پیرانشهر ، شهرستان و شهری در استان آذربایجان غربی .

١) شهرستان (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، ٧٢١ ، ٨٦ تن ). واقع در جنوب استان ، از شمال به شهرستان اشنویه ، از مشرق به شهرستانهای نقده و مهاباد، از جنوب به شهرستان سردشت و از مغرب به مرز عراق محدود، و مشتمل بر دو بخش مرکزی و لاجان (لاهیجان )، پنج دهستان و یک شهر به نام پیرانشهر است .

این شهرستان در منطقه ای کوهستانی (کوههای زاگرس ) قرار گرفته از شمال غربی با سیاه کوه (ارتفاع : ح ٤٥٠ ، ٣ متر) و از جنوب غربی با کوه شیخان (ارتفاع : ح ٠٥١ ، ٣ متر) احاطه شده است (جعفری ، ج ١، ص ٣٤٣، ٣٦٨). رود کِلاس (گِلاس )، ریزابة زاب کوچک ، در آن جاری است و در مسیر این رود، رودهای دیگر شهرستان چون چم لاوین ، چَم اَوَجِر، چم حاجی ابراهیم ، بادین آباد، زِه ، چم آبخورد و چم زویان به آن می ریزند (همان ، ج ٢، ص ٣٩٩، ٤٨٩).

اهالی عمدتاً به زراعت ، باغداری ، دامداری و تولید صنایع دستی اشتغال دارند. آب کشاورزی و آشامیدنی از چشمه و چاه تأمین می شود و محصولاتی از قبیل گندم ، جو، نخود، چغندرقند، آفتابگردان و محصولات باغی مانند گردو، بادام ، سیب ، توت ، انجیر، انگور، قیسی و به دارد؛ از گیا دارای بلوط سیاه و سقز است . بافت قالی ، جاجیم و شال از تولیدات صنایع دستی آن به شمار می رود. ایلات پیران * ، منگور، مامش و صوفیانلو در محدودة آن به سر می برند (اسکندری نیا، ص ٩٠، ٤٠٢). راه مهاباد ـ اشنویه از این شهرستان می گذرد.

از لحاظ تقسیمات اداری و سیاسی ، در ١٣٣٨ ش دهستانهای پیران و کهنه لاهیجان و مامش از شهرستان مهاباد منتزع و به نام بخش خانه ، تابع شهرستان نقده شد و آبادی خانه نیز مرکز بخش شد ( دایرة المعارف فارسی ، ذیل «خانه »). بخش خانه در ١٣٤٧ ش به دلیل سکونت ایل پیران به پیرانشهر تغییر نام یافت (توکلی مقدم ، ذیل مادّه ). این بخش در ١٣٤٨ ش تبدیل به شهرستان شد (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی ، ص ٥). در تقسیمات کشوری ١٣٥٥ ش ، پیرانشهر با یک بخش به نام حومه و سه دهستان ضبط شده است . طبق تصویبنامة هیئت وزیران در ١٣٦٦ ش ، شهرستان پیرانشهر مشتمل بر چهار دهستان به نامهای منگور غربی ، پیران ، لاهیجان شرقی و لاهیجان غربی تشکیل شد و در همین سال دهستان لاهیجان نیز در ترکیب آن قرار گرفت (همانجا؛ ایران . قوانین و احکام ، ص ٧٤٨). در ١٣٧٣ ش بخش لاجان (لاهیجان ) در این شهرستان تشکیل شد (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی ، همانجا).

به دلیل موقعیت سوق الجیشی خاص منطقه (نزدیکی به مرز) پادگانهایی در پیرانشهر، مانند پادگان جلدیان ، پادگان پیرانشهر و پادگان بزرگ پسوه احداث شده است ( جغرافیای کامل ایران ، ج ١، ص ٢٦٥؛ محبوبی ، ص ١٤٩، پانویس ١).

آثار باستانی شهرستان عبارت اند از: تپه قلات جلدیان ، تپة قلات موت آباد، تپه آشه وان (گرد)، قلات شین آباد گرد، مرقد و نیز قلعه و تپه ای قدیمی متعلق به دورة ساسانیان در آبادی قدیمی پسوه ، مرکز دهستان لاهیجان شرقی در حدود ٥ر١٣ کیلومتری مشرق پیرانشهر (کریمی ، ص ٢٠٧؛ سازمان میراث فرهنگی . معاونت پژوهشی ، ش ٦١٠ـ٦١٤).

برخی نام آبادی پسوه را اخذ شده از واژة اکدی پارسوا (نام سرزمینی که در ٨٣٤ ق م اراضی واقع در جنوب و جنوب غربی دریاچة ارومیه را شامل می شد) به معنای «خطّه » و «مرز و کنار» می دانند (دیاکونف ، ص ١٥٥؛ گیرشمن ، ج ١، ص ١٢٩؛ پدرام ، ص ٦٤ـ ٦٥). به نظر می رسد شهر بَسْوَی ــ که یاقوت حموی (ج ١، ص ٦٢٦) در قرن هفتم آن را شهری از آذربایجان ، کنار خان خاصبک آورده و حمدالله مستوفی (ص ٨٦) در قرن هشتم آن را یکی از چهار شهر تومان مراغه ذکر کرده است ــ همان پسوة امروزی باشد.

