باباطاهر ، عارف و شاعر ایرانی قرن پنجم که به یکی از گویشهای غرب ایران شعر سروده است . به گفتة رضاقلی خان هدایت (١٢١٥ـ١٢٨٨)، که منبع خود را ذکر نمی کند، باباطاهر در دوران حکومت دیلمیان می زیسته و در ٤١٠ درگذشته است (١٣٤٤ ش ، ص ١٥٧). یکی از دوبیتیهای منسوب به او معماگونه است : «موآن بحرم که در ظرف آمَدَسْتم /موآن نقطه که در حرف آمدَسْتم // به هراَلْفی اَلِفْ قدّی برآیه / الِفْ قدّم که در اَلْف آمدستم »؛ میرزا مهدی خان کوکب در > مجلة انجمن سلطنتی آسیایی بنگال < تفسیر بسیار عجیبی از این دوبیتی کرده است : مقدار عددی «اَلِف قد» و «دریا» (معادل فارسی واژة عربی «بحر») و نیز «طاهر» هرکدام به حساب جُمّل برابر ٢١٥ است . حال اگر «الف قد» (٢١٥) را به «اَلْف » (١١١) بیفزاییم ، عدد ٣٢٦ به دست می آید که معادل مقدار عددی «هزار» است به شرطی که به شکل «ه ـ زـ اـر» محاسبه شود. بدین ترتیب از «الف قدی که در الف آمده است » تاریخ تولد باباطاهر (٣٢٦) به دست می آید. اما عّلامة قزوینی این تعبیر را از جملة «توجیهات بسیار عجیب و غریب » دانسته است (ج ٥، ص ٢٨١ـ٢٨٢). رشید یاسمی نیز (ص ٦٦ـ٨٠) قول میرزا مهدی خان کوکب را انتقاد کرده و آن را نوعی «تکلّف و حساب تراشی که ابداً با لطف طبع باباطاهر مناسبت ندارد» شمرده است ، اما او خود با استناد به همین شعر و به این دلیل که اول دسامبر سال ١٠٠٠ میلادی با آغاز محرم ٣٩١ هجری مصادف بوده ، تولد باباطاهر را در ٣٩٠ یا ٣٩١ دانسته است . مجتبی مینوی (ص ٥٥ـ٥٨) از نظریة رشید یاسمی انتقادی گزنده کرده است .

به احتمال زیاد این دوبیتی از باباطاهر نیست ، بلکة ساختة نُقْطَویانی چون ملامحمد صوفی مازندرانی است که از ایران گریخته و به دربار جلال الدین اکبرشاه تیموری (حک :٩٦٣ـ١٠١٤) در هند پناه برده بودند و با توجه به اینکه اهل حق باباطاهر را از بزرگان خود می شمارند و این فرقه با فرقه های دیگر غالیان واسماعیلیان ، و بعدها با حروفیان و نُقْطَویان ، در مواردی اشتراک عقیده داشته اند، این دو بیتی در برخی از مجموعه های متأخربه باباطاهر منسوب شده است .

یکی از قدیمترین اسناد تاریخی دربارة باباطاهر در راحة الصدورِ راوندی (تألیف حدود ٦٠١، ص ٩٨ـ٩٩) آمده است . مؤلف این کتاب ، برطبق آنچه از دیگران «شنیده » است ، نقل می کند که هنگام ورود سلطان طغرل سلجوقی به همدان (٤٤٧) باباطاهر او را مورد عتاب قرار داد و گفت : «ای ترک ، با خلق خدا چه خواهی کرد؟ سلطان گفت : آنچه فرمایی . باباگفت : آن کن که خدای می فرماید؛ انّ اللّه یأمر بالعدل و الاحسان .» این پند در حاکمِ فاتح بسیار مؤثر افتاده است . این حکایت مستلزم آن است که مرگ باباطاهر پس از ٤٤٧ اتفاق افتاده باشد، ولی این نظر مغایرتی ندارد که او در زمان دیلمیان ، یعنی تحت حکومت آل بویه و منسوبان ایشان ، خاندان کاکویه ، که تا زمان لشکرکشی ابراهیم یِنال در ٤٣٥ در همدان حکومت داشته اند، می زیسته است . بعید نیست که باباطاهر از معاصران ابن سینا (متوفی ٤٢٨ درهمدان ) بوده باشد. ولی داستانهایی حاکی از اینکه باباطاهر در ٥٢٥ شاهد اعدام عین القضات ، عارف همدانی بوده یا با نصیرالدین طوسی (متوفی ٦٧٢) معاصر بوده ، جملگی مجعول است .

منبعی کهنتر از راحة الصدور که اشاراتی به طاهر و مزار او در همدان دارد، نامه های عین القضات همدانی است که میان سالهای ٥٢٠ و ٥٢٥ نوشته شده است . در این نامه ها از طاهر در کنار دوتن دیگر از عارفان بزرگ آن شهر، شیخ بَرَکه و شیخ فَتحه ، یاد شده و به احتمال قریب به یقین منظور همان باباطاهر همدانی عارف است (اذکائی ، ص ٧٦؛ زرین کوب ، ص ١٩٣). بابا * لقبی است که مردم بر سبیل تفخیم بر نام اصلی عرفا و اولیا و پیروان می افزوده اند. عین القضات ، بدون ذکر این لقب می نویسد: «از برکه قدّس سره شنیدم که طاهر گفت که مردمان می آیند و ریش خود به افسوس ما فرا می دارند. پس افسوس می برند و به ریش خود می دارند.» (ج ١، ص ٤٥)؛ یا «فتحه می گوید ـ رحمة اللّه علیه ـ هفتاد سال است تا می کوشم مگر ارادت در حق طاهر درست کنم ، نمی توانم ...» (ج ١، ص ٢٥٨)؛ یا «ای عزیز! این نبشته هم بر سر تربت طاهر نبشتم ، روز شنبه ...» (ج ١، ص ٣٥١)؛ و «... بر تربت فتحه و هم برتربت طاهر، خاطر براین قرار گرفت که چیزی دیگر نویسم ...» (ج ١، ص ٤٣٣). از این عبارات برمی آید که طاهر تقریباً هفتادسال پیش از عین القضات می زیسته ، و بنابراین او همان باباطاهری است که در گزارش راوندی از او یادشده است ، و نیز ارتباط عقیدتی یا طریقتی عین القضات از طریق استادانش برکه و فتحه با باباطاهر معلوم می شود. گذشته از این ، شواهد دیگری نیز دال بر وابستگی معنوی عین القضات با طاهر عارف وجود دارد.

