥١ش ، ج ٤، تهران ١٣٥٢ش ؛
(٣) محمدتقی بهار، سبک شناسی ، تهران ١٣٥٥ـ١٣٥٦ش ؛
(٤) عبدالحسین حائری ، فهرست کتابخانة مجلس شورای ملّی ، تهران ، ج ١٠، بخش ١ و ٢، ١٣٤٧ش ، ج ١٧، ١٣٤٨ش ، ج ٢١، ١٣٥٧ش ؛
(٥) حمداللّه مستوفی ، تاریخ گزیده ؛
(٦) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطّی فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ ١٣٥٣ش ؛
(٧) صدرالدین حسن نظامی نیشابوری ، تاج المآثر ، نسخة خطی کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ش ٢٣٥؛

(٨) Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio- bibliographical survey , vol. ١, pt. ١, London ١٩٢٧.

/ گروه تاریخ /