باقی نهاوندی ، عبدالباقی ، متخلّص به «باقی »، شرح حال نویس ، مورخ و شاعر. در ٩٧٨ در قریة چولک نهاوند به دنیا آمد و در ١٠٤٢ در هند درگذشت . پدرش ، خواجه آقابابا، متخلّص به مُدرِکی (متوفی ١٠٠٠) به فرمان شاه عباس اول صفوی (حک : ٩٩٦-١٠٣٨) به وزارت و نظارت همدان منصوب شد (باقی نهاوندی ، ج ١، ص ٥-٦؛ ج ٣، قسمت ٢، ص ١٥٣٧) و باقی در ایّام وزارت و دولت پدر و برادرش ، آقاخضر (مقتول در ١٠١٦)، مدتی در همدان و چندی در سمنان و بسطام و دیلمان و لاهیجان و بَوانات فارس و یزد و ابرقو عهده دار وزارت و مسئولیتهای دولتی بود و بعدها مسئول محصولات املاک خالصة * پادشاهی ، در کاشان شد (همان ، ج ٣، قسمت ٢، ص ١٥٤٢). او از شاگردان و مریدان مغیث الدین علی محوی اسدآبادی همدانی ، شاعر قرن دهم (متوفی ١٠١٦) بود و رباعیات او را در زمان حیات شاعر گردآوری کرد و بر آن دیباچه ای نگاشت و به تتبّع از او، رباعیهای صوفیانه و واعظانه سرود (همان ، ج ١، ص ١٢-١٣).

پس از شنیدن وصف شاعرنوازی عبدالرحیم * خان خانان سپهسالار هندی (٩٦٤-١٠٣٦) و علاقة او به تربیت اهل ادب ، در ١٠٠٧ غزلی در دعاگویی و حسرت دوری از بزم او سرود (همان ، ج ١، ص ١٢؛ ج ٣، قسمت ٢، ص ٥٤٣) و میرعماد * قزوینی ، خوشنویس قرن دهم (مقتول در ١٠٢٤) آن را به خطّ خوش نوشت (همان ، ج ٣، قسمت ٢، ص ١٥٤٤) و همین نکته سبب شد که برخی مثل صبا (ص ٥٢١) و نفیسی (ج ٢، ص ٦٨٥) به اشتباه باقی را خوشنویس بدانند.

پس از کشته شدن آقاخضر جانشین او شد، اما به سبب اشتیاق به محضر خان خانان و بی توجهی صفویان به شعر و شاعری ، و حسادت اطرافیان ، ایران را ترک کرد و بعد از زیارت عتبات عالیات در ذیقعدة ١٠٢٣ به دربار خان خانان رفت (باقی نهاوندی ، ج ٣، قسمت ٢، ص ١٥٣٥، ١٥٤٥-١٥٤٦).

از معاصران او می توان تقی الدین * کاشی صاحب خلاصة الاشعار و زبدة الافکار و برخی از شاعران ایرانی مقیم دربار بابریان مغول در هند از جمله عرفی * (متوفی ٩٩٩) و فیضی دَکَنی * (متوفی ١٠٠٤) را نام برد.

در منابع موجود ذکری از دیوان او به میان نیامده است و از معاصران ، فقط آقابزرگ طهرانی (ج ٩، قسمت ١، ص ١٢٤) و گلچین معانی (١٣٦٩ ش ، ج ١، ص ١٥٥) به این مطلب اشاره کرده اند. ازجملة اشعار او قصیده ای است در مدح خان خانان در ٦١ بیت و قطعه ای در دوازده بیت که در مآثر رحیمی (ج ٣، قسمت ٢، ص ١٥٤٦-١٥٥٣) مضبوط است .

باقی بر دیوان عرفی شیرازی دیباچه ای نگاشته و در آن سیر شعر را تا عهد سلطان حسین بایقرا * (متوفی ٩١١) شرح داده است ؛
سپس از «طرز نو» و «مکتب وقوع » و پدیدآورندگان آن سخن گفته تا دورة شاعری عرفی شیرازی که هر دو طرز را منسوخ کرده و شیوه ای تازه آورده است . از این دیباچه ، موضوع تحقیق باقی در شعر فارسی و تحلیل سخن شاعران همعصرش مسلم می شود (صفا، ج ٥، بخش ١، ص ٥٢٤، ٥٢٦-٥٢٧). از دیوان عرفی با دیباچة باقی ، نسخه ای در کتابخانة دانشگاه تهران (ش ٣٠٣٣) موجود است (منزوی ، ج ٣، ص ٢٤٤١).