اما شخصیت باباطاهر چنان در هاله ای از افسانه و کرامات پوشیده است که شناخت حقیقت حال او بسیار دشوار است . مجهول ماندن او و امثال او (باباجعفر وباباحمشاد) و نیامدن نام ایشان در کتب تاریخ و کتب قدیم صوفیان شاید دلالت بر آن داشته است که طریقة باباطاهر (و باباها و پیران دیگر امثال برکه و فتحه ) در نزد دیگر مشایخ صوفیه معهود یا مقبول نبوده است . از منابع کهنی هم که راجع به تراجم اعلام قرن پنجم همدان موجود است ، سندی دربارة هویت باباطاهر به دست نمی آید. ابوبکر طاهربن عبداللّه بن عمربن ماهلة همدانی ، که به نقل یاقوت از تاریخ همدان ، تألیف شیرویة شهردار دیلمی ، تربتش درمقابر نشیط همدان زیارتگاه مردمان بوده (یاقوت حموی ، ج ٢، ص ١٤٨، ج ٣، ص ٥٣٨،٥٧١) به احتمال زیاد غیر از باباطاهر معروف است ، زیرا او در ٤٠٢ درگذشته است .

در دوبیتیهای باباطاهر اشاراتی به کوه الوند هست که نزدیک همدان است ( دیوان ، ش ١٠٢، ٢٠٠، ٢٧٤). نسبت باباطاهر را در منابع ، غیر از «همدانی » به «لر» و گاهی «لری » نیز ذکر کرده اند و البته در قرن پنجم میان همدان و لرستان رفت و آمد بسیار بوده و قابل توجه است که در خرم آباد محله ای موسوم به باباطاهر وجود داشته است (ادموندز، ص ٤٤٣). پیوند باباطاهر با لرستان در معتقدات اهل حق (رجوع کنید به سطورآینده ) نیز حایز اهمیت است . داستانهایی که نسبت ارتباط باباطاهر با مازندران در آن دیار شنیده می شود مبنایی ندارد و احتمالاً توسط مهاجران لرستانی (لَکْها) بدان جا آورده شده است . از این گذشته ، همة ایلات ایران مایل اند که باباطاهر را از خود بشمارند.

آرامگاه باباطاهر در محلة بُنِ بازار در شمال غربی همدان بر تپه ای کوچک قرار دارد و از دیرباز زیارتگاه بوده است . قدیمترین اشاره به مزار او در نزهة القلوبِ حمداللّه مستوفی (قرن هشتم ) است که آن را از جملة «مزارات متبرکه » همدان شمرده است (چاپ لیدن ، ص ٧١). ساختمان قدیم آرامگاه که تاریخ بنای آن به پیش از قرن هشتم می رسیده دارای برج آجری هشت ضلعی بوده است ، ولی این برج بتدریج روبه خرابی نهاده و در اوایل قرن چهاردهم (جکسن ، ص ٢٥٧ـ٢٦٠) دیگر بنایی ساده و محقر بوده است . در اواخر دورة رضاخان ، شهرداری همدان به جای آن ساختمانی ساده با گنبدی آجری احداث کرد و در سالهای ١٣٢٩ـ١٣٣١ ش در آن اصلاحات وتغییراتی داده شد. سرانجام در ١٣٤٦ ش انجمن آثار ملی تصمیم به تجدید بنای آرامگاه گرفت و ساختمان آن در ١٣٤٩ ش پایان یافت . این ساختمان که ملهم از بنای کهن آرامگاه است دارای برجی هشت ضلعی به ارتفاع ٢٠ متر است . در کنار مزار باباطاهر قبور بی بی فاطمه خواهر او و میرزاعلی نقی کوثر عارف قرن سیزدهم قرار دارد.

