پیرنیا ، حسین ، ملقب به مؤتمن الملک ، دولتمرد اواخر دورة قاجاریه و نمایندة مجلس شورای ملی . فرزند میرزانصرالله خان نائینی مشیرالدوله بود. در ١٢٩٢/١٢٥٤ ش ، در تهران متولد شد. تحصیلات ابتدایی و معلومات متداول را در تهران فرا گرفت و سپس عازم اروپا شد و در مدرسة حقوق پاریس ادامة تحصیل داد. پس از بازگشت به ایران به خدمت وزارت امورخارجه درآمد و در ١٣١٧، که مدرسة علوم سیاسی دایرگردید، در آنجا به تدریس پرداخت . در ١٣٢٠ به ریاست دفتر وزارت امور خارجه منصوب شد، تا ١٣٢٥ در این سمت باقی بود و درهمین سمت لقب مؤتمن الملک گرفت (بامداد، ج ١، ص ٣٨٨؛ سپهر، ص ١٣٨).

مؤتمن الملک در آغاز نهضت مشروطه ، چون تحصیلکردة فرانسه بود، به این نهضت گرایش جُست و به اتفاق برادرش ، پدر را در یاری مشروطه خواهان تشویق کرد و سرانجام در تنظیم قانون اساسی و نظامنامة انتخابات و متمم قانون اساسی شرکت جست و در این راه کوشش بسیار کرد (صفائی ، ج ١، ص ٧١٥).

در ٢٩ رمضان ١٣٢٥/٤آبان ١٢٨٦ میرزا ابوالقاسم خان ناصرالملک ، که به رئیس الوزرایی منصوب شده بود، کابینة خود را به شاه و مجلس معرفی کرد. در این کابینه ، برای اولین بار، مؤتمن الملک مقام وزارت گرفت و متصدی وزارت تجارت و گمرکات شد (ضرغام بروجنی ، ص ١٦). در ترمیم کابینة نظام السلطنة مافی ، برای باردوم ، به وزارت تجارت منصوب و در ترمیم سوم کابینه نیز همان سمت را دارا شد (همان ، ص ٢٢، ٢٤). در اولین کابینة میرزا احمدخان مشیرالسلطنه ، که در ٧جمادی الاولی ١٣٢٦/ ١٧ خرداد ١٢٨٧ در باغ شاه به محمدعلی شاه معرفی شد، سمت مؤتمن الملک وزارت فوائد عامه و تجارت بود، و در ترمیم کابینه همان سمت را حفظ کرد (همان ، ص ٢٦ـ٢٩) ولی به هنگام ترمیم کابینه در ٧ ذیحجة ١٣٢٦/ ١٥ دی ١٢٨٧ ازوزارت مستعفی گردید. در رئیس الوزرایی دوم میرزا ابوالقاسم خان ناصرالملک ، که به کفالت میرزا جوادخان سعدالدوله تشکیل یافت ، مؤتمن الملک به سمت وزارت علوم و معارف تعیین گردید و در ترمیم کابینه همچنان سمت خود را حفظ کرد (همان ، ص ٣٤ـ٣٥). پس از استبداد صغیر و فتح تهران ، که در نتیجه محمدعلی شاه از سلطنت خلع گردید و احمدمیرزا ولیعهد با نیابت علیرضا خان عضدالملک جانشین پدر شد (همان ، ص ٣٧)، مؤتمن الملک از تهران به نمایندگی دورة دوم مجلس شورای ملی انتخاب گردید و در انتخاب هیئت رئیسة موقتی ، به ریاست برگزیده شد (فرهنگ قهرمانی ، ص ١٦،٢١). بعداً نیز چهارمین رئیس این دورة مجلس شد که هشت ماه و چهارده روز به طول انجامید (همان ، ص ٢٥).

پس از انحلال مجلس دوم و آغاز فترت در ١٩ صفر ١٣٣٢/٢٨ دی ١٢٩١، که محمدعلی خان علاءالسلطنه به رئیس الوزرایی انتخاب شد، در کابینة خود مؤتمن الملک را به سمت وزارت فوائد عامه و تجارت منصوب کرد، ولی وی پس از مدت کوتاهی ، از عضویت کابینه استعفا کرد (ضرغام بروجنی ، ص ٨٢ ـ٨٣؛ عاقلی ، ج ١، ص ٩٤ـ٩٥).

