تاج العُلی ' عَلَوی ، اشرف بن اَعَزّ/ اَغَرّ ، نَسَب شناس ، عالم ، شاعر و مفسر شیعی در قرن ششم و هفتم . لقب وی در منابع تاج العُلاء هم ضبط شده است (ابن حجر عسقلانی ، ج ١، ص ٤٤٩؛
امین ، ج ٣، ص ٤٦٠؛
نیز رجوع کنید به ابن عدیم ، ج ٤، ص ٤٢٣؛
ظاهراً تصحیف تاج العلماء رجوع کنید به منزوی ، ذیل «تاج العلی »). نسب او با چندین واسطه به امام حسن مجتبی علیه السلام می رسد؛
بدین سبب او را حسنی و علوی خوانده اند (طباطبائی ، ج ١، ص ١٠٥). ولادت او را در ٤٨٢ در رمْله (صَفَدی ، ١٣٢٩، ص ١٢٠؛
ابن حجر عسقلانی ، همانجا) و در برخی منابع ٤٩٧ در حُمران ، مکانی بین مکه و مدینه ، ذکر کرده اند (عمادالدین کاتب ، ص ٣٩١؛
ابن عدیم ، ج ٤، ص ٤٢٢). اصل او از کوفه است ، اما به سبب مهاجرت نیاکانش به رمله ، به رملی و به علت سکونتش در حلب ، به حلبی شهرت یافته است . برخی ، کنیة او را ابن ناقله ذکر کرده اند (همانجاها). یحیی بن ابی طی ، مورخ شیعی و شاگرد تاج العلی ، شرح حال او را در کتاب تاریخ خود ــ که اکنون موجود نیست ــ آورده بوده است و ذهبی و صفدی نیز شرح حال تاج العلی را از تاریخ ابن ابی طی نقل کرده اند (ذهبی ، حوادث و وفیات ٦٠١ـ٦١٠ه .، ص ٣٦٣ـ٣٦٤؛
صفدی ، ١٣٢٩، همانجا).

تاج العلی مسند ترمذی را در مکه نزد ابوالفتح کُرّوخی استماع کرد و از ابن فضلان طرسوسی و اسامة بن مرشدبن مُنْقِذ نیز حدیث شنید (صفدی ، ١٣٢٩؛
ابن عدیم ، همانجاها).

در شرح حال تاج العلی ، بنا به ادعای خود وی ، آمده است که مجمل اللغة ابن فارس را نزد علی بن عبدالعزیز صوری کنانی و خطبة مقامات حریری را نزد مؤلف و کتاب ابن فحام در قراءات هفت گانه را نزد خود او خواند؛
ولی برخی این ادعا را نپذیرفته و به او نسبت دروغ داده اند (ابن حجر عسقلانی ؛
ذهبی ، همانجاها). در مقابل ، برخی شیعه بودنِ تاج العلی را موجب اصلیِ نسبت دادن دروغ به او و نفی اظهاراتش دانسته اند (امین ، همانجا).

تاج العلی در زندگانی طولانی خود به مناطق مختلفی ، از جمله اندلس و مصر و آذربایجان ، سفر کرد. وی به علت هجو ابن شیخ السّلامیه ، وزیرِ حاکمِ شهر آمِد، در ٦٠٦ به زندان افتاد، اما با شفاعت ملک ظاهر ایّوبی حاکم حلب و وزیر او، نظام الدین بن حسین ، از زندان آزاد شد (ابن عدیم ، ج ٤، ص ٤٢٨؛
ذهبی ، حوادث و وفیات ٦٠١ـ٦١٠ه .، ص ٣٦٤؛
صفدی ، ١٣٢٩، همانجا)، سپس به حلب رفت و در آنجا ساکن شد و حاکم حلب برای او مقرری تعیین کرد (ذهبی ، همانجا). چون تاج العلی به بیماری چشم مبتلا بود، صفدی شرح حال او را در کتاب نَکْتُ الهِمْیان فی نُکَت العُمْیان (ص ١١٩ـ١٢٠) در شمار نابینایان آورده است .

ابن ابی طی از تاج العلی ، نهج البلاغه و بسیاری از اشعار وی را فرا گرفت ، اما تاج العلی به جهت تقیه به او اجازة نسخه برداری از اشعار و دیگر آثارش را نداد (ذهبی ، همانجا). تاج العلی در ٦١٠ در حلب درگذشت (همانجا).

بیشتر شرح حال نویسان ، تاج العلی را در حفظ اخبار و احادیث و فضل و ادب ستوده اند، اما برخی به گفته ها و نقلهای او اعتماد نکرده اند (صفدی ، ١٤٠٢، ج ٩، ص ٢٦٨؛
طباطبائی ، ج ١، ص ١٠٦). ابن عدیم و عماد اصفهانی از تاج العلی اشعاری نقل کرده اند (عمادالدین کاتب ، همانجا؛
ابن عدیم ، ج ٤، ص ٤٢٩ـ٤٣٤). ظاهراً هیچیک از تألیفات او موجود نیست . نام برخی از آثار وی که شاگردش ابن ابی طی نقل کرده ، چنین است : کتاب نکت الانباء (یا نکت الابناء)؛
کتاب جَنَّة الناظروجُنَّة المناظر ، پنج جلد در تفسیر صد آیه و صد حدیث ؛
کتاب فی تحقیق غیبة المنتظر و ماجاءفیهاعن النّبی ( ص ) و عن الائمة و وجوب الایمان بها ؛
و شرح القصیدة البائیة سید حمیری (صفدی ، ١٣٢٩، ص ١٢٠؛
امین ، ج ٣، ص ٤٦١؛
ابن حجر عسقلانی ، همانجا؛
آقابزرگ طهرانی ، ج ٥، ص ١٦٠).

منابع :
(١) آقابزرگ طهرانی ؛
(٢) ابن حجر عسقلانی ، لسان المیزان ، حیدرآباد دکن ١٣٢٩ـ١٣٣١، چاپ افست بیروت ١٣٩٠/١٩٧١؛
(٣) ابن عدیم ، بغیة الطلب فی تاریخ حلب ، چاپ فؤاد سزگین ، فرانکفورت ١٤٠٦ـ ١٤٠٩/ ١٩٨٦ـ١٩٨٩؛
(٤) امین ؛
(٥) محمدبن احمد ذهبی ، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام ، چاپ عمر عبدالسلام تدمری ، حوادث و وفیات ٦٠١ـ٦١٠ ه .، بیروت ١٤١٧/١٩٩٧؛
(٦) خلیل بن ایبک صفدی ، کتاب الوافی بالوفیات ، ج ٩، چاپ یوسف فان إس ، ویسبادن ١٤٠٢/١٩٨٢؛
(٧) همو، نَکتُالهِمیان فی نُکَت العُمیان ، قاهره ١٣٢٩/١٩١١؛
(٨) عبدالعزیز طباطبائی ، معجم اعلام الشیعة ، ج ١، قم ١٤١٧؛
(٩) محمدبن محمد عمادالدین کاتب ، «ذیل الخریدة و سیل الجریدة »، در شذرات من کتب مفقودة فی التاریخ ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(١٠) علینقی منزوی ، فهرس اعلام الذریعة الی تصانیف الشیعة ، تهران ١٣٧٧ش .

/ مرتضی دهقان /