پنجشیر ، منطقه و دره ای در شمال شرقی افغانستان .

منطقة پنجشیر (جمعیت در ١٣٦٩ ش /١٩٩٠ ح ٩٨٦ ، ٦٤ تن رجوع کنید به دولت آبادی ، ص ١٥٧) در ولایت کاپیسا، در دامنة جنوب شرقی ، قسمت غربی رشته کوه هندوکش قرار دارد. این منطقه دارای زمستانهای سرد و اراضی کوهستانی و سنگ زار است و در گذشته جزو حکومت اعلای پروان * بوده است .

منطقة پنجشیر به دو حصة (ناحیة ) پنجشیر اول و پنجشیر دوم تقسیم می شود. درة سوق الجیشی پنجشیر که چندین دره کوچکتر نیز دارد از آبادی گل بهار/ گلبهار از حدود هشتاد کیلومتری شمال شهر کابل آغاز شده با جهت شمال شرقی تا گردنة انجمن (ارتفاع : ح ٢٢٥ ، ٤ متر) در شمال پنجشیر، به طول ٩٠ کیلومتر امتداد دارد. عرض آن از ٥ر٢ کیلومتر تجاوز نمی کند (کارلس ، ص ١٥٤). درة پنجشیر به دوقسمت بالادره و پایین دره تقسیم می شود. پایین دره از گل بهار آغاز شده و تا دشت رِوات (آبادی روات ) به طول هشتاد کیلومتر امتداد دارد و ارتفاع آن تقریباً به ٨٠٠ ، ١ تا ٤٠٠ ، ٢ متر می رسد. این دره در انتهای دشت روات باریکتر و به تنگی که حدود ٢٤ کیلومتر طول دارد منتهی می شود، سپس گسترش می یابد و از پایین درة پنجشیر اصلی مجزا می شود و درّة پریان (بالادره ، ارتفاع : ح ٧٠٠ ، ٢ تا٣٠٠ ، ٣ متر) را تشکیل می دهد (همانجا).

در مغرب درة پنجشیر، گردنة (کُتل ) خاوک / خاواک (ارتفاع : ح ٦٠٠ ، ٣ متر) در جنوب غربی گردنة انجمن قرار دارد و گردنة سالنگ (ارتفاع : ح ٣٠٠ ، ٤ متر)، از گردنه های معروف هندوکش بر سر راه کابل به شمال افغانستان ، در شمال غربی درة پنجشیر واقع است (دولت آبادی ، ص ١٦٧).

رود پنجشیر که در بستر دره جریان دارد، از گردنة خاوک سرچشمه می گیرد و پس از پیوستن رودهای کوچک به آن ، در بالای آبادی سروبی به رود کابل می پیوندد ( آریانا ، ذیل «پنجشیر»).

گندم از محصولات عمدة این منطقه است که عمدتاً در کرانه های غربی درة پنجشیر کشت می شود. از فرآورده های باغی ، توت و انگور و زردآلو و گردو دارد. جو، حبوبات و ذرت نیز در پریان به عمل می آید. در آنجا از زیا، آهو، روباه ، پلنگ ، گرگ ، خرس ، بزکوهی و از پرندگان کبک یافت می شود. اهالی نیمه چادرنشین اند و به پرورش دام و اسب اشتغال دارند. از صنایع دستی ، گلیم بافی ، کرباس بافی ، برک * و نمدمالی دارد (همانجا). درة پنجشیر معادنی از قبیل آهن ، نقره ، لاجورد و مس دارد (دولت آبادی ، ص ١٨١، ١٨٦). بیشتر اهالی آن ایرانی تبار (تاجیک ) و مسلمان سنّی مذهب اند و به فارسی کابلی سخن می گویند (کارلس ، ص ١٦٠ـ١٦١). کارلس در ١٣٣٥ ش تعداد خانوارهای هزاره را ٣٠٠ تا ٤٠٠ ذکر کرده و افزده است که هزاره ها * اجازة سکونت خود را درمیان تاجیکهای پنجشیری ، به بهای تغییر مذهب خود از تشیع به تسنن به دست آورده اند (ص ١٦٠).

جادة قدیمی کاروانرو بلخ ـ کابل ، از طریق قطغن (طخارستان ) از گردنة خاوک و شهر کنونی اندرآب و پنجشیر می گذشت و به کابل می رسید. به عبارت دیگر پنجشیر در مسیر جادة ترکستان به هندوستان قرار داشت ، زیرا کتل خاوک آسانترین معبر هندوکش به شمار می آمد. گردنة خاوک همان گذرگاهی است که سربازان اسکندر در ٣٢٨ پیش از میلاد و سواران تیمورلنگ در ٨٠٠ از آن عبور کرده اند (همان ، ص ١٥٥). در ١٣٠٩ ش جادة اتومبیل رو که از گردنة خیبر و بالای درة غربند/ غوربند می گذشت احداث شد و گردنة خاوک اهمیت سوق الجیشی خود را از دست داد (همان ، ص ١٥٤ـ١٥٥).