در انتخابات دورة سوم مجلس شورای ملی ، مؤتمن الملک وکیل اول تهران شد و از نخستین روز افتتاح مجلس در ١٥ محرم ١٣٣٣/ ١٣ آذر ١٢٩٣ تا سفر مهاجرت و تعطیلی مجلس در ٦ محرم ١٣٣٤/ ٢٣ آبان ١٢٩٤ ریاست با او بود. عمر مجلس سوم یک سال بود (فرهنگ قهرمانی ، ص ٢٩،٣٥ـ ٣٨؛ عاقلی ، ج ١، ص ١٠٧).

مؤتمن الملک در ١٣٣٥/١٢٩٦ش در دو کابینة علاءالسلطنه به وزارت فوائد عامه و تجارت معرفی شد و در کابینة عین الدوله هم دارای همان سمت بود. او در همان سال در کابینة حسن مستوفی ، وزیر معارف و اوقاف شد (ضرغام بروجنی ، ص ١٠١ـ ١٠٧) و در ١٣٣٨ در کابینة میرزاحسن خان مشیرالدوله ، مقام وزارت مشاور گرفت (همان ، ص ١١٩ـ١٢٠). وی در دورة چهارم مجلس شورا که در تیر ١٣٠٠ افتتاح گردید، از تهران به نمایندگی انتخاب شد و در تمام آن دوره ریاست مجلس شورای ملی را برعهده داشت . در دورة پنجم نیز کماکان از تهران به وکالت مجلس شورای ملی انتخاب شد و به ریاست مجلس رسید (فرهنگ قهرمانی ، ص ٤٢، ٤٨ـ٤٩، ٥٧، ٦٣).

روز ٢ فروردین ١٣٠٣ جلسة علنی مجلس شورای ملی برای اعلام جمهوریت تشکیل شد. عدة زیادی از روحانیان و اصناف در میدان بهارستان اجتماع کردند و در مخالفت با جمهوری سردارسپه شعار دادند. در نتیجه بین مردم و نظامیان زدوخورد شدیدی روی داد. به دستور سردارسپه رئیس الوزرا و وزیر جنگ ، عدة زیادی نظامی وارد میدان شده ، به ضرب و شتم مردم پرداختند. بسیاری از مردم مصدوم و مجروح یا مقتول شدند و جلسة مجلس بدون اخذ نتیجه تعطیل شد. مؤتمن الملک ، رئیس مجلس ، به سردارسپه نسبت به ضرب و شتم مردم شدیداً اعتراض کرد و نظم مجلس و بهارستان را برعهدة خود دانست . سردارسپه اظهار کرد که امنیت مملکت با اوست و به وظیفة خود عمل کرده است . مؤتمن الملک دستور داد که زنگ جلسه را بنوازند تا تکلیف سردارسپه را تعیین کند. با شفاعت عده ای از نمایندگان ، از جمله مشیرالدوله ، بین سردارسپه و مؤتمن الملک سازش و تفاهم به وجود آمد و سردارسپه از عمل خود معذرت خواهی کرد (عاقلی ، ج ١، ص ١٨٥).

روز ١٥ مهر ١٣٠٤، طبق عرف مجلس ، انتخاب هیئت رئیسة مجلس پنجم انجام گرفت و مؤتمن الملک به ریاست مجلس انتخاب شد، ولی در همان روز وی این منصب را نپذیرفت و استعفا کرد. روز ١٩ مهر ١٣٠٤ مجدداً برای انتخاب ریاست مجلس رأی گیری شد و نمایندگان به ریاست مؤتمن الملک رأی دادند. روز ٢١ مهر مجدداً مؤتمن الملک مستعفی شد و از حضور در جلسات مجلس خودداری کرد (همان ، ج ١، ص ١٩٧).

مؤتمن الملک و مشیرالدوله ، مستوفی را تشویق به ریاست کردند ولی او هم نپذیرفت . استعفای مؤتمن الملک به حسب ظاهر برای طرفداری از اصل لایتغیر بودن قانون اساسی بود، ولی او با تغییر سلطنت مخالفتی نداشت زیرا می دانست که حکومت فرسودة قاجاریه و ناتوانی احمدشاه با تحولات و مخالفتهای سیاست خارجی و با اوضاع و احوال بخصوصی که در مملکت پیش آمده بود دیگر قابل دوام نیست . مؤتمن الملک ، با کمال زیرکی ، با یک تیر دو نشان زد، یعنی با استعفای خویش و سپردن ریاست مجلس به دست سیدمحمد تدین ، هم امر انقراض سلطنت قاجاریه را تسهیل کرد و هم وجهة ملی خود را حفظ نمود (صفائی ، ج ١، ص ٧٢٣ـ٧٢٤).

مؤتمن الملک در انتخابات دورة ششم مجلس شورای ملی از تهران به وکالت رسید ولی داوطلب ریاست مجلس نبود و تدین به ریاست انتخاب گردید (فرهنگ قهرمانی ، ص ٧٠). تدین در بهمن ١٣٠٥ از ریاست مجلس مستعفی و در کابینة حسن مستوفی به وزارت معارف انتخاب گردید (عاقلی ، ج ١، ص ٢١٧، ٢١٨) و در نتیجه در ١٥ فروردین ١٣٠٦، که انتخاب هیئت رئیسه تجدید شد، مؤتمن الملک به ریاست مجلس انتخاب گردید و تا آخر دورة ششم ریاست داشت (فرهنگ قهرمانی ، ص ٧٩ـ٨١). در انتخابات دورة هفتم مجلس شورای ملی ، باردیگر مؤتمن الملک از تهران به وکالت انتخاب گردید و چون از این دوره (١٣٠٧ ش ) به بعد، اصول انتخابات تغییر کرد و صورت فرمایشی به خود گرفت که در تمام دورة سلطنت پهلوی ادامه داشت ، مؤتمن الملک نمایندگی مجلس را نپذیرفت (بامداد، ج ١، ص ٣٨٨ـ٣٨٩).

مؤتمن الملک در دورة چهاردهم از تهران به وکالت مجلس شورای ملی انتخاب شد ولی نمایندگی مجلس را نپذیرفت . در ١٨ مرداد ١٣٢١، پس از استعفای نخستین کابینة علی سهیلی ، اکثریت نمایندگان دورة سیزدهم رأی به زمامداری او دادند ولی وی به هیچوجه زیربار مسئولیت نرفت (صفائی ، ج ١، ص ٧٢٦).

در اوایل بهمن ١٣٢٤ وی مجدداً از طرف نمایندگان مجلس نامزد نخست وزیری شد و ٥١ نفر از نمایندگان به او ابراز تمایل کردند اما رقیب وی ، احمد قوام ، با دو رأی اضافی نخست وزیر شد (عاقلی ، ج ١، ص ٣٨٤).

حسین پیرنیا مؤتمن الملک در روز ٩ شهریور ١٣٢٦، در ٧٣ سالگی ، درگذشت و در آرامگاه خانوادگی ، در امامزاده صالح تجریش ، دفن گردید. روز دهم شهریور، به مناسب درگذشت او، تمام وزارتخانه ها و ادارات دولتی تعطیل شد (عاقلی ، ج ١، ص ٤٠٨). وی را از رجال عاقل و متین ایران شمرده اند (بامداد، ج ١، ص ٣٨٨).

منابع :
(١) مهدی بامداد، شرح حال رجال ایران در قرن ١٢و١٣و ١٤ هجری ، ج ١، تهران ١٣٤٧ ش ؛
(٢) احمدعلی سپهر، ایران در جنگ بزرگ : ١٩١٨ـ١٩١٤ ، تهران ١٣٣٦ ش ؛
(٣) ابراهیم صفائی ، رهبران مشروطه ، ج ١، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٤) جمشید ضرغام بروجنی ، دولتهای عصر مشروطیّت ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣٥٠ ش ) ؛
(٥) باقر عاقلی ، روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٦) عطاءالله فرهنگ قهرمانی ، اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دورة ٢٤ قانونگذاری و نمایندگان مجلس سنا در هفت دورة تقنینیه از ٢٥٠٨ تا ٢٥٣٦ شاهنشاهی ، تهران ١٣٥٦ ش .

/ باقر عاقلی /