پیرسون ، جیمزداگلاس ، از برجسته ترین پیشگامان کتابداری و کتابشناسی در زمینة مطالعات اسلامی و پدیدآورندة ایندکس اسلامیکوس . پیرسون در آذر ١٢٩٠/ دسامبر ١٩١١ در خانواده ای تنگدست ، در کیمبریج ، به دنیا آمد و در شانزده سالگی ، به عنوان آورندة کتاب ، در کتابخانة دانشگاه کیمبریج به کار پرداخت . او که به زبانهای خارجی علاقه مند بود، برای یاد گرفتن زبان عبری از بورس تحصیلی کالج سنت جان بهره برد و عربی و فارسی را نیز در کالج پمبروک آموخت و در ١٣١٥ ش / ١٩٣٦ فارغ التحصیل شد؛ سپس به مدت پنج سال در بخش شرق شناسی کتابخانة دانشگاه کیمبریج کار کرد. در ١٣٢٠ ش / ١٩٤١ به خدمت ارتش درآمد و به جنگ رفت . پس از اتمام جنگ ، از ١٣٢٤ ش / ١٩٤٥ تا ١٣٢٩ ش / ١٩٥٠، کمک کتابدار کتابخانة دانشگاه کیمبریج شد و بلافاصله در کتابخانة مدرسة مطالعات شرقی و افریقایی در لندن به سمت کتابداری منصوب گردید (رُپر، ص ١). پیرسون از ١٣٣٣ ش / ١٩٥٤ کار نگارش و تألیف را آغاز کرد. نخستین کتاب او که در همین سال انتشار یافت فهرستی از مجموعه های نسخ خطی شرقی در کتابخانه های انگلیس بود (افشار، ص ٧١٨). پیرسون تا ١٣٥١ ش / ١٩٧٢ در کتابخانة مدرسة مطالعات شرقی و افریقایی مشغول کار بود. در این سالها او توانست کتابخانه را وسعت بخشد که احتمالاً مهمترین دوره در تاریخ این کتابخانه نیز بوده است ، همچنین دامنة اطلاعات خود را در زمینة کتابداری و کتابشناسی افزایش دهد و کتابها و نشریاتی را که برای پژوهشهای شرقی مرجع محسوب می شدند به چاپ رساند (همان ، ص ٧٢١؛ رپر، همانجا). پیرسون در اواسط دهة ١٣٣٠ ش / ١٩٥٠ تصمیم گرفت که علاوه بر حفظ فهرست معمول کتابها، از مقاله های موجود در نشریه های ادواری و دیگر مجلدات مجموعة مقالات کتابخانه نیز فهرستی فراهم آورد. او سرانجام با یاری دستیارانش در مدرسة مطالعات شرقی و افریقایی ، فهرستی مشتمل بر ٠٠٠ ، ٢٥ مقاله که از ١٢٩٥ تا ١٣٣٤ ش / ١٩٠٦ تا ١٩٥٥ به چاپ رسیده بود، گردآوری کرد ( ایندکس اسلامیکوس ١٩٨١ـ١٩٨٥ ، ج ١، ص XIV ؛ پیرسون ، ص IX ؛ رپر، همانجا). این اثر نخست به عنوان یک فهرست طرح ریزی شده بود نه یک کتابشناسی ، ولی بتدریج موجودیِ کتابخانه های دیگر جز مدرسة مطالعات شرقی و افریقایی را نیز شامل شد. بنابراین ، مرحلة بعدی مرتب کردن فهرست در شکل طبقه بندی شده بود که به نام ایندکس اسلامیکوس مشتمل بر ٢٦٠٧٦ مقاله در ١٣٣٧ ش / ١٩٥٨ به چاپ رسید.این کتاب با استقبال خوبی روبرو شد و در اندک زمانی مورد توجه پژوهشگران قرار گرفت (رپر، همانجا). پیرسون در ١٣٥٠ ش / ١٩٧١ مجموعة اطلاعات و مطالعات خود را دربارة نسخ خطی شرقی موجود در کتابخانه های اروپایی و امریکای شمالی به چاپ رسانید (افشار، ص ٧١٨ـ ٧١٩). در ١٣٥١ ش / ١٩٧٢ به سمت عضو ارشد و سپس به استادی کرسی کتابشناسی در حوزة آسیا و افریقا در دانشگاه لندن برگزیده شد (رپر، همانجا). پیرسون ، به دعوت کنگرة پنجم باستانشناسی و هنر ایران ، به ایران آمد و پیشنهاد تهیة کتابشناسی مطالعات ایران پیش از اسلام را پذیرفت و در ١٣٥٤ ش / ١٩٧٥، به مدد کتابخانة مدرسة شرقی و افریقایی لندن ، آن را تهیه کرد، که بنگاه ترجمه و نشر کتاب با نام کتابشناسی ایران پیش از اسلام منتشر ساخت (افشار، ص ٧١٧).

پیرسون تا ١٣٦١ش / ١٩٨٢ سردبیری ایندکس اسلامیکوس را بر عهده داشت . او تا کمی پیش از مرگش در ١٣٧٦ ش / ١٩٩٧، در تدوین طرحهای دیگر کتابشناسی شرکت داشت (رپر، همانجا).

پیرسون همواره از همکاران خود، متخصصان کارآمد می پرورید و در اغلب کارهای کتابشناسی از همکاری آنان بهره می برد. > کتابشناسی بین المللی افریقا < ، > راهنمای نسخه های خطی و اسناد مربوط به خاورمیانه و آفریقای شمالی در بریتانیا < ، > راهنمای نسخه های خطی و اسناد مربوط به آفریقا در بریتانیا < (در دو جلد) همه به همین اسلوب فراهم شده است (رپر، ص ٢ـ٣؛ افشار، ص ٧١٨).