زبان باباطاهر . دوبیتیهای موجود منسوب به باباطاهر به احتمال قوی در زمانهای مختلف سروده شده و از شاعران مختلف است و بسیاری نیز کوشیده اند تا اشعار او یا اشعار منسوب به او را به گویش محلی یا زبان خود قرائت کنند، پس از راه بررسی این دو بیتیها، به صورتی که در دیوانهای موجود آمده است ، امید چندانی به احیای زبان آنها نمی توان داشت . نظر مینورسکی در د.اسلام نیز پذیرفتنی نیست . اساس نظر او براین است که زبان اصلی باباطاهر فارسی دری بوده است ، اما اشارات منابع جغرافیایی اسلامی ( المسالک ابن خرداذبه ، ص ٥٧؛
البلدان ابن فقیه ، ص ٢٠٩؛
الفهرستِ ابن ندیم ، ص ٢٥؛
الا´ثارالباقیة بیرونی ، ص ٢٢٩؛
معجم البلدان یاقوت ، ج ٣، ص ٩٢٥؛
و غیره ) به «بلادالفهلویین » و فقرات منظوم و منثوری که از زبان مردم مغرب ایران در دوران اسلامی در متون فارسی و عربی باقی مانده و دوبیتیهای اصیل باباطاهر تنها اندکی از آن است ، برنادرستی این نظریه دلالت دارد، ونشان می دهد که سرودن دوبیتی به زبانی که با زبان دوبیتیهای باباطاهر حتی درصورت امروزی آن قرابتهایی دارد، در قرون پنجم و ششم هجری بسیار رایج بوده است . راوندی (ح :٦٠٠) از شخصی به نام نجم الدین همدانی معروف به «نجم دوبیتی » یاد کرده که «پنجاه من کاغذهای دوبیتی » فهلوی از وی برجا مانده (ص ٣٤٤). درهمان زمان ، شمس قیس رازی شکوه می کرد که «کافة اهل عراق ... از عالم و عامی و شریف و وضیع به انشاء و انشاد ( ابیات ) فهلوی مشعوف و به اصغاء و استماع ملحونات آن مولع » و چنان دلبستة «لحن اورامن و بیت پهلوی » بوده اند که «اغزال دری ... اعطاف ایشان را در نمی جنبانیده » است (ص ١٢٩).

شمس قیس برای دوبیتهای فهلوی دو وزن ذکر می کند، یکی بحر مُشاکِل (فاعلاتن مفاعیلن مفاعیل ) و دیگر بحر هزج مسدّس مقصور (مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل )، و می گوید که در زمان او گاه این دوبحر را باهم خلط می کرده اند و مصراعی را دریکی از این دوبحر و مصراع دیگر را در بحر دیگر می سروده اند (ص ١٢٩). به نظر شمس قیس ، «اهل همدان و زَنگان چون براین هردو بحر فهلویات فراوان گفته اند، اگر برسبیل سهو در بعضی از آن خلطی کنند...» معذورتر از بُندارِ رازی باشند «که زبان او به لغت دری نزدیکتر از فهلوی است » (ص ١٣١).

آنچه از شمس قیس نقل شد دلالت دارد براینکه زبان بومی مردم همدان در روزگاری بسیارنزدیک به زمان باباطاهر فهلوی بوده ونه فارسی دری ، و سرودن دوبیتی به این زبان و به وزن دوبیتیهای منسوب به باباطاهر در آن زمان در میان مردم غرب ایران بسیار رایج بوده است . مشابهت زبانی نمونه هایی که شمس قیس از دوبیتیهای فهلوی نقل کرده با بسیاری از دوبیتیهای منسوب به باباطاهر، بخصوص آنچه در متون قدیمتر آمده (رجوع کنید به سطور آینده ) به حدی است که باید گفت که دوبیتیهای باباطاهر در اصل نه به فارسی دری بلکه به فهلوی بوده است .

تحقیق در تفاوتها و مشابهتهای زبان دوبیتیهای باباطاهر با لهجة امروزِ مردم همدان یا بعضی از لهجه های لری و کردی ، با توجه به اینکه انتساب همة این دوبیتیها به باباطاهر مسلّم نیست و نیز حتی قدیمترین آنها در طی مدتی نزدیک به هزار سال بر اثر چیرگی روزافزون فارسی دستخوش تغییرات گوناگون شده است ، نتیجة چندانی به بار نمی آورد. با این حال ، روبن آبراهامیان لهجة باباطاهر را یکی از لهجه های متعددی دانسته که به لهجة کهن یهودیان همدان نزدیک بوده است . این نظریه را پرویز ناتل خانلری رد کرده ، اما خویشاوندی لهجة باباطاهر را با دیگر لهجه های کهن ناحیة جبال مردود ندانسته است (ش ٨، ص ٢٦ـ٣٠، ش ٩، ص ٣٧ـ٣٩، ٦٠).

شعرهای باباطاهر در بحر هزج مسدّس محذوف (یا مقصور)، یعنی مفاعیلن مفاعیلن فعولن (یا مفاعیل )، است و آنها را «دوبیتی » خوانده اند تا از «رباعی » که در بحر هزج مثمن مکفوف محذوف (یا مقصور) است متمایز باشد. صحت انتساب بعضی اشعار به وزن رباعی به باباطاهر محل شک است . وزن دوبیتیهای باباطاهر در ترانه های عامیانه نیز دیده می شود (میرزا جعفر کُرش ، ص ٣٠٨).

باباطاهر شاعر. تا ١٣٠٦ ش فقط تعداد نسبتاً کمی از اشعار او، بیشتر در تذکره های قرن دوازدهم و سیزدهم در دست بود. براثر تحقیقات هوار در ١٣٠٣ پنجاه و نه دوبیتی ، و در ١٣٢٦ بیست و هشت دوبیتی دیگر و یک غزل گردآوری شد. هِرُن آلن فقط سه دوبیتی جدید (که تعلق آنها به باباطاهر بسیار بعید است ) به دست آورد. لشچینسکی (که از نسخه های خطی برلین استفاده کرده ) هشتاد دوبیتی و یک غزل را (غیر از غزلی که در طبع هوار وجود دارد) ترجمه کرد و سرانجام حسن وحید دستگردی اصفهانی ، مدیر مجلة ارمغان ، در ١٣٠٦ ش دیوانی از باباطاهر شامل دویست و نود و شش دوبیتی و چهار غزل به طبع رساند. وحید دستگردی شصت دوبیتی را که در «مجموعه های مختلف » یافت شده و سه رباعی را که هرن آلن اضافه کرده بود، ضمن پیوستی به چاپ خویش افزوده است . در این دیوان دوبیتیها به ترتیب الفبایی قوافی منظم شده است . این طبع دیوان باباطاهر براساس نسخه ای به خط عبرت نایینی (١٢٨٣ـ١٣٢١ ش ) صورت گرفته که از روی نسخه ای (ناشناخته ) متعلق به سردار مؤید مراغه ای کتابت شده بوده است ( ارمغان ، دورة ٩، ش ١٠، ص ٥٧١). وحید متن عربی کلمات قصار باباطاهر را نیز به دنبال دوبیتیها (ص ٧٤ـ١١٤) چاپ کرده است . این چاپ پس از آن بارها تجدید طبع شده است . ابراهیم دهگان نیز نسخه ای «قدیمی » (قرن دهم ؟) از دیوان باباطاهر، متضمن ٩٨ دوبیتی با مقابله با طبع وحید همراه با یک غزل در ١٨ صفحه (اراک ١٣٣١ ش ) چاپ کرده است .