از کل جمعیت شهرستان در ١٣٧٥ ش ، ٨٠٥ ، ٣٣ تن (حدود ٣٨%) شهرنشین و ٩١٦ ، ٥٢ (حدود ٦١%) روستانشین بوده اند.

٢) شهر (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، ٨٠٥ ، ٣٣ تن ). مرکز شهرستان ، در ارتفاع حدود ٤٥٥ ، ١ متری ، در ١٩٦ کیلومتری جنوب شهر ارومیه واقع است . رود لاون (لاوین ) در مشرق شهر جریان دارد. شهر در میان راههای اشنویه به سردشت و نقده به سردشت واقع است و از طریق تمرچین در غرب به عراق مرتبط می شود ( جغرافیای کامل ایران ، همانجا).

شهر دارای دو بافت معماری قدیم و جدید است . بافت قدیمی شهر که در دامنة کوه جای دارد، دارای ساختمانهایی از گل و خشت است و بافت جدید شهر که در دشت واقع است ، ساختمانهایی امروزی دارد (همانجا). دو محلة کونه خانه (کهنه خانه ) و زرگتن که امروزه از محله های قدیمی شهر محسوب می شوند، در گذشته دو آبادی بوده اند. از صنایع مهم پیرانشهر، کارخانة قند است (همانجا). پیرانشهر در ١٣٣٩ ش شهر شد (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی ، همانجا).

پیشینه . پیرانشهر در گذشته خانه نامیده می شد. برخی نام قدیم آن را برگرفته از خان (ارباب ) و گروهی دیگر آن را به معنای کاروانسرا (به دلیل نزدیکی به مرز) می دانند (عبدی ، ص ٣٤). ظاهراً مکانی که یاقوت حموی (همانجا) به نام «خان خاصبک » در کنار بَسْوَی ضبط کرده می تواند اشاره به خانه (پیرانشهر امروزی ) باشد.

از وقایع مهم شهر، استقرار واحدهایی از لشکر رضائیه (ارومیه ) در این شهر پس از شهریور ١٣٢٠ در جریان هجوم ارتش شوروی به ایران بود (دهقان ، ص ٦٦٢).

منابع :
(١) ابراهیم اسکندری نیا، ساختار سازمان ایلات و شیوة معیشت عشایر آذربایجان غربی ، ارومیه ١٣٦٦ش ؛
(٢) ایران . قوانین و احکام ، مجموعة قوانین و مقررات مربوط به وزارت کشور: از آغاز پیروزی انقلاب اسلامی تا پایان سال ١٣٦٩ ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(٣) ایران . وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران ، تهران ١٣٥٥ش ؛
(٤) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، نشریة تاریخ تأسیس دار: ( تقسیمات کشوری ١٣٧٨ ) ، تهران ١٣٧٨ش ؛
(٥) محمود پدرام ، تمدن مهاباد: مجموعه آثار باستانی از قلعة دم دم تا تخت سلیمان ، تهران ١٣٧٣ش ؛
(٦) غلامحسین توکلی مقدم ، وجه تسمیة شهرهای ایران ، ج ١، تهران ١٣٧٥ش ؛
(٧) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ١: کوهها و کوهنامة ایران ، ج ٢: رودها و رودنامة ایران ، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٦ش ؛
(٨) جغرافیای کامل ایران ، تهران : سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی ، ١٣٦٦ش ؛
(٩) حمدالله بن ابی بکر حمدالله مستوفی ، کتاب نزهة القلوب ، چاپ گی لسترنج ، لیدن ١٩١٥، چاپ افست تهران ١٣٦٢ش ؛
(١٠) دایرة المعارف فارسی ، به سرپرستی غلامحسین مصاحب ، تهران ١٣٤٥ـ١٣٧٤ش ؛
(١١) علی دهقان ، سرزمین زردشت ( رضائیه ): اوضاع طبیعی ، سیاسی ، اقتصادی ، فرهنگی ، اجتماعی ، تاریخی ، تهران ١٣٤٨ش ؛
(١٢) ایگور میخائیلوویچ دیاکونوف ، تاریخ ماد، ترجمة کریم کشاورز، تهران ١٣٥٧ش ؛
(١٣) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران ( آبادیها )، ج ٤: استان سوم و چهارم ( آذربایجان )، تهران ١٣٣٠ش ، ١٣٥٥ش ، ذیل «پیران » و «خانه »؛
(١٤) سازمان میراث فرهنگی . معاونت پژوهشی ، «گزارش فهرست ثبت آثار ملی ایران »، ١٣٧٧ش (منتشرنشده )؛
(١٥) سعید عبدی ، «میژووی پیرانشار ( تاریخ پیرانشهر ) »، سروه ، سال ١١، ش ١١٣ـ١١٤ (آذر و دی ١٣٧٤)؛
(١٦) بهمن کریمی ، راههای باستانی و پایتختهای قدیمی غرب ایران ، تهران ١٣٢٩ش ؛
(١٧) رومن گیرشمن ، هنر ایران ، ج ١: در دوران ماد و هخامنشی ، ترجمة عیسی بهنام ، تهران ١٣٤٦ش ؛
(١٨) جمشید محبوبی ، نگاهی به تاریخ و جغرافیای میاندوآب و تکاب و شاهین دژ ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(١٩) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(٢٠) نقشة تقسیمات کشوری ایران ، تهران : گیتاشناسی ، ١٣٧٧ش ؛
(٢١) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥.

/ نادر کریمیان سردشتی /