پویا ، میرزامهدی ، معروف به «آقاپویا»، عالم و مبلّغ شیعی در شبه قارة هند. در ١٣١٧ در شهر یزد متولد شد. پدرش حجة الاسلام آقامیرزا محمدحسن معروف به حاج میرزامحمد آقا (متوفی ١٣٢٨) از شاگردان مرحوم آیت الله سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی بود، و جدش حجة الاسلام آقامیرزا محمدجعفر از علمای منطقة یزد و شاگرد شیخ مرتضی انصاری به شمار می رفت (آقابزرگ طهرانی ، ج ٢، ص ٣٠٢؛ ریحان ، ص ٤٨٤). وی پس از تحصیلات ابتدایی و فراگیری دانشهای مذهبی و اندکی ریاضیات و هندسه ، در شانزده سالگی عازم نجف اشرف شد و مدتی از درس فقه و اصول آیت اللّه سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی بهره برد، اما بیشترین سالهای تحصیل خودرا در نجف نزد آیت اللّه میرزاحسین نائینی گذراند و به همین جهت علاوه بر دروس رسمی فقه و اصول ،درتفسیرقرآن ،کلام و فلسفة اسلامی نیز تبحّر یافت ( رجوع کنید به ادامة مقاله ).

ویپس ازهفت سال تحصیلات عالی علوم دینی ،دربیست و سه سالگی ، علی رغم مخالفت استادش ، میرزا حسین نائینی ، ازنجف اشرف به شهر مَدْرس در شبه قاره مهاجرت کرد.

استاد وی ، به دلیل استعداد فراوان پویا در تحصیل ، از

مهاجرت وی ناخرسند بود و بنا به برخی گزارشها در این

راه به صدور حکم شرعی هم متوسل شده بود (پویا، ١٣٩٨، مقدمة سید محمد مرتضی ، ص b-a ؛ نقوی ، ١٣٦٣ ش ، ص ٤٠١).

در کمتر از دوسالی که پویا در شهر مدرس به تبلیغ و تدریس علوم دینی مشغول بود، زبان انگلیسی را فراگرفت و چهارسال بعدی زندگی خود را با همین اشتغالات در شهر رامپور گذراند. از آن پس ، سالهای چندی ساکنِ شهر میسور و در دانشگاه این شهر، مُدرّس زبانهای عربی و فارسی بود. با تأسیس کشور پاکستان در شهریور ١٣٢٦/ سپتامبر ١٩٤٧، پویا به شهر کراچی رفت و تا پایان عمر به تبلیغ و تألیف و تدریس در آنجا ادامه داد. وی در ٢٦ تیر ١٣٥٢/١٦ جمادی الا´خرة ١٣٩٣ در کراچی درگذشت و در گورستانِ «باغ خراسان » همان شهربه خاک سپرده شد (پویا، همانجا؛ نقوی ، ١٣٦٣ ش ، ص ٤٠١ـ٤٠٢؛ صدرالافاضل ، ص ٤٣).

پویا افزون بر فعالیتهایی همچون تأسیس چاپخانه ، بنای مدرسة جعفریة کراچی ، بنیادگذاری حسینیة ایرانیان در آن شهر و کمکهای مالی به مدارس ، مساجد و حسینیه های کراچی ، سالهای متمادی در این شهر مجالس بحث و گفتگو دربارة مسائل جدید دینی ــ و بویژه قرآنی ــ برپا داشت و با عنوان عالمی شیعی ، نامبردار و مورد توجه و علاقة نسل جوان و دانش پژوهان شهر بود (صدرالافاضل ، همانجا؛ نقوی ، ١٣٦٣ ش ، ص ٤٠٢). از تألیفات اوست : خطبة استقبالیه (به اردو)؛ > اصول اسلام < ؛ > مباحث مابعدالطبیعی قرآن کریم < ؛ > صحّت متن و تدوین قرآن کریم < ؛ > وحی < ؛ > وجود خدا < ؛ > غیبت الهی < ؛ > شهادت به تولد امام دوازدهم ، در میان شیعیان و اهل سنّت ، و مدعیان نیابت < . کتابهای اخیر را دوتن از شاگردان وی پس از وفاتش در مجموعه ای با عنوان > قرآن کریم : فروغ جاویدان < گردآوری و منتشر کرده اند (نقوی ، ١٣٧٦ ش ، ج ١، ص ٤٩٧؛ همو، ١٣٦٣ ش ، همانجا؛ پویا، ١٩٩٠).

