دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٣٠٢٤
تاج القُرّاءِ کرمانی ، ابوالقاسم برهان الدّین محمودبن حمزه ، فقیه ، نحوی ، مفسر و مُقری شافعی در قرن پنجم . از تاریخ تولد و حیاتش اطلاع زیادی در دست نیست ، تنها گفته اند که تا پایان عمر در شهر خود مانده و به جایی سفر نکرده است . استادان وی ناشناخته اند، از شاگردانش نیز تنها ابن ابی مریم نحوی * ، خطیب و عالم شیرازی ، را نام برده اند (یاقوت حموی ، ج ١٩، ص ١٢٥، ٢٢٤؛ ابن فوطی ، ج ٣، ص ٢١٦؛ ابن جزری ، ج ٢، ص ٢٩١). تبحر تاج القرّاء در علوم قرائت و غریب القرآن و متشابه القرآن بوده و در این زمینه آثار مشهوری نگاشته است . ابن جزری (همانجا) وی را امام کبیر، ثقه و دارای مرتبت بلند خوانده و یاقوت حموی (ج ١٩، ص ١٢٥) او را اعجوبه ای در استنباط و دقت فهم دانسته است . تاج القرّاء معتقد بود که ترتیب کنونی سوره های قرآنی ، آسمانی بوده و در لوح محفوظ نیز بدینگونه است (زرکشی ، ج ١، ص ٢٥٩). او اندکی بعداز ٥٠٠ درگذشته است (ابن جزری ، همانجا).
مهمترین آثار تاج القرّاء ــ که پاره ای نسخ خطی از آنها موجود است ــ عبارت اند از: خط المصاحف ، در حوزة قرائت ؛ البرهان فی ( توجیه ) متشابه القرآن ، حاوی بحث از متشابهات قرآنی و فایده و حکمت آنها (بروکلمان ، ج ١، ص ٥٢٤ ـ٥٢٥؛ > ذیل < ، ج ١، ص ٧٣٢؛ حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ٢٤١؛ ابن جزری ، همانجا؛ طاشکوپری زاده ، ج ٢، ص ٤٨٢)؛ لباب التّفاسیر ( التّفسیر )، که تکمله و ادامة کتاب البرهان او محسوب می شود (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٥٤١؛ بروکلمان ، همانجا)؛ العجائب و الغرائب که به عجائب القرآن نیز شهره است . در مقدمة این اثر علت تألیف آن ، رغبت مردم به غرائب تفسیر قرآن و نیز حدیثی از پیامبر (اَعْرِبُوا القرآنَ وَالْتَمِسُوا غَرائِبَه ) ذکر شده است . وی در این کتاب وجوه معروف آیات را که تماماً در لباب التّفسیر آورده تکرار نکرده و فقط به غرائب قرآن پرداخته و پاره ای اقوال دور از ذهن و تأویلات بعید نیز در تفسیر حروف مقطّعه و متشابهات قرآنی ذکر کرده که آوردن آنها برای تحذیر و پرهیز دادن از آنگونه آراست (برای اقوال او در این اثر رجوع کنید به سیوطی ، ج ٤، ص ٢٣١ـ٢٣٢؛ طاشکوپری زاده ، ج ٢، ص ٧٧، ٥٤٥ ـ٥٤٦؛ زرکشی ، ج ٣، ص ٢٨٠ـ٢٨١؛ حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١١٢٦، ١١٩٧). باتوجه به مشابهت محتوای این اثر و البرهان ، شاید بتوان گفت که این دو یک کتاب بوده اند؛ النِظامی که خلاصة اللمع اثر ابن جنّی * در نحو است (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٥٦٢ـ١٥٦٣؛ یاقوت حموی ، همانجا)؛ الافاده ؛ العنوان ؛ الایجاز یا مختصرالایضاح ، که خلاصه الایضاح اثر ابوعلی فارسی (متوفی ٣٧٧) است . این سه اثر در نحو است (حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ١٣١، ٢١٣، ج ٢، ستون ١١٧٧؛ یاقوت حموی ، همانجا).
منابع :
(١) ابن جزری ، غایة النهایة فی طبقات القرّاء ، قاهره ( بی تا. ) ؛
(٢) ابن فوطی ، مجمع الا´داب فی معجم الالقاب ، چاپ محمدالکاظم ، تهران ١٤١٦؛
(٣) حاجی خلیفه ؛
(٤) عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، الاتقان فی علوم القرآن ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، ( قاهره ١٩٦٧ ) ، چاپ افست قم ١٣٦٣ ش ؛
(٥) احمدبن مصطفی طاشکوپری زاده ، مفتاح السعادة و مصباح السّیادة ، بیروت ١٤٠٥/ ١٩٨٥؛
(٦) یاقوت حموی ، معجم الادباء ، مصر ١٣٥٥ـ١٣٥٧/١٩٣٦ـ ١٩٣٨، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٧) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢.
/ محمدهانی ملاّ زاده /