باقریّه ، مدرسة ، از مدارس حوزة علمیة مشهد، متعلق به عهد صفویان (حک : ٩٠٥ـ ١١٣٥). این مدرسه ، طبق سنگ نبشتة سردرش ، در آغاز با انتساب به ملا محمد سمیع ـ بانی مدرسه ـ «سمیعیه » نام داشته و به اجازة ملامحمد باقر سبزواری * (متوفی ١٠٩٠) و به دست میرعبدالحسین اصفهانی و حاج محمد شفیع اصفهانی ساخته شده است . احداث آن ، براساس متن کتیبه ، در ١٠٨٣، هنگام سلطنت شاه سلیمان اول صفوی (١٠٧٧ یا ١٠٧٨ـ ١١٠٥) صورت گرفته است (اعتمادالسلطنه ، ج ٢، ص ٥٤٠)، اما برخی تاریخنگاران معتقدند که مدرسه پیش از این تاریخ پایه گذاری شده و در ١٠٨٣ بنای آن به همت سبزواری و با تخصیص مقداری املاک و چند دکان و مقداری کتاب به عنوان وقف بر مدرسه مرمّت شده است ؛ به همین دلیل و نیز به سبب حضور سبزواری برای تدریس در مدرسه ، به «ملامحمدباقر» و پس از آن به «باقریه » شهرت یافته است (فاضل بسطامی ، ص ١٠٤؛ اعتمادالسلطنه ، ج ٢، ص ٦٧٨). فریزر، جهانگرد انگلیسی که در حدود ١٢٤٠ به ایران آمده است ، مدرسه را با هشتاد تا نود طلبه ، مدرسه ای سازمان یافته شمرده (اعتماد السلطنه ، ج ٢، ص ٣١٣) و فاضل بسطامی ، که در ١٣٠١ کتاب فردوس التواریخ را نگاشته ، مدرسه را از نظر مدرّسان ، کارگزاران و طلاّ بی که شب و روز به تعلیم و تعلّم اشتغال داشته اند بی نظیر خوانده است .

موقوفات مدرسة باقریّه : دو قطعه زمین با دو میهمانخانه که اعیان آن دو با قرارداد اجاره به افرادی واگذار شده بود تا پس از پانزده سال بلاعوض در اختیار مدرسه قرار گیرد؛ دوباب منزل که بعداً به صورت مسافرخانه به اجاره واگذار شده بود؛ ٣٧ باب دکان در اطراف مدرسه . درآمد سالانة مدرسه ٠٠٠،٦٢٠ ریال بوده است (خامنه ای ، ص ٩٩) که براساس وقفنامه ، پس از کسر مخارج تعمیرات ، بدین ترتیب مصرف می شده است : ١٠ر١ به عنوان حق التولیه ، ١٠ر٣ برای خیرات (مرثیه خوانی و اطعام فقرای اثناعشریه به اختیار متولی )، و ١٠ر٦ برای روشنایی و نظافت و حقوق طلاب و خادم (ظریف ، ص ٧ـ١٤)

مدرسة باقریه در خیابان نادری (شیرازی ) و قبل از مدرسه های حاج حسن و نوّاب واقع بود. ساختمان آن در چهار طرف زمین ، در دو طبقه بنا شده بود و جلو هر اتاق یک ایوان داشت . در وسط حیاط مدرسه نیز یک حوض بزرگ و چهار باغچه بود.

پس از واقعة کشف حجاب (١٣١٤ ش ) و پدید آمدن تنگناهایی برای روحانیون ، ادارة اوقاف مدرسه را در اختیار ادارة فرهنگ قرار داد تا دانش آموزان در آن به تحصیل بپردازند، اما پس از برکناری رضاخان (٢٥ شهریور ١٣٢٠) به همت آیت اللّه میرزا احمد کفائی ، فرزند ملامحمد کاظم آخوند خراسانی (متوفی ١٣٢٩)، مدرسه بار دیگر به طلاّ ب علوم دینی واگذار شد. در آن زمان ، تولیت مدرسه با حاج میرزا عبداللّه شیخ الاسلام ، از اولاد محقق سبزواری ،بود که در اصفهان سکونت داشت و فردی به نام مظفری ، کارمند بازنشستة فرهنگ ، نمایندة وی در تصدّی امور مدرسه بود. ادارة اوقاف مدرسه را در ١٣٤٦ ش بازسازی ، و در ١٣٥٠ ش با حفظ صورت نخستین ، با ٣٤ حجره ، یک مدرّس ، یک کتابخانه شامل مخزن و قرائتخانه ، چهار اتاق برای امور دفتری و نگهبانی و آبدارخانه بازگشایی کرد. کتابخانة مدرسه در آن زمان چهارصد نسخة خطی و ٥٨٠ جلد کتاب چاپی داشت (فاضل ، ص ٧٦ـ٧٧). در ١٣٥٤ ش ، به سبب طرح توسعة اطراف حرم ، مدرسة باقریه که از نزدیکترین مدارس به حرم مطهر امام رضا علیه السّلام بود، کاملاً تخریب و همراه تمامی موقوفات آن به فضای سبز تبدیل شد.

منابع :
(١) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، مطلع الشمس ، چاپ سنگی تهران ١٣٠٠ـ١٣٠٢، چاپ تیمور برهان لیمودهی ، چاپ افست تهران ١٣٦٢ـ١٣٦٣ ش ؛
(٢) سیدعلی خامنه ای ، گزارشی از سابقة تاریخی و اوضاع کنونی حوزة علمیة مشهد ، مشهد ١٣٦٥ ش ؛
(٣) رضا ظریف ، «مدارس علوم دینی مشهد»، پایان نامة لیسانس ، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی ، دانشگاه مشهد، ١٣٤٢ ش ؛
(٤) محمود فاضل ، «مدارس قدیم مشهد، ١٠: مدرسه باقریه »، وحید ، دورة ١١، ش ١ (فروردین ١٣٥٢)؛
نوروزعلی بن محمدباقر فاضل بسطامی ، فردوس التواریخ ، تبریز ١٣١٥.

/ محمود پسندیده /