تاج السلطنه ، دوازدهمین دختر ناصرالدین شاه . در ششم ربیع الثانی ١٣٠١ به دنیا آمد. مادرش ، توران السلطنه ، از خاندان قاجار و همسر غیردایم ناصرالدین شاه بود (اعتمادالسلطنه ، ١٣٥٠ ش ، ص ٢٧٧؛ همو، ١٣٦٣ش ، ص ٣٤؛ معیرالممالک ، ص ١٧؛ قاسمی ، وحید ، ش ٧، ص ٧٥٧ـ ٧٥٨). تاج السلطنه

در هفت سالگی به مکتب رفت . در ١٣١١ او را به زوجیّت حسن خان سردار شجاع ، پسر شجاع السلطنه ، درآوردند (تاج السلطنه ، ص ٢٠ـ٢١، ٢٦ـ٢٧، ٣١ـ٣٢؛ اعتمادالسلطنه ، ١٣٥٠ش ، ص ٩٢١؛ سالور، ج ١، ص ٥١١). بی بندوباری و رفتارهای ناپسند همسرش ، بسیار زود موجب بروز اختلاف میان آن دو شد. تاج السلطنه نیز، که در میان اعیان و اشراف به زیبایی شهرت داشت ، بتدریج بی بندوبار شد (تاج السلطنه ، ص ٧٥ـ ٧٧، ٨٥ ـ٨٦). در ١٣١٧ مظفرالدین شاه ، شجاع السلطنه را به پیشکاری آذربایجان برگزید و تاج السلطنه نیز همراه او رفت ، اما پس از مدتی به تهران بازگشت و از میرزاعبداللّه ، ردیف نواز و نوازندة مشهور تار، نواختن تار را بخوبی فراگرفت (همان ، ص ٨٩ ـ٩٢). همچنین آموختن زبان فرانسه را آغاز کرد (همان ، ص ١٠٩). پس از پیروزی انقلاب مشروطه ، سردار شجاع ــ که از مخالفان سرسخت مشروطیت بود ــ او را ترک کرد و به روسیه گریخت (سپهر، ص ١٩٢؛ چرچیل ، ص ١٠٣). عبدالحسین سپهر (همانجا) علت جدایی آنان را روابط تاج السلطنه با «غیر» دانسته است ، اما تاج السلطنه در کتابش (ص ١٠٩ـ١١٠) علت جدایی را فراگیری علوم جدید و مطالعة کتابهای فرنگی و جداشدنش از مذهب ذکر کرده است . وی دارای سه فرزند بود. در ١٣٢٣ تاج السلطنه بر آن شد که با فروش جواهرات و به کمک یک زن فرنگی و دو تن از نوکران خود به اروپا برود، اما پدرشوهرش تصمیم او را به اطلاع ولیعهد رسانید و ولیعهد او را تحت نظر قرار داد (سپهر، ص ١٩٢ـ١٩٣). تاج السلطنه در ١٣٢٦ با قوللرآقاسی باشی ، برادرزادة پاشاخان سرتیپ * (امیربهادر جنگ ) ازدواج کرد. چون گفته می شد که این ازدواج به تحریک انجمنِ نسوان * صورت گرفته است ، امیربهادر قوللرآقاسی را از مقام خود خلع کرد (سالور، ج ٣، ص ٢٠١٠). تاج السلطنه در ١٣٣٥ پس از درگذشت پدرشوهرش ، اموال او را تصرف کرد و ازینرو با امیربهادر اختلاف پیدا کرد (سند ش ٨٤٨ ـ ٢٩٨ موجود در سازمان اسناد ملی ایران ). او از نخستین زنانی بود که بی حجاب در مجالس ظاهر شد. وی به دلیل یأس از محیط آلودة اشرافی سه بار اقدام به خودکشی کرد (تاج السلطنه ، ص ١٠٩). عارف قزوینی در ابیاتی او را ستوده است (ص ٣٥٨).

