پیلارام ، فرامرز ، نقاش و خوشنویس معاصر ایرانی ، از نمایندگان مکتب سقّاخانه . در ١٣١٦ش در تهران به دنیا آمد. استعداد وی در نقاشی و تمایلش به ادامة آن باعث شد که پس از پایان دوران دبستان ، به هنرستان هنرهای زیبای پسران راه یابد. همزمان با تحصیل ، در ادارة آمار عمومی مشغول به کار شد. در ١٣٤٠ش از هنرستان دیپلم گرفت (اشرفی ، ص ٣٨؛ کاشفی ، ص ١٢٩)، سپس در دانشکدة هنرهای تزیینی به تحصیل پرداخت و در ١٣٤٧ش موفق به دریافت درجه فوق لیسانس در رشتة معماری داخلی و نقاشی تزیینی شد و در ١٣٤٩ ش ، برای مطالعة بیشتر دربارة نقاشی ، لیتوگرافی و انواع چاپ به فرانسه سفر کرد («بیاد پیلارام : نقاش و خطاط معاصر»، ص ١٩٩؛ کاشفی ، همانجا).

پیلارام همواره در پیِ به تصویر کشیدنِ نمادهای اصیل ایرانی بود. در کارهای اولیه اش مُهرهایی را که در قدیم به جای امضا از آن استفاده می کردند، بزرگ نمایی کرد و زمینه ای کتیبه گونه به وجود آورد و در آن نمادهای مذهبی ، مانند عَلَم و پنجه ، را با اشکال هندسی درآمیخت ( رجوع کنید به پاکباز، ص ١٤٩). او با علاقه و توجه به هنرهای سنّتی ایرانی ، نظیر کاشیکاری و در مسیر یافتن راههای نو برای «ترکیب بندی » های جدید، و دریافتِ این مطلب که خط فارسی ، بویژه نستعلیق ، در تلفیق با نقاشی ویژگی ممتازی به تابلوها می بخشد، به آموختن خطاطی در انجمن خوشنویسان پرداخت و سپس مدتی در آنجا تدریس کرد («بیاد پیلارام : نقاش و خطاط معاصر»، ص ١٩٩ـ٢٠٠؛ پیلارام ، ١٣٤٨ ش ، ص ٣٣). از آن پس ، خط دستمایة اصلی آثار او شد. ازینرو می توان او را از پیشگامان نقاشی ـ خط در ایران دانست . پیلارام با کاربرد خط در نقاشی ، به خطاطی نیز شکل نوینی بخشید و آن را از چارچوبهای سنّتی خارج ساخت . این زمان (١٣٤٠ـ١٣٤١ ش ) مصادف

بود با سالهایی که هنرهای اصیل ایرانی در مقابل موج نوگرایی غربی در همة زمینه ها قرار گرفت (شهرتی ، ص ٣٥؛ «بیاد پیلارام : نقاش و خطاط معاصر»، ص ١٩٩). در ١٣٤١ ش پیلارام و تنی چند از هنرمندان مکتب سقّاخانه * را ــ که شیوه ای اصیل و بر پایة اعتقادات و نمادهای مذهبی و ایرانی بود ــ در نقاشی و مجسمه سازی بنیان نهادند (پیلارام ، ١٣٥٤ ش ، ص ٢٦؛ پاکباز، ص ٣٠٧). او در سومین و چهارمین دو سالانة تهران (١٣٤٣ش ، ١٣٤٥ش ) شرکت کرد و برندة مدال شد. پس از آن کارهای او و دیگر هنرمندان مکتب

سقّاخانه به دوسالانة و نیز فرستاده شد و بسیار مورد توجه قرار گرفت . موزة هنرهای جدید نیویورک هم یکی از آثار او و آثار چند تن دیگر از هنرمندان این مکتب را خریداری کرد (پیلارام ، ١٣٥٤ ش ، همانجا).

پیلارام در نمایشگاههای متعدد دیگری نیز شرکت کرد ــ از جمله دو نمایشگاه مستقل در تالار فرهنگ (١٣٤٢ش )، نمایشگاه هنر معاصر ایران در موناکو (١٣٤٣ش ) و نمایشگاه هنر معاصر ایران در امریکا (١٣٤٧ش ) ــ و چند مدال و جایزه گرفت (پیلارام ، ١٣٤٨ ش ، همانجاها).