دربارة ترانه های باباطاهر آنچه بیش از این می توان گفت از این قرار است : ١) در برخی از متون ادبی یا تاریخی و فرهنگهای کهن فارسی ، نمونه هایی از اشعار فهلوی آمده که برخی از آنها صورتهای قدیمی دوبیتیهای منسوب به باباطاهر است ، از جمله : المعجمِ شمس قیس (ص ١٠٥) به مطلع «ارکری مون خواری اچ که ترسی ...» و جز آن ، و صحاح الفرس شمس منشی (ص ٧٣) در ذیل «الوند» به مطلع «خیزه دایاکی زممان وی ته خوش نی ...» و جز اینها. مأخذ اخیر (ص ٢٧٠) ترانه را همان دوبیتی دانسته است ؛
٢) پس از فهرست شدن نسخه های خطی فارسی اکثر کتابخانه های ایران و جهان ، بسیاری از مجموعه های اشعار یا جُنگها شناخته شده که متضمن دوبیتیهای منسوب به باباطاهر است ؛
مثلاً در مجموعة خطی ش ٤٣٥١ یا در مجمع الفواید ، ش ٣٢٩٠، کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، اشعاری از او مندرج است . اما کشف دو قطعه و هشت دوبیتی فهلوی اصیل به نام «قدوة العارفین باباطاهر همدانی » در مجموعة مورخ ٨٤٨، ش ٢٥٤٦ موزة قونیة ترکیه توسط مجتبی مینوی (ص ٥٦ـ٥٨) باب جدیدی در تحقیقات راجع به اشعار باباطاهر گشود. ادیب طوسی ترجمه و شرح این «فهلویات لری » را همراه با پژوهشی دربارة آنها، و نیز شرح فهلویات مجموعة خطی ش ٩٠٠ کتابخانة مجلس را در نشریة دانشکدة ادبیات تبریز (دورة ١٠، ش ١، ص ١ـ١٦) به دست داده است (هم او پیشتر نیز شرحی در باب «فهلویات المعجم » نگاشته بود رجوع کنید به همان مجله ، دورة ٦،ش ٤، ص ٤٧١ـ٤٧٦). محمد مقدم و صادق کیا نیز «فهلویات و نیریزیات » همان مجموعه را همراه با سندی از گویش آذری بررسی کرده اند (ص ٤ـ١٨). ترانه های فهلوی به نام شاخه ای یا گویشی از آن راجی (= رازی ) نیز خوانده شده است . و اخیراً اسداللّه مصطفوی با طبع جدیدی از دیوان باباطاهر عریان (تهران ١٣٥٢ ش ) به دوبیتیهای باباطاهر از این دیدگاه نظر کرده است . مشهور است که بسیاری از دوبیتیهای متعارف و متداول منسوب به باباطاهر از او نیست ، بلکه از گویندگان دیگر و متأخر است ، مثلاً آنچه ظاهراً از پور فریدون (قرن ٧ـ٨) است (نفیسی ، ص ٢٢ـ٢٣،٢٥).

دوبیتیهای جدید، که تعدادی از آنها به نام باباطاهر و کوههای الوند و میمند (؟) اشاره دارد، با اینکه به سبب تکرارهای ناگزیر تاحدی پیش پا افتاده به نظر می رسد، صفات بارز شعر باباطاهر را، چنانکه قبلاً شناخته شده بود، دربر دارد. دربارة دوبیتیهای باباطاهر نیز، مانند رباعیات عمرخیام ، مسئلة صحت انتساب ناچار پیش می آید. بنابر گفتة ژوکوفسکی ، برخی از دوبیتیهای باباطاهر در دیوانِ ملامحمد صوفی مازندرانی (قرن ١١ هجری ) نیز موجود است . پیش از او هم هدایت (١٣٠٥، ص ١٠٣) این نکته را متذکر شده است . یکی از شاعران همدانی معاصر به نام شاطربیگ محمد ادعا کرده است که چندین دوبیتی کردی منسوب به باباطاهر از سروده های اوست (باباطاهر، مقدمة آزاد همدانی ، ص ٢١).

