باقی تبریزی ، میرعبدالباقی ، ملقب به «دانشمند» و متخلّص به «باقی »، شاعر صوفی مشرب و خوشنویس آذربایجانی (متوفی ١٠٣٩). از تاریخ ولادت و دوران کودکی او اطلاعی در دست نیست . در تبریز، نزد علاءالدین محمّدبن محمّد تبریزی معروف به علاءبیگ ، به تحصیل علوم و خطاطی پرداخت و به اشتهار رسید؛ سپس به دعوت عبدالرحیم خان خانان ، سپهسالار هند (متوفی ١٠٣٦)، به هندوستان رفت (تربیت ، ص ١٤٥؛ دولت آبادی ، ص ٢٤٣؛ ایرانی ، ص ١٨٧؛ دیهیم ، ج ٢، ص ٧٦)؛ امّا امین احمد رازی او را شاگرد میرزاجان دانسته و گفته است که پس از رفتن او به توران ، باقی نیز به دربار عبدالرحیم خان خانان رفت (ج ٣، ص ٢٤٣)، سپس به بغداد سفر کرد و در خانقاه مولویه (مولویخانه ) نزد دده مصطفی ، استاد خوشنویسی به مشق خط پرداخت تا اینکه شاه عباس اول صفوی (متوفی ١٠٣٨) آوازه خطاطی اش را شنید و در ١٠٣٢ او را برای کتابت گنبد بزرگ و صفّه روبه قبله و طاق در مسجد و ایوان مسجد شاه اصفهان یا مسجد جامع جدید عباسی به اصفهان دعوت کرد (فلسفی ، ج ٢، ص ٣٩٧؛ ایرانی ، ص ١٨٧؛ دیهیم ، ج ٢، ص ٧٦؛ دولت آبادی ، ص ٢٢٥؛ هدایت ، ص ٢٨٢). استاد دیگرش علیرضا عباسی تبریزی خوشنویس قرن یازدهم ، بود که شاه عباس ، باقی را برای آموختن خط ثلث به او سپرد (فلسفی ، ج ٢، ص ٣٧٤). باقی در نگاشتن خط ثلث و نسخ شهرت داشت . مرقع قصیده «بُرده » سرودة شرف الدین ابوعبدالله محمّدبن سعید بوصیری (متوفی ٦٩٤) در نعت پیامبر (١٠٣٦) که در کتابخانه مجلس موجود است (دولت آبادی ، ص ٢٢٧؛ تربیت ، ص ١٤٦) و کتابت صد کلمه ، از کلمات امیرالمؤمنین علیه السلام ( به انتخاب جاخظ ) ، به خط نسخ (آقابزرگ طهرانی ، ١٤١١، ص ٣١٢) از جمله خطوط اوست .

باقی با خوشنویسان بنامی چون میرعماد * قزوینی (مقتول در ١٠٢٤) و باباشاه * اصفهانی معاصر بود. از دیگر معاصران او می توان شیخ بهایی و میرداماد، و از شاگردانش در خطّاطی ، محمدطاهر نصرآبادی ، صاحب تذکرة نصرآبادی را نام برد. وی در انواع علوم و مسایل همچون حکمت و ریاضی و علوم ادبی و عربی سرآمد و مقبول علمای آذربایجان و عراق بود (سنگلاخ خراسانی ، ذیل «احوال ملاعبدالباقی تبریزی ») و چون به مسلک صوفیه بسیار علاقه داشت ، به «مولی الجلیل جمال السالکین » و «صوفی تبریزی » وصف می شد (افندی اصفهانی ، ج ٣، ص ٥٩).

آثار او عبارت است از: تفسیر قرآن مجید به مشرب صوفیانه ؛ شرحی بر صحیفة سجادیه به همان مشرب (همان ، ج ٣، ص ٥٩ ـ٦٠)؛ منهاج الولایة من کتاب نهج البلاغة (شرح فارسی نهج البلاغه بر مشرب تصوف ) که در آن نهج البلاغه را تقسیم بندیِ موضوعی (در دوازده باب ) کرده است . (برای تفصیل بیشتر رجوع کنید به منزوی ، ج ٢، ص ١٦٩٥)؛ اشعاری در قالب قطعه ، رباعی و مفردات در عرفان و عشق و شکایت از روزگار و اهل آن (دیهیم ، ج ٢، ص ٧٨؛ دولت آبادی ، ص ٢٢٧؛ تربیت ، ص ١٤٥؛ هدایت ، ص ٢٨٢).

آقابزرگ طهرانی (١٤٠٣، ج ٩، قسمت ٢، ص ٦٨٢) می گوید که او دیوان داشته و قطعه ای از دیوانش را در مجموعه ای در کتابخانة شیخ موسی اردبیلی در نجف دیده است . سنگلاخ خراسانی (همانجا) نیز گفته که او دیوان شعر داشته است و «تیمنّاً» چند قطعه از اشعار او را با ذکر مشخصات کتابت آنها، آورده است . تربیت (ص ١٤٥-١٤٦) چهار رباعی و هدایت (ص ٢٨٢-٢٨٣) دو رباعی از او را نقل کرده اند. نامه ای فلسفی ـ عرفانی نیز از او خطاب به ابراهیم همدانی (متوفی ١٠٢٦) باقی است که منزوی از نسخ خطی آن نشانی داده است (ج ٢، ص ١٤٣٩-١٤٤٠).

منابع :
(١) محمّدحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی التصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) همو، طبقات اعلام شیعة ، بیروت ١٤١١/١٩٩٠؛
(٣) عبداللّه بن عیسی افندی اصفهانی ، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء ، چاپ احمد حسینی ، قم ١٤٠١؛
(٤) امین احمد رازی ، هفت اقلیم ، چاپ جواد فاضل ، تهران ( بی تا. ) ، عبدالمحمد ایرانی ، پیدایش خطّ و خطّاطان ، مصر ١٣٠٦ ش ؛
(٥) محمدعلی تربیت ، دانشمندان آذربایجان ، تهران ١٣١٤ ش ؛
(٦) عزیز دولت آبادی ، سخنوران آذربایجان ، تبریز ١٣٥٥ ش ؛
(٧) محمد دیهیم ، تذکره شعرای آذربایجان ، تبریز ١٣٦٧ ش ؛
(٨) میرزا سنگلاخ خراسانی ، تذکرة الخطّاطین ، چاپ سنگی تبریز ١٢٩١؛
(٩) نصراللّه فلسفی ، زندگانی شاه عباس اوّل ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(١٠) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطی فارسی ، تهران ١٣٤٨-١٣٥١ ش ؛
رضاقلی بن محمد هادی هدایت ، تذکره ریاض العارفین ، چاپ مهرعلی گرگانی ، تهران ( ١٣٤٤ ش ) .

/ سیّاره مهین فر ـ گروه ادبیات فارسی /