پیلارام در ١٣٥٣ش با هنرمندانی چون مرتضی ممیز، مارکو گریگوریان و چند تن دیگر، «گروه آزاد» را تشکیل داد. این گروه چهار سال فعالیت داشت و چندین نمایشگاه از آثار نقاشان ایرانی در شهرهای مختلف دنیا برپا کرد (پاکباز، ص ٤٥١).

پیلارام به تدریس نیز علاقه مند بود، ازینرو از ١٣٥١ تا ١٣٥٩ ش با سمت استادیار در دانشکدة معماری دانشگاه علم و صنعت به تدریس طراحی پرداخت (اشرفی ، همانجا).

آثار پیلارام تابلوهای رنگ و روغن با ساختاری محکم است که خط در آنها با تکیه بر هنرهای سنّتی حرکاتی آهنگین دارد. آهنگ خطوط در کارهای او با تکرار یک حرف به وجود می آید و بزرگ نمایی و هدایت اَشکال ، حس حرکتِ بصری را به بیننده القا می کند. ادغام خطوط سیاه و ضخیم و سفید و نازک و ترکیب آنها با عنصر خط در آثار او نوعی وحدت به وجود می آورد (مجابی ، ص ٨١؛ اشرفی ؛ شهرتی ، همانجاها). از دیگر ویژگیهای آثار پیلارام اندازة بزرگ تابلوهایش ، غلبة شکل بر محتوا، تضادهای رنگی شدید و بهره گیری از رنگها به صورت حجیم و ضخیم است . از جمله تابلوهای اوست : تیغه ها (١٣٤١ش )، ترکیب بندی سبز (١٣٤٦ش )، ریتم با کلمة علی (١٣٥٠ش ) و عاق والدین (١٣٥٥ش ؛ اشرفی ، همانجا؛ پاکباز، ص ١٥٠). سایر فعالیتهای او ساخت مجسمه های بزرگ برنزی و پیکره های عظیم چوبی به صورت حجمهایی تشکیل یافته از خط بود (اشرفی ، همانجا؛ «بیاد پیلارام : نقاش و خطاط معاصر»، ص ٢٠٠؛ کاشفی ، ص ٨٤). او معتقد بود که چون آثارش برگرفته از زندگی است ، پس باید در خدمت مردم و در اختیار آنان باشد و تابلوها و آثار هنری باید از انحصار مجموعه ها و نمایشگاهها خارج شود و حتی در سطح شهر در معرض دید مردم قرار گیرد تا همگان از آن بهره ببرند (پیلارام ، ١٣٥٦ ش ، ص ١٢).

پیلارام در شهریور ١٣٦٢ درگذشت (کاشفی ، ص ٨٣).

در خرداد ١٣٧١ نمایشگاهی از آثار نقاشی ـ خط او در نگارخانة نور برپا شد. تعدادی از آثار او در موزة سعدآباد، موزة هنرهای زیبا و موزة هنرهای معاصر تهران نگهداری می شود.

منابع :
(١) هادی اشرفی ، «از طراحی به طراحی : گزارشی از نمایشگاه فرامرز پیل آرام »، رستاخیز جوان ، ش ٨٢ (اسفند ١٣٥٥)؛
(٢) «بیاد پیلارام : نقاش و خطاط معاصر»، فصلنامة هنر ، ش ٥ (زمستان ـ بهار ١٣٦٢ ـ ١٣٦٣)؛
(٣) رویین پاکباز، دایرة المعارف هنر: نقّاشی ، پیکره سازی ، گرافیک ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٤) فرامرز پیلارام ، «خط و عینیت در نقاشی » (مصاحبه )، فردوسی ، ش ٩٠٧ (اردیبهشت ١٣٤٨)؛
(٥) همو، «گفتگو با فرامرز پیل آرام : من آدم ساده و بلندپروازی هستم »، تلاش ، سال ١٠، ش ٥٥ (بهمن ١٣٥٤)؛
(٦) همو، «گفتگو با فرامرز پیل آرام ، نقاش : شکل در درجه اول اهمیت قرار دارد»، کیهان ، ش ١٠١٢٠، ٤ فروردین ١٣٥٦؛
(٧) مجید شهرتی ، «خطاطی پیشرو»، سروش ، سال ١٤، ش ٦١٦ (شهریور ١٣٧١)؛
(٨) جلال الدین کاشفی ، «تلفیق عناصر همگن در کالبد شکل و رنگ »، فصلنامة هنر ، ش ١٥ (بهار ١٣٦٧)؛
(٩) جواد مجابی ، «نقاشانی که دوستشان داشته ام »، گردون (بهار ١٣٧٠).

/ هلن خوش چین گل /