پنجشیر در دهه های اخیر مرکز درگیریها و جنگهای داخلی افغانستان بوده است و احمدشاه مسعود، از فرماندهان مشهور نظامی در این ناحیه است ( افغانستان : مجموعه مقالات ، ص ٣٢٥).

گل بهار (جمعیت در ١٣٣٥ ش /١٩٥٦ حدود ٠٠٠ ، ٢٠ تن رجوع کنید به کارلس ، ص ١٥٦) مرکز منطقة پنجشیر، در دهانة درة تنگی ، در قسمت جنوبی رشته کوه هندوکش در حدود هشتادکیلومتری شمال شهر کابل قرار گرفته و محل دادوستد اهالی پنجشیر است . درة غوربند در شمال غربی گل بهار واقع است . آب گل بهار از رود پنجشیر و آب درة شُتول تأمین می شود (همانجا). در دوسه دهة اخیر بر اثر جنگهای داخلی آسیب فراوان دیده است . مرکز پنجشیر سابقاً آبادی رُخه بود. این آبادی در میان دو رشتة فرعی هندوکش در مشرق آبادی جبل السراج قرار دارد و رود پنجشیر باجهت شمالی ـ جنوبی از آن می گذرد ( آریانا ، ذیل «رُخه »). پنجشیر خانه هایی قلعه مانند با برجهای چارگوش و دیوارهای استوار دارد ( > فرهنگ جغرافیایی افغانستان < ، ج ٦، ص ٦٣٢). جغرافی نویسان قرن چهارم به شهر پنجهیر در این ناحیه با جمعیتی در حدود ده هزار تن اشاره کرده اند که شهری با مزارع خوب و باغها بوده و رود پنجهیر (جاربایه ) از آن می گذشته است . به نوشتة آنان ، شهر دارای معادن نقره ، لاجورد، مس و مانند آن بود و زندگی اهالی از طریق استخراج نقره می گذشت . سیم به دست آمده از این معادن در آبادی اندرآب سکه زده می شد (اصطخری ، ص ٢٨٠؛ ابن حوقل ، ص ٤٤٩؛ حدودالعالم ، ص ١٠٠ـ١٠١).

در اوایل قرن هفتم یاقوت آن را از شهرهای نواحی بلخ ذکر کرده و از استخراج نقره در آن مطالبی آورده است (ج ١، ص ٧٤٣ـ٧٤٤). در قرن هشتم ابن بطوطه در سفر به خراسان ، پنجهیر (پنج کوه ) را شهری زیبا و آباد در بالای نهری بزرگ وصف می کند و سنگ یاقوت معروف به یاقوت بدخش را از همین ناحیه می داند. وی می نویسد که چنگیز شهر را ویران کرد، و از مزار شیخ سعید مکی ، که مورد احترام اهالی بوده ، یاد می کند (ج ١، ص ٣٩٧).

منابع :
(١) آریانا دائرة المعارف ، کابل ١٣٢٨ـ ١٣٤٨ش ؛
(٢) ابن بطوطه ، رحلة ابن بطوطة ، چاپ محمد عبدالمنعم عریان ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٣) ابن حوقل ، کتاب صورة الارض ، چاپ کرامرس ، لیدن ١٩٦٧؛
(٤) ابراهیم بن محمد اصطخری ، کتاب مسالک الممالک ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧؛
(٥) افغانستان : مجموعه مقالات ، نگارش گروهی از پژوهشگران ، ترجمة سعید ارباب شیرانی و هوشنگ اعلم ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(٦) حدود العالم من المشرق الی المغرب ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٤٠ش ؛
(٧) بصیر احمد دولت آبادی ، شناسنامة افغانستان ، قم ١٣٧١ش ؛
(٨) هیو کارلس ، «تاجیکهای درّة پنجشیر جبال هندوکش »، ترجمة حسن مسعودی ، مجلة مردم شناسی ، سال ١، ش ٤و٥ (بهمن و اسفند ١٣٣٥)؛
(٩) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥؛

(١٠) Historical and political gazetteer of Afghanistan , ed. Ludwig W. Adamec, vol. ٦: Kabul and southeastern Afghanistan , Graz ١٩٨٥.

/ خسرو خسروی /