پورت سعید (پرت سعید ، عربی : بورسعید)، بندری در ساحل مدیترانه ای مصر، در انتهای شمالی کانال سوئز و کرانة غربی آن (در َ١٦ ْ٣١ عرض شمالی ، َ١٩ ْ٣٢ طول شرقی ). این بندر از طریق خط آهنی به طول ٢٣٣ کیلومتر (تأسیس ١٣٢٢/١٩٠٤) از طریق زقازیق و اسماعیلیه ، به قاهره ، دمیاط و اسکندریه متصل می شود. پس از احداث کانال سوئز، پورت سعید دومین بندر مصر پس از اسکندریه شد، و در حال حاضر مرکز استانی («محافظه »ای ) به همین نام است . جمعیت استان (برآورد ١٣٦٥ش / ١٩٨٦) ٠٠٠ ، ٣٨٢ تن و جمعیت شهر ٠٠٠ ، ٣٧٤ تن بوده است . ( در ١٣٧٤ش / ١٩٩٥ جمعیت ناحیة پورت سعید ٠٠٠ ، ٤٦٧ تن بوده است ( > کتاب سال بریتانیکا ١٩٩٨ < ، ص ٥٩٣) ) .

پورت سعید در ١٢٧٦/١٨٥٩، در ضمن تعیین محل کانال سوئز در دورة حکومت سعید پاشا * ، خدیو مصر، بناگردید و به نام او خوانده شد. بجز نوار ماسه ای ، با عرض ١٨٠ تا٢٧٠ متر، که دریاچة مَنزَلَه را از مدیترانه جدا می کند، محل کنونی شهر زیر آب بود. گروهی از مهندسان به سرپرستی لاروش و فردینان دولسپس این محل را، نه به این دلیل که در میان باریکه نزدیکترین نقطه به سوئز بود بلکه بدین جهت که عمق آب ، در آنجا با طرحی که برای کانال پیش بینی شده بود مطابقت بیشتری داشت ، انتخاب کردند. با آغاز کار بر روی کانال ، پنج خانة چوبی روی آب با پایه های عظیم ساخته شد. همچنین یک نانوایی و یک کارخانة تقطیر آب برای استفادة مهندسان مهیا شد. یک سال بعد بندرگاه تازه تأسیس ، لایروبی و عمیقتر شد و گل ولای جمع آوری شده بلافاصله برای ساختمان سازی بیشتر، علاوه بر کارگاهها، در مساحت ٠٠٠ ، ٣٠ متر مربع به کار گرفته شد؛ گرچه این مساحت برای رشد سریع جمعیت شاغل در کانال که به سوی اسماعیلیه پیش می رفت کفایت نمی کرد.

در این شرایط اضطراری و فقدان معادن سنگ مناسب و قابل دسترس در پورت سعید، در ١٢٨٢/١٨٦٥ تولید سنگهای مصنوعی مقاوم در برابر جریان آب دریا شروع شد. جزئیات این امر در خطط علی پاشا مبارک (ج ١٠، ص ٣٨ـ٤٠) ارائه شده است . هر یک از این سنگها حدود ٢٢ تن وزن داشت و

برای ساخت دو موج شکن بسیار بزرگ بندرگاه بیرونی و همچنین برای احداث بناهای دیگر منطقه استفاده شد. در همان سال قایقهای پستی ، کانال را به سمت اسماعیلیه پیمودند و قایقهای دیگر کالاهای وارداتی به پورت سعیدحمل کردند. در ١٢٨٥/ ١٨٦٨ ساخت موج شکنها به پایان رسید و در ١٢٨٦/ ١٨٦٩ کانال تکمیل شد. در پی آن ، جمعیت شهر به دلیل حضور جمع کثیری از کنسولها و نمایندگان ملل مختلف به ٠٠٠ ، ١٠ تن رسید.

پورت سعید، در آغاز قرن چهاردهم /پایان قرن نوزدهم بزرگترین ایستگاه بارگیری زغال سنگ جهان ، عمدتاً برای تجارت از طریق کانال ، و در دهة دوم ـ سوم همان قرن /آغاز قرن بیستم مرکز صدور کتان ، برنج و دیگر محصولات کشاورزی ناحیة دلتای نیل شرقی و همچنین مرکز فرآوری ماهی بود. بناهای عمومی فراوانی به ادارة مرکزی شرکت کانال سوئز اضافه شد و جمعیت شهر در ١٣٢٥/١٩٠٧ به بیش از ٨٨٤ ، ٤٩ تن رسید. بندرگاه بیرونی با مساحتی معادل ٢٣٠ هکتار، دو موج شکن که برای حفظ کانال از فرسایش مستمر آب دریا و شن روان احداث شده بود، و سه اسکلة اولیة آن در ساحل غربی ، همگی باید گسترش می یافت . در ساحل شرقی ، یک اسکلة شناور (٧٩ متر درازا، ٥ر١٧ متر پهنا و ٥ متر عمق ، با ظرفیت ٥٠٠ ، ٣ تن ) احداث شد و پس از آن ، در ١٣٢١ـ١٣٢٧/ ١٩٠٣ـ ١٩٠٩ در ساحل شرقی اسکله های جدید ساخته شد. با سکونت کارگران در این اسکله ها، شهر جدید پورت فؤاد ــ که به افتخار پادشاه وقت مصر، فؤاد اول ، نامگذاری شده بود ــ در کنارة شرقی پدیدار شد.

به فرمان خدیو اسماعیل ، به منظور حفاظت از کشتیهایی که در طول شب به کانال نزدیک می شدند، چهار فانوس دریایی به هزینة دولت مصر در روزتا ( = رشید ) ، بُرلُّس * ، برج الغربه در نزدیکی دمیاط ، و پورت سعید بنا شد. فانوس دریایی پورت سعید ٥٣ متر بلندی داشت و نور آن با سه فانوس دیگر متفاوت بود و از فاصلة ٣٢ کیلومتری قابل دیدن بود. این فانوس بر پایة موج شکن غربی قرار دارد. در انتهای این موج شکن به سوی دریا، مجسمة بزرگی از دولسپس ، ساخته امانوئل فرمیه ، در ١٣١٧/١٨٩٩ پرده برداری شد.

در ١٣٧٦ش / ١٩٥٦ جمال عبدالناصر رئیس جمهور مصر کانال سوئز را ملی اعلام کرد. در پی آن در جنگ بریتانیا، فرانسه و اسرائیل (اوایل تا اواسط آبان ١٣٣٥/ اواخر اکتبر تا اوایل نوامبر ١٩٥٦) با مصر، پورت سعید در حملات هوایی خسارات متعددی متحمل شد و در جریان پیاده شدن نیروهای بریتانیا و فرانسه در ساحل ، مجسمة دولسپس همراه با چیزهای دیگر نابود شد. بعد از جنگ ، خسارات جبران و کانال بازگشایی شد؛ اما در طول جنگ شش روزة خرداد ١٣٤٦/ ژوئن ١٩٦٧ نیروهای اسرائیل به سوی ساحل شرقی کانال پیشروی کردند و محدودة غربی سینا واقع در شمال این ساحل را اشغال کردند. کانال تا چندین سال مسدود ماند. اما پس از توافقهای کمپ دیوید در ١٣٥٧ش / ١٩٧٨ و معاهدة صلح مصر و رژیم اشغالگر قدس در ١٣٥٨ش / ١٩٧٩، احیا شد و درآمد حاصل از حق تزانزیت بخش قابل ملاحظه ای از عایدات مصر را تشکیل داد. پورت سعید نیز تا اندازه ای به رونق گذشتة خود بازگشت . ( در این دوره شهر را بازسازی کردند، خانه های جدیدی برای بازگشت پناهندگان جنگهای مصر و اسرائیل ساخته و یک منطقة صنعتی آزاد افتتاح شد. تولید منسوجات ، البسه ، شیشه ، چینی ، لاستیک و باتری اتومبیل و ساعت از صنایع شهر است . همچنین پورت سعید دارای دو نیروگاه گازی برق ، صنایع رایانه ، ساختمان سازی ، چاپ و تسهیلات کشتی سازی است ( بریتانیکا ، ذیل مادّه ) ) .

منابع :
(١) اثر ٢٠ جلدی علی باشا مبارک ، الخطط التوفیقیة ، قاهره ١٣٠٥ـ١٣٠٦، منبع معاصر عمده محسوب می شود؛
(٢) نیز رجوع کنید به ١. نشریات دربارة کانال سوئز و تاریخ آن ؛
(٣) ٢. تقویم ها و آمارها و عواید بازرگانی سالانه که حکومت مصر و کمپانی کانال سوئز منتشر می کنند؛
(٤) ٣. راهنمای مصر از قبیل راهنماهای Murray, Baedeker (چاپ Mary Brodrick ) و Cook (چاپ Sir E. A. Wallis Budge )؛
] برای اوضاع اقتصادی ؤ

(٥) The New Encyclopaedia Britannica , Chicago ١٩٨٥, Micropaedia , s.v. "Port Said".

برای آمار جدید جمعیت رجوع کنید به

(٦) ١٩٩٨ Britannica book of the year , Chicago ١٩٩٨].

/ عطیه ( د. اسلام ) /