مهمترین اثر باقی کتاب مآثر رحیمی در تاریخ و رجال عهد مؤلف و ذکر احوال سلاطین قراقوینلو است که آن را به سفارش خان خانان در ١٠٢٥ تألیف کرده و در آن آنچه را دیده و شنیده و از مقربان و معتمدان او پرسیده و بر آن آگاهی یافته ، گردآورده است . این کتاب شامل مقدّمه ، چهارفصل ، و خاتمه است ـ بدین ترتیب : مقدّمه ، در ذکر حسب و نسب خان خانان و امارت اجداد او در عراقِ عرب و عجم فارس و آذربایجان و بعضی از نواحی خراسان و سبب توجه این خانواده به هندوستان ؛
فصل اوّل ، در ذکر سرسلسلة این دودمان ، محمّد بیرام خان * (مقتول در ٩٦٨) و فتوحات و احوال سلاطین غزنوی تا زمان سلطنت جهانگیرشاه ، پسراکبرشاه ، و احوال برخی سلاطین بنگاله و جونپور و مالوَه و کشمیر و مُلتان ؛
فصل دوم ، در آثار بزرگی و مملکتداری و فتوحات خان خانان و ذکر سلاطین گجرات و سند و دَکَن و خاندیش ؛
فصل سوّم ، در ذکر خدمات او از جمله تعمیر مساجد و مدارس و خانه ها از دارایی شخصی ؛
فصل چهارم ، در ذکر احوال فرزندان او؛
خاتمة کتاب ، در ذکر احوال کسانی که به دربار خان خانان روی آوردند، در سه قسم : علما و فضلا، فصحا و شعرا، سپاهیان و هنرمندان اصناف .

باقی در تألیف این کتاب از کتب تاریخی معتبر پیش از خود مانند تاریخ فیروزشاهی ، اکبرنامه ، منتخب التواریخ ، روضة الصفا ، ظفرنامه ، تاریخ اکبری ، خلاصة الاخبار و امثال آن سود جسته (گلچین معانی ، ١٣٦٣ ش ، ج ٢، ص ٧٤٦؛
باقی نهاوندی ، ج ١، ص ١٥) و درمقابل ، در تألیف تذکره هایی چون سفینة خوشگو ، چمن سرو ، صحف ابراهیم ، تذکره شعرای کشمیر ، نیز از آن به عنوان منبع اصیل و معتبر استفاده شده است .

به گفتة آفتاب اصغر (ص ٢١٧، ٢١٩) مآثر رحیمی یکی از مهمترین آثار دورة جهانگیری در زمینه شرح حال نویسی است و باقی با این اثر خود، موجب ترقی تاریخ نویسی فارسی تیموریان هند شده است . اهمیت این کتاب از نظر اشتمال بر اطلاعات ارزنده دربارة تاریخ و پادشاهان و عالمان و شاعران و سرداران و هنرمندان معاصر مؤلف و ذکر بسیاری از خاندانهای سلطنتی هند از غزنویان به بعد و تاریخ ادبی ایران و هند است (صفا، ج ٥، بخش ٣، ص ١٧٤١). این اثر در ١٩٢٤-١٩٣١ (١٣٠٣ـ ١٣١٠ ش ) به اهتمام محمد هدایت حسین در کلکته در پنج جلد چاپ سربی شده که نسخه ای از آن در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران موجود است .

منابع :
(١) محمد محسن آقابزرگ تهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) آفتاب اصغر، تاریخ نویسی فارسی در هند و پاکستان ، لاهور ١٣٦٤ش ؛
(٣) باقی نهاوندی ، مآثر رحیمی ، چاپ محمد هدایت حسین ، کلکته ١٩٢٤ـ ١٩٣١؛
(٤) محمد مظفر حسین بن محمد یوسفعلی صبا، تذکرة روز روشن ، چاپ محمد حسین رکن زاده آدمیّت ، تهران ١٣٤٣ش ؛
(٥) ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران ، تهران ١٣٦٣-١٣٧٠ ش ؛
(٦) احمد گلچین معانی ، تاریخ تذکره های فارسی ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٧) همو، کاروان هند ، مشهد ١٣٦٩ ش ؛
(٨) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطّی فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ١٣٥١ ش ؛
سعید نفیسی ، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری ، تهران ١٣٦٣ ش .

/ سیّاره مهین فر ـ گروه ادبیات فارسی /