دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٩٤١
پیرمحمد لکهنوی ، عارف حنفی مذهب هند. در ١٠٢٧ در اطاوان در نواحی جونپور به دنیا آمد (حسنی ، ١٣٩٦، ج ٥، ص ٩٨؛ بغدادی ، ج ٢، ستون ٧). اجداد وی از سادات آنجا بودند. پدرش را در کودکی از دست داد و تحت سرپرستی عموی خود قرار گرفت . علوم مقدماتی را در جونپور، مانکپور، دهلی ، اجمیر، قنّوج و سپس در حرمین شریفین فراگرفت و در مانکپور عبدالله سیّاح را درک کرد. از آنجا به لکهنو رفت و نزد عبدالقادر عمری لکهنوی به تحصیل پرداخت (غلام سرور لاهوری ، ج ١، ص ٤٨٢؛ حسنی ، همانجا؛ رحمان علی ، ص ٣٤). گفته اند که وی در این سفر، مجذوب شد (غلام سرور لاهوری ، همانجا) و به هنگام بازگشت از بنگاله مرید و ملازم عبدالله سیّاح گردید و به طریقة چشتیه * راه یافت (حسنی ، همانجا). پیرمحمد از آنجا به دهلی سفر کرد و در آنجا عبدالله سیّاح به پیرمحمد اجازة طریقتها و سلسله های دیگر و نیز اجازة تدریس داد. پیرمحمد به امر عبدالله سیّاح در لکهنو به تدریس پرداخت و افراد بسیاری نزد وی کسب علم کردند (همانجا) و، به گزارش عبدالحی حسنی (١٣٩٦، ج ٥، ص ٩٨ـ٩٩)، سرآمد عالمان و مدرسان شد. پیرمحمد اهل سماع بوده و کراماتی نیز از او نقل کرده اند (غلام سرور لاهوری ، همانجا). وی در ١٠٨٠ (بغدادی ، همانجا؛ غلام سرور لاهوری ، ج ١، ص ٤٨٣) و به گزارشی در ١٠٨٥ (حسنی ، ١٤٠٣، ص ٢٦٧) وفات یافت ، او را در لکهنو در تلّی که مشرف بر ساحل گومتی است و بعدها به تل شیخ پیرمحمد معروف شد، دفن کردند (حسنی ، ١٣٩٦، ج ٥، ص ٩٩). یکی از شاگردانش شیخ عطاءالله نقشبندی بود (رحمان علی ، ص ١٥٨).
از پیرمحمد آثار متعددی به عربی و فارسی در فقه ، حکمت و عرفان باقی مانده که عبارت است از: سراج الحکمة ، به عربی که حاشیه ای بر شرح الهدایة ملاصدرا است (حسنی ، ١٣٩٦؛ همو، ١٤٠٣، همانجاها؛ غلام سرور لاهوری ، ج ١، ص ٤٨٢). برخی منابع آن را سراج الظلمة معرفی کرده اند (بغدادی ، همانجا)؛
منازل اربع ( منازل اربعه ، اربع منازل )
به فارسی در عرفان که در ١٠٦٧ در لکهنو نوشته شده است (حسنی ، ١٣٩٦؛
غلام سرور لاهوری ، همانجاها؛
منزوی ، ج ٣، ص ٢٠٣٩)؛
حاشیه بر الهدایة در فقه به عربی (حسنی ، ١٣٩٦، همانجا). فتاوی فقهی و نامه های عرفانی بسیاری نیز از او باقی مانده است .
منابع :
(١) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٤، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٢) عبدالحی حسنی ، الثّقافة الاسلامیّة فی الهند ، چاپ ابوالحسن علی حسنی ندوی ، دمشق ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٣) همو، نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر ، ج ٥، حیدرآباد دکن ١٣٩٦/١٩٧٦؛
(٤) رحمان علی ، تذکرة علمای هند ، لکهنو ١٩١٤؛
(٥) غلام سرور لاهوری ، خزینة الاصفیا ، ج ١، کانپور ( بی تا. ) ؛
(٦) احمد منزوی ، فهرست مشترک نسخه های خطی فارسی پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦٢ـ١٣٧٠ ش .
/ حسن سیّدعرب /