پس از اتمام چاپ ایندکس اسلامیکوس ، بتدریج ، مجموعه ای از ضمایم آن نیز تهیه گردید که عناوین مقالاتِ چاپ شده تا ١٣٥٩ ش / ١٩٨٠ را دربر داشت . تکملة نخست این اثر (مقالات ١٩٥٦ـ١٩٦٠) در ١٣٤١ ش / ١٩٦٢ انتشار یافت که در آن نشریات جدیدی به منابع قبلی افزوده شده بود. تکملة دوم (مقالات ١٩٦١ـ ١٩٦٥) در ١٣٤٦ ش / ١٩٦٧ انتشار یافت و تکملة سوم (مقالات ١٩٦٦ـ١٩٧٠)، که با همکاری آن والش تهیه شده بود، در ١٣٥١ ش /١٩٧٢ به چاپ رسید. تکملة چهارم (مقالات ١٩٧١ تا ١٩٧٥) در ١٣٥٦ ش / ١٩٧٧ انتشار یافت . آخرین تکمله (مقالات ١٩٧٦ تا ١٩٨٠) نیز در دو بخش مقالات و تک نگاشتها در ١٣٦٢ ش / ١٩٨٣ منتشر شد. در این تکمله ها، بتدریج ، از مجلات ترکیه و اسپانیا و کشورهای بالکان ، بیشتر از گذشته ، استفاده می شد. به این ترتیب ، تکمله های ایندکس اسلامیکوس هر پنج سال یک بار منتشر و اطلاعات آن روزآمد می گردید. از ١٣٥٦ ش / ١٩٧٧، پیرسون به انتشار سه ماهة ایندکس اسلامیکوس مبادرت کرد (رپر، ص ١).

با اینکه در رده بندی به کار رفته در این کتاب ، سعی شده است موضوعات در رده های واقعی قرار گیرند، تنظیم آن برپایة طرحهای از پیش تعیین شده و مبتنی بر منطقی خاص نبوده و نمی توان ادعا کرد که مقالات کاملاً زیر عناوین موضوعی مناسب آمده و از این لحاظ دقت و تناسب لازم رعایت شده است . با وجود این ، رده بندی پیرسون بسیار راهگشاست و هر جا لازم بوده ، از «ارجاع » کمک گرفته شده است (پیرسون ، مقدمه ، ص VIII ). ایندکس اسلامیکوس بعدها به سردبیری رُپِر به کار خود ادامه داده و محدودة جغرافیایی این مقالات ، تمام سرزمینهای اسلامی و مناطقی است که مسلمانان فتح کرده یا زیرنفوذ خود درآورده اند، و نیز مناطقی که بنحوی اسلام به آنجاها راه یافته و با فرهنگ و تمدن بومی تماس پیدا کرده است ، یعنی تقریباً تمام جهان مسکون ؛
اما سرزمینهایی که در آن اسلام تسلط کامل دارد، با جزئیات بیشتر بررسی شده است . تقسیم بندی جغرافیایی ذیل هر سر عنوان موضوعی اعمال شده است . نمایة نویسندگانِ مقالات در پایان هر جلد موجب سهولتِ دستیابی به مطالب است (همان ، مقدمه ، ص IX-VIII ).

ایندکس اسلامیکوس در مجلدات نخست تنها به مقالات نشریات ، یادنامه ها و کنگره ها و سایر نشریاتی که بین الدفتین قرار داشت ، می پرداخت اما از ١٣٥٦ ش / ١٩٧٧، کتابها و تک نگاشتها نیز به حوزة کار آن اضافه گردید (همان ، مقدمه ، ص VII ؛
رپر، همانجا). با توجه به مسائل نوین جهان اسلام ، بتدریج ، عناوین موضوعی تازه ای مانند اقتصاد، سیاست ، اقلیتهای مسلمان ، و نمایشنامه نویسی به سرعنوانهای پیشین اضافه گردید ( ایندکس اسلامیکوس ١٩٨١ـ١٩٨٥ ، ج ١، ص XIV )و در حال حاضر در دو بخش جدا، مقالات و کتابها و تک نگاشتها، منتشر می گردد. در ١٣٧٥ ش ، در دورة چهارم جایزة جهانی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران ، از این فهرست تقدیر شد (ایران . وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، ص ١٣).

پیرسون در ١٣٤٦ ش / ١٩٦٧ در بنیانگذاری کمیتة کتابخانه های خاورمیانه پیشگام بود و در این زمینه مجموعة طویلی از کتابشناسیهای بزرگ و کوچک پدید آورد. این فعالیت مداوم به تشکیل کمیتة بین المللی کتابخانه های خاورمیانه انجامید (رپر، ص ١ـ٢).

منابع :
(١) ایرج افشار، «جشن نامة پیرسن و کتابداری شرقی »، آینده ، سال ٧، ش ٩ـ١٠ (آذر و دی ١٣٦٠)؛
(٢) ایران . وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی . مرکز مطالعات و تحقیقات فرهنگی ، کارنامة شش دوره اعطای جایزة جهانی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران ، ١٣٧٧ـ١٣٧٢ ، تهران ١٣٧٧ش ؛

(٣) Index Islamicus ١٩٨١-١٩٨٥: a bibliography of books and articles on the Muslim world , compiled & edited by G.J. Roper, London ١٩٩١;
(٤) J.D. Pearson, Index Islamicus: ١٩٠٦-١٩٥٥ , London ١٩٧٤;
(٥) Geoffrey Roper, Professor James Douglas Pearson ١٩١١-٩٧ . [on-line]. Available: http: // www. lib. umich. edu/ libhome/ Area. Programs/ Near. Eas...

/ سوسن فرهنگی /