کتابی با عنوان تاریخ حالات ایام زندگانی خانم تاج السلطنه به تاج السلطنه منسوب است . از این کتاب دو نسخة خطی در دست است که یکی از آنها از روی دستنوشت تاج السلطنه کتابت شده است (برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به قاسمی ، وحید ، ش ٨، ص ٨٥٠؛ کاظمیه ، ص ٣٤٠؛ تاج السلطنه ، ص ١١٠). این کتاب شرح خاطرات تاج السلطنه است و نسخ موجود بخشی از خاطرات زندگی او را دربر می گیرد و بقیة مطالب آن تاکنون به دست نیامده است (تاج السلطنه ، ص ١١٠، مؤخره ). این کتاب به سبب اطلاعات روشن آن دربارة پنج سال آخر سلطنت ناصرالدین شاه و دربار ناصری و مظفری با ارزش است . همچنین به رویدادهای مهمی مانند واقعة رژی ، قتل ناصرالدین شاه ، غارت خزانه پس از او، سلطنت مظفرالدین شاه ، نقش سیدجمال الدین اسدآبادی و امین السلطان اشاره های سودمندی دارد (همان ، ص ١٣ـ ١٥، ١٧ـ١٩، ٤٦ـ٥٤، ٥٨، ٨٧ ـ٩٥). آرا

و عقاید نویسنده در این کتاب ، وسعت اطلاعات او را نشان می دهد؛ وی از مشروطیت ، حقوق زنان ، آزادی ، مساوات و قانون دفاع کرده است (همان ، ص ٧ـ١١، ٢٢، ٣٣ـ٣٤، ٥٦ ـ ٥٩، ١٠٢).

بخشی از این کتاب را نخستین بار اسلام کاظمیه در مقالة «قتل ناصرالدین شاه از خاطرات تاج السلطنه » به چاپ رساند (ص ٣٤٠ـ٣٥٤) و پس از او ابوالفضل قاسمی آن را با نام «سرگذشت پرماجرای تاج السلطنه » در چند شمارة مجلة وحید منتشر کرد ( وحید ، ش ٧، ص ٧٥٧ـ٧٦٢، ش ٨، ص ٨٥٠ ـ٨٥٣، ش ٩، ص ٩٣٥ـ٩٣٧، ش ١١ و١٢، ص ١٠٦٥ـ١٠٦٧ و...). این کتاب در ١٣٦٢ ش با عنوان خاطرات تاج السلطنه به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان ، با مقدمه و حواشی ، به چاپ رسید.

منابع :
(١) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، روزنامة خاطرات اعتمادالسلطنه ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٥٠ش ؛
(٢) همو، المآثر و الا´ثار ، در چهل سال تاریخ ایران ، چاپ ایرج افشار، ج ١، تهران ١٣٦٣ش ؛
(٣) تاج السلطنه ، خاطرات تاج السلطنه ، چاپ منصوره اتحادیه (نظام مافی ) و سیروس سعدوندیان ، تهران ١٣٦٢ش ؛
(٤) جورج پرسی چرچیل ، فرهنگ رجال قاجار ، ترجمه و تألیف غلامحسین میرزاصالح ، تهران ١٣٦٩ش ؛
(٥) قهرمان میرزا سالور، روزنامة خاطرات عین السلطنه ، چاپ مسعود سالور و ایرج افشار، تهران ١٣٧٤ـ١٣٧٧ش ؛
(٦) عبدالحسین سپهر، یادداشتهای ملک المورخین ، در مرآت الوقایع مظفری ؛
(٧) و، یادداشتهای ملک المورخین ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٨ش ؛
(٨) ابوالقاسم عارف قزوینی ، کلیات دیوان شادروان میرزاابوالقاسم عارف قزوینی ، چاپ عبدالرحمان سیف آزاد، تهران ١٣٥٨ش ؛
(٩) ابوالفضل قاسمی ، «سرگذشت پرماجرای تاج السلطنه »، وحید ، دورة ١٣، ش ٧ (مهر١٣٥٤)، ش ٨ (آبان ١٣٥٤)، ش ٩ (آذر ١٣٥٤)، ش ١١ و ١٢ (بهمن ١٣٥٤)؛
(١٠) اسلام کاظمیه ، «قتل ناصرالدین شاه از خاطرات تاج السلطنه »، راهنمای کتاب ، سال ١٢، ش ٧و٨ (مهر و آبان ١٣٤٨)؛
(١١) دوستعلی معیرالممالک ، یادداشتهایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه ، تهران ١٣٦٢ش .

/ منیژه ربیعی /