موضوعاتی که در شعر باباطاهر، مطرح شده بسیار محدوداست ، ولی شخصیت ممتاز او در اشعارش بروشنی نمایان است . برای اینکه خواننده بتواند شخصاً داوری کند به تحلیلی از پنجاه و نه دوبیتی از روی طبع هوار می پردازیم . طبق معمول ، تمیز دادن میان بیان عشق عرفانی و عشق خاکی مشکل است . سی وچهار دوبیتی تقریباً بتساوی میان این دو نوع شعر عاشقانه تقسیم شده است . دوبیتی صرفاً متضمن ستایش خداوند است ، بقیه جنبة شخصی و فردی بیشتری دارد و مبیّن صفات بارز شعر اوست . در اشاراتی که باباطاهر به زندگی خویش می کند غالباً خود را قلندر بی خانمانی وصف می کند که سرپناهی ندارد، خشتی بالش اوست و دائماً در بیقراری و پریشانی روحی است (ش ٦،٧،١٤،٢٨). تشویش و غمزدگی آزارش می دهد و فقط «گُل ماتم » در قلبش ریشه می دواند و زیباییهای بهار نیز غم او را علاج نمی کند (ش ٣٤،٣٥،٤٧،٥٤). باباطاهر به فلسفة صوفیان حقیقی معتقد است ، به گناهان خویش معترف است وطلب بخشایش می کند، فروتنی را تبلیغ می کند و وصول به مقام فنا را تنها چارة مصایب خویش می داند (ش ١، ١٣، ٤٥، ٥٠، ٥٨). یکی از ضعفهای بشری که در اشعار باباطاهر آشکارا خودنمایی می کند این است که چشم و دل او به آسانی از این دنیا کنده نمی شود، دل سرکش در درون او مشتعل است و هیچ گاه او را آرام نمی گذارد (ش ٣، ٨، ٩، ٢٦، ٣٦، ٤٢).

جاذبة اشعار باباطاهر در لطافت احساسات اوست که در آن زمان هنوز دراقوال و آثار صوفیان به صورت مضامین قالبی در نیامده بود. تشبیهات و استعارات بدیع و ارتجالی و بیان ساده و بی پیرایه ، همراه با چاشنی محلی ، نیز از کیفیاتی است که اشعار باباطاهر را مطبوع و دلپسند کرده است .

باباطاهر عارف . غیر از دوبیتیها، رساله هایی نیز به باباطاهر نسبت داده اند (رضا قلی خان هدایت ، ج ٢، ص ٨٤٥). کلمات عرفانی یا «اشارات » باباطاهر (رجوع کنید به مقدمة الفتوحات الربانیة ) که ظاهراً پس از چاپ وحید دستگردی از آن به همراه دیوان باباطاهر در ١٣٠٦ ش ، به کلمات قصار شهرت یافته ، رساله ای است به عربی در مسائل مختلف عرفانی از قبیل علم ، معرفت ، الهام و فراست ، عقل و نفس ، دنیا و عقبی ، رسم و حقیقت ، اشاره و وجد، سماع و ذکر، اخلاص و اعتکاف ، غفلت و مشاهده و جزاینها. هرباب مشتمل است بر تعدادی کلمات قصار که مانند اغلب اقوال صوفیه مسجّع است . تعداد ابواب و شمارة مجموع «کلمات » این رساله در نسخه ها مختلف است . بر طبق چاپ وحید (که مأخذ را ذکر نکرده ) رساله در بیست و سه باب و شامل ٣٦٨ «کلمه » است .

به این رساله صوفیان توجه خاص کرده و شروحی چند برآن نوشته اند، از آن جمله یکی شرحی است به عربی که به عین القضات همدانی (٤٩٢ـ٥٢٥) نسبت داده شده ، ولی به دلیل ذکر شعری از ابن الفارض (٥٧٦ـ٦٣٢) در آن و نیز همدانی نبودن شارح ، به طوری که در مقدمة کتاب دیده می شود، انتساب آن به عین القضات درست نیست . این شرح شامل ٥٠ باب و ٤٢١ «کلمه » است . متن عربی و ترجمة فارسی این شرح به اهتمام جواد مقصود به چاپ رسیده است (ص ٢٥٥ـ٧٤٠).

جزو مجموعة شمارة ١٩٠٣ کتابخانة ملی پاریس (گ ٧٤ رـ١٠٠ ر) رساله ای است به عنوان الفتوحات الربانیة فی مزج الاشارات الهمدانیة ، تألیف محمدبن ابراهیم خطیب وزیری که شرحی بر کلمات باباطاهر است . این شرح مَزجی است و متن و شرح در آن به هم درآمیخته است . نسخه ای از «کلمات » که در مقدمة شرح از آن به عنوان «اشارات » نام برده شده از ٨٥٣ در نزد شیخ ابوالبقاء احمدی بوده است ، و او آن را برای شرح کردن بر عده ای عرضه می کند، ولی به سبب غموض عبارات و معانی کسی این کار را برعهده نمی گیرد، تا اینکه محمدبن ابراهیم خطیب وزیری به خواهش شیخ ابوالبقا در شوال ٨٨٩ تألیف این شرح را آغاز می کند و آن را در ٤ شعبان ٨٩٠ به پایان می رساند. همین نسخه (گ ١٠٠ پ ـ ١٠٥ پ ) مشتمل بر بخشهایی از کلمات باباطاهر است . این بخشها (و متن الفتوحات الربانیة ) به خط جانی بیگ عزیزی است (به تاریخ ٨٩٠)، و به همین دلیل برخی از محققان اشتباهاً این جانی بیگ را شارح «کلمات » دانسته اند. عکس نسخة خطی الفتوحات الربانیة را با ترجمة نسبتاً آزاد فارسی آن جواد مقصود به چاپ رسانده است (همان ، ص ٧٤١ـ٩٠٨).

ملاسلطان محمد گنابادی (سلطانعلی شاه ، ١٢٥١ـ١٣٢٧)، از مشایخ طریقة نعمت اللّهی دو شرح یکی فارسی و دیگری عربی بر کلمات باباطاهر نوشته است . شرح فارسی به نام توضیح بار اول به اهتمام شیخ عباسعلی کیوان قزوینی در ١٣٣٣ به طبع رسید و پس از آن با تصحیحاتی در ١٣٣٤ و ١٣٦٣ ش تجدید چاپ شد. شرح عربی به نام الایضاح که پس از شرح فارسی نوشته شده و آخرین اثر مؤلف است و در ١٣٤٧ چاپ سنگی شده است .