مشهورترین اثر میرزا مهدی پویا پاورقیهای تفسیری و مقدمة مفصلّی است که بر ترجمة انگلیسی قرآن ، اثر میراحمد علی ، نگاشته است . این ترجمه که گرایش شیعی دارد، نخستین بار در ١٣٤٣ ش /١٩٦٤ در کراچی پاکستان همراه با تقریظات و استفتائاتی از مراجع تقلید شیعة نجف و مشهد منتشر شد و، علاوه بر مقدمة بلند مترجم در معرفی مذهب شیعه ، مقدمه ای از میرزا مهدی پویا با عنوانِ > «اصالت و صحت متن و تدوین قرآن کریم » < به همراه دارد که بعدها با تغییرات و اضافاتی در قالب کتاب > صحّت متن و تدوین قرآن کریم < منتشر شد. این کتاب را شاید بتوان اولین و مهمترین کتاب در زبان انگلیسی دانست که در آن عالمی شیعی ، دیدگاههای شیعة امامیّه را دربارة عدم تحریف قرآن ، روایات تحریف در منابع شیعی و سنّی ، جمع و تدوین قرآن ، رابطة قرآن و عترت و برخی دیگر از موضوعات علوم قرآنی بررسی کرده است . به اعتقاد وی ، قرآن کریم در طول حیات خود پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و آله وسلّم جمع و تدوین شده و به قالب کتاب درآمده است . این همان عقیده ای است که بعدها آیت اللّه خویی بتفصیل آن را تبیین و توجیه کرده است ( رجوع کنید به البیان فی تفسیرالقرآن * ). در بخش دیگری از کتاب ، پویا روایات اهل سنّت و شیعه دربارة تحریف قرآن را ارزیابی کرده (ص ٧٠ـ ١٣٥)، ضمن انتقاد شدید از کتاب فصل الخطاب ، تألیف حاجی میرزا حسین نوری طبرسی ، عقیدة تحریف را از اصول اعتقادات شیعه به دور می دارد (همان ، ص ١٥٦ـ ١٥٩).

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) علیرضا ریحان ، آینة دانشوران ، چاپ ناصر باقری بیدهندی ، قم ١٣٧٢ش ؛
(٣) مرتضی حسین صدر الافاضل ، مطلع الانوار: احوال دانشوران شیعة پاکستان و هند ، ترجمة محمد هاشم ، مشهد ١٣٧٤ش ؛
(٤) حسین عارف نقوی ، برّ صغیرکی امامیه مصنفّین : کی مطبوعه تصانیف اور تراجم ، اسلام آباد ١٣٧٦ش ؛
(٥) همو، تذکرة علمای امامیة پاکستان ، اسلام آباد ١٣٦٣ش ؛

(٦) Mirza Mahdi Pooya , Essence of the holy Qur ف a ¦ n: the eternal light , ed. Syed Muhammad Murtaza and Husain P. Taylor ١٩٩٠;
(٧) idem, Genuineness of the holy Qur ف a ¦ n in its text and its arrangement , Karachi ١٩٧٤, ٢nd ed, Tehran ١٣٩٨.

/ مرتضی کریمی نیا /

دانشنامة جهان اسلام ، ج ٥ (اقتباس از بریتانیکا ١٩٩٨)

دانشنامة جهان اسلام ، ج ٥ (اقتباس از بریتانیکا ١٩٩٨)

دانشنامة جهان اسلام ، ج ٥ (اقتباس از بریتانیکا ١٩٩٨)

دانشنامة جهان اسلام ، ج ٥ (اقتباس از بریتانیکا ١٩٩٨)

دانشنامة جهان اسلام ، ج ٥ (اقتباس از بریتانیکا ١٩٩٨)

دانشنامة جهان اسلام ، ج ٥ (اقتباس از بریتانیکا ١٩٩٨)

دانشنامة جهان اسلام ، ج ٥ (اقتباس از بریتانیکا ١٩٩٨)

دانشنامة جهان اسلام ، ج ٥ (اقتباس از بریتانیکا ١٩٩٨)

دانشنامة جهان اسلام ، ج ٥ (اقتباس از بریتانیکا ١٩٩٨)

دانشنامة جهان اسلام ، ج ٥ (اقتباس از بریتانیکا ١٩٩٨)

دانشنامة جهان اسلام ، ج ٥ (اقتباس از بریتانیکا ١٩٩٨)