باباطاهر، کرامات و افسانه ها. مانند اکثر شعرای عارف (عطار، مولوی ، حافظ )، دربارة زندگی و کرامات باباطاهر نیز افسانه های فراوان رایج است . حکایت کرده اند که روزی باباطاهر از طلاب مدرسه ای در همدان خواست که شیوة علم آموزی را به او تعلیم دهند. طلاب ، برسبیل مزاح گفتند که باید در زمستان شبی را در آب سرد حوض بگذراند. باباطاهر اندرز ایشان را به کار بست و صبح روز بعد خود را صاحب معرفت یافت و فریاد برآورد: «اَمْسَیت کرّدیاً و اصبَحتُ عَربیّاً» (دیشب کرد بودم و امروز صبح عرب شدم ). این جملة عربی که مولوی درمقدمة مثنوی آن را به عارفی از اجداد حسام الدین چلبی نسبت داده ، در برخی منابع به تاج العارفین ابوالوفاء کُرد و در بعضی دیگر به ابوعبداللّه بابونی نسبت داده شده است (جنید شیرازی ، ص ٥١٠ـ٥١٦، حاشیه قزوینی ).

داستانها و کرامات دیگر حاکی از آن است که حرارت آتش روحی باباطاهر برفهای کوه الوند را ذوب کرده است . راه حل مسئله ای در علم هیئت را که با او درمیان گذاشته بودند با انگشت بزرگ پایش برخاک رسم کرده است (ژوکوفسکی ؛
هرن آلن ؛
لشچینسکی ؛
باباطاهر، مقدمة آزاد همدانی ).

گوبینو در > سه سال در آسیا < (ص ٣٤٤) می گوید که پیران مذهب اهل حق «از صوفیان مشهور، و بویژه از باباطاهر، که به اشعارش به گویش لری توجه خاص است ، و نیز از خواهرش بی بی فاطمه ، با احترام و ستایش بسیار یاد می کنند». کتابی دینی که اخیراً کشف شده است ، سرانجام ، به ما امکان می دهد تا مقام باباطاهر را در جهان شناسی مذهب اهل حق مشخص کنیم . اهل حق ذات باری را دارای هفت مظهر می دانند که هریک از آنها چهار مَلَک در التزام خویش دارد، و هریک از این ملایک وظایف ویژه ای بر عهده دارد. باباطاهر یکی از ملایک دورة سوم است که عزرائیل و نُصَیر در او حلول کرده اند. دورانِ باباخُشین به طور کلی با مرحلة «معرفت » در عرفان مطابقت دارد. وقایع این دوره در لرستان و همدان روی می دهد. نسخة خطی سرانجام جریان دیدار «پادشاه جهان » را با باباطاهر در همدان حکایت می کند. منظور از ««پادشاه جهان » باباخشین است ، ولی به نظر می رسد که این داستان از شرح دیدار باباطاهر با طغرل (رجوع کنید به سطور گذشته ) ملهم شده باشد. باباطاهر و فاطمه لارا (لاغر)، که از عشیرة باراشاهی (در ناحیة گوران ؟) بود و او را خدمت می کرد، لشکریان پادشاه را با یک «چارک » برنج سیر کردند. پادشاه باباطاهر را با تمامی خزاین دنیا وسوسه کرد، ولی او تنها خواستار «جمال پادشاه » بود. فاطمه خواست که به دنبال پادشاه جهان برود؛
سرش را بر زانوی او نهاد و جان سپرد. پادشاه از باباطاهر دلجویی کرد و قول داد که در روز قیامت او را دوباره با فاطمه محشور کند تا چون لیلی و مجنون باهم باشند. سیزده قطعه شعر (مغلوط و تحریف شده ، ولی به سبک اشعار باباطاهر) به طور پراکنده در این متن یافت می شود (رجوع کنید به مینورسکی ، ص ٢٩ـ٣٣ و ٩٩ـ١٠٣؛
لشچینسکی ، ص ١٨ـ٢٥ از این مطالب استفاده کرده است ). این فاطمه لارا کنار مرقد باباطاهر به خاک سپرده شده است . براساس گفتة متولیّان آرامگاه باباطاهر، این فاطمه را نباید با فاطمة دیگری که در همین «بقعه » مدفون است (؟) اشتباه کرد. گوبینو و جکسن از بی بی فاطمه یا فاطمه لیلی ، که خواهر باباطاهر بوده است ، نام می برند. آزادهمدانی (مقدمة دیوان ، ص ١٦ـ٢١) به قبر «دایة » باباطاهر اشاره می کند. گویی همه می کوشند که پیوند عرفانی باباطاهر و فاطمه را به زبان مراودات زندگی روزمره نقل و بیان کنند.

توضیح : نسخه های حاوی دوبیتیهای باباطاهر عبارت است از: دو قطعه ، هشت دوبیتی : موزة قونیه ، ش ٢٥٤٧ (٨٤٨)، رجوع کنید به مجتبی مینوی ، مجلة دانشکده ادبیات ، دانشگاه تهران ، دورة ٤، ش ٢، ١٣٣٥ ش ، ص ٥٤ـ٥٩؛
Asiat.Soc.Bengal,Pers.no.٩٢٣,Catal.Ivanow,٤٢٤ (مجموعه ای متعلق به ١٠٠٠/١٥٩٢)؛

Preuss. Staatsbibl., Catal. Pertsch, ٧٢٧, no.٦٩٧

(که در ١٨٢٠ نوشته شده است و از آن لشچینسکی استفاده کرده است ) با ٥٦ دو بیتی ؛

Bibl. Nat. de Paris, Pers. ١٧٤, Cat. Blochet, ii, ٢٩٠-٢٩٢.

(متعلق به ١٢٦٠/١٨٤٤، که بخشعلی قره باغی گردآوری کرده ) دارای ١٧٤ دوبیتی و یک غزل است . ژوکوفسکی که در کتابخانة مدرسة سپهسالار به نسخه ای تحت عنوان حالات باباطاهر به انضمام اشعارش دست یافت که عنوان نسخة مناسبتی با محتوای آن نداشت . برای نسخه های خطی رسایل صوفیانة باباطاهر  رجوع کنید به Bibl. Nat. de Paris, Arab ١٩٠٣ (Blochet, o.l., ii,٢٩١) and the Oxford MS. Ethإ, Cat. Pers. Mss. Bodleian Lib., no ١٢٩٨, fol. ٣٠٢b-٣٤٣.

منابعی که به نام شاعر اشاره کرده عبارت است از: علی قلیخان واله ، ریاض الشعراء ، ١١٦١، رجوع کنید به لشچینسکی ، ص ١٠؛
لطفعلی آذربیگدلی ، آتشکده ١١٩٣/١٧٧٩، بمبئی ١٢٧٧، ص ٢٤٧ (٢٥ دوبیتی )؛
علی ابراهیم شاه ، صحف ابراهیم ، ١٢٠٥/١٧٩١، نسخة منحصر به فرد

Preuss.Staatsbibl., Pertsch, ٦٢٧,no.٦٦٣

(که از آن ژوکوفسکی ولشچینسکی استفاده کرده اند)؛
رضا قلیخان هدایت ، مجمع الفصحا ، تهران ١٢٩٥، ج ١، ص ٣٢٦ (ده دوبیتی )؛
همو، ریاض العارفین ، تهران ١٣٠٣ ش ، ص ١٠٢ (٢٤ دوبیتی )؛
٥٧ دوبیتی از باباطاهر (همراه با رباعیات عمرخیام ) در ١٢٩٧ و ١٣٠٨ ش در بمبئی به چاپ رسیده است ؛
٣٢ دوبیتی (همراه با مناجات عبداللّه انصاری ) در ١٣٠١ در بمبئی چاپ شد؛
٢٧ دوبیتی (همراه با رباعیات خیام ) در ١٢٧٤ در تهران به چاپ رسید؛
«غزل » باباطاهر در ملحقات دیوان شمس مغربی ، تهران ١٢٩٨، ص ١٥٨، و ملحقات مناجات خواجه عبداللّه انصاری ، و غیره آمده است . دیوان باباطاهر (رجوع کنید به متن ) همراه با کلمات قصار، مقدمة مصحّح ، و دو مقدمه از محمود عرفان و علیمحمد آزاد همدانی در شرح حال و وصف مقبرة باباطاهر و غیره ، به ضمیمة هشتمین دورة ارمغان ، تهران ١٣٠٦ ش ، ص ١٢٤؛

Huart, Les quatrains de Ba ¦ ba ¦ -T ¤ a ¦ hir ـ Urya ¦ n en pehlإvi musulman,in JA , series viii,vol.vi, Nov-Dec.١٨٨٥,٥٠٢-٥٤٥;
Z « ukowski, Koye c § to o B. Ta ¦ hire § ,Goli sh e § , Zap ., ١٩٠٠, xiii, ١٠٤-١٠٨ (bibliography, ٣ anecdotes, ٢ new quatrains one of which=no. ١٤٦ of the Dl ¦ wa ¦ n ), cf. also Zap ., ii,١٢;
E. Heron Allen, The Lament of Ba ¦ ba ¦ T ¤ a ¦ hir ,London ١٩٠٢ (text of ٦٢ quatrains, transl. by the editor and verse by Elisabeth Curtis Brenton);
Browne, i,٨٣-٨٧,ii ٢٥٩-٢٦١;
M ¦ â rza ¦ Mahd ¦ â Kha ¦ n (Kawkab), The quatrainsof Ba ¦ ba ¦ - T ¤ ahir, in JASB , ١٩٠٤, no.I, ١-٢٩

(چاپ جدید دوبیتیهای هرن آلن ( + یک دوبیتی ) همراه با اصلاحات فراوان و شرحی بسیار جالب )؛

Huart, Nouveaux quatrains de Ba ¦ ba ¦ T ¤ a ¦ hir, in Spiegel Memorial Volume , ed. J.J. Modi, Bombay ١٩٠٨, ٢٩٠-٣٠٢.

(٢٨ دوبیتی ویک غزل ) مجموعة متعلق به ١٨٨٥ را که اخیراً کشف شده کامل می کند؛
در گزیده ای از کشکول الفقراء که اصل آن در مسجد محمدّیة (فاتح ) استانبول موجود است ، دیوان مغربی ، و یک جُنگ . این دومین مجموعه از دوبیتیها، که هوار به چاپ رسانده ، حاوی قطعات متفرّقه است و ترجمة آن دقیق نیست ؛

Minorsky, Materiali ( ،، Matإriaux pour servir ب l'إtude des croyances de la secte persane dite les Ahl-i H ¤ aqq ou ـ Al â -Ila ¦ hi''), vol. xxxiii, of the Trudi Lazarew. Instituta , Moscow ١٩١١, ٢٩-٣٣

(ترجمة بخشهایی از سرانجام )، ص ٩٩ـ١٠٣ (متن فارسی اشعار و حواشی افزوده شده )؛

G.L. Leszczynnski, Die Ruba ¦ Ü i ¦ ya ¦ t des Ba ¦ ba ¦ -Ta ¦ hir ـ Urya ¦ n oder Die Gotlestrجnen des Herzens, aus d. west-medischen [sic!] Originale , Munich ١٩٢٠ (biographical and bibliographical, verse transl.);
K. Hadank, Die Mundarten v.Khunsa ¦ r, etc., Kurd ¤ -pers. Forsch.v.O. Mann , series iii, vol. i, Leipzig ١٩٢٦, introduction, xxxvii-lv

(بررسی کاملی دربارة زبان باباطاهر، کتابشناسی )؛

A.J. Arberry, Poems of a Persian Su ¦ f ¦ â , being the quatrains of Ba ¦ ba ¦ -T ¤ a ¦ hir , Cambridge ١٩٣٧,

(٦٠ دوبیتی که در بندهای پنج سطری زیبا به اسلوب هوسمان ترجمه شده است ).

منابع :
(١) ابن خرداذبه ، المسالک والممالک ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧؛
(٢) ابن فقیه ، مختصرکتاب البلدان ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧؛
(٣) ابن ندیم ، کتاب الفهرست ، چاپ رضا تجدّد، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(٤) ابوریحان بیرونی ، آثارالباقیه ، چاپ سخو، لایپزیگ ١٩٢٣؛
(٥) محمدامین ادیب طوسی ، «فهلویات المعجم »، نشریه دانشکدة ادبیات تبریز ، دورة ٦، ش ٤ (اسفند ١٣٣٣ ش )؛
(٦) همو «فهلویات لری »، نشریة دانشکدة ادبیات تبریز ، دورة ١٠، ش ١ (بهار ١٣٣٧ ش )؛
(٧) پرویز اذکائی ، «دربارة دیوان باباطاهر عریان »، هنر و مردم ، ش ١٥٢ (خرداد ١٣٥٤ ش )؛
(٨) باباطاهر، دیوان باباطاهر ، چاپ وحید دستگردی ، تهران ١٣٠٦ ش ؛
(٩) معین الدین جنیدبن محمود جنید شیرازی ، شدّالازارفی حطّ الاوزارعن زوارالمزار ، چاپ محمد قزوینی و عباس اقبال ، تهران ١٣٢٨ ش ؛
(١٠) حمدالله بن ابی بکر حمدالله مستوفی ، کتاب نزهة القلوب ، چاپ گی لسترنج ، لیدن ١٩١٥، چاپ افست تهران ١٣٦٢ ش ؛
(١١) پرویز خانلری ، «دوبیتیهای باباطاهر»، پیام نو ، دورة ١، ش ٨ (تیر ١٣٢٤ ش )، ش ٩ (مرداد ١٣٢٤ ش )؛
(١٢) محمدبن علی راوندی ، راحة الصدور و آیة السرور در تاریخ آل سلجوق ، چاپ محمد اقبال ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(١٣) غلامرضا رشید یاسمی ، «باباطاهرعریان »، ارمغان ، دورة ١٠، ش ١ (فروردین ١٣٠٨ ش )؛
(١٤) عبدالحسین زرین کوب ، جستجو در تصوف ایران ، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(١٥) محمدبن قیس شمس قیس ، کتاب المعجم فی معاییر اشعار العجم ، چاپ مدرس رضوی ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣١٤ ش ) ؛
(١٦) محمدبن هندوشاه شمس منشی ، صحاح الفرس ، چاپ عبدالعلی طاعتی ، تهران ١٣٤١ ش ؛
(١٧) عین القضات همدانی ، نامه های عین القضات همدانی ، چاپ علینقی منزوی و عفیف عسیران ، تهران ١٣٤٨ـ١٣٥٠ ش ؛
(١٨) محمد قزوینی ، یادداشتهای قزوینی ، تهران ١٣٣٦ـ١٣٥٤ ش ؛
(١٩) محمد مقدم ، یک سند تاریخی از گویش آذری تبریزی »، ایران کوده ، ش ١٠، تهران (١٣٢٧ ش )؛
(٢٠) جواد مقصود، شرح احوال و آثار و دوبیتیهای باباطاهر عریان به انضمام شرح و ترجمه کلمات قصاروی منسوب به عین القضاة همدانی ، با اصل و ترجمة کتاب الفتوحات الربانیه فی مزح الاشارات الهمدانیه ، به شرح و تفسیر محمدبن ابراهیم ، مشهور به خطیب وزیری ، تهران ١٣٥٤ ش ؛
(٢١) مجتبی مینوی ، «از خزائن ترکیه »، مجلة دانشکدة ادبیات دانشگاه تهران ، دورة ٤، ش ٢ (دی ١٣٣٥ ش )؛
(٢٢) سعید نفیسی ، «پورفریدون »، پیام نو ، دورة ٢، ش ١١ (مهر ١٣٢٤ ش )؛
(٢٣) رضاقلی بن محمد هادی هدایت ، تذکرة ریاض العارفین ، تهران ١٣٠٥؛
(٢٤) همان ، چاپ مهرعلی گرگانی ، تهران ( ١٣٤٤ ش ) ؛
(٢٥) همو، مجمع الفصحا ، چاپ مظاهر مصفا، تهران ١٣٣٦ـ١٣٤٠ ش ؛
(٢٦) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥؛

(٢٧) C.J. Edmonds, "Luristan: Pishi-Kuh and Bala Gariveh", Geogr. Journ ., ٥٩ (١٩٢٢);
(٢٨) Gobineau, Trois ans en Asie , Paris ١٨٥٩;
(٢٩) A.V . Williams Jackson, "A vist to the tomb of Baba Tahir at Hamadan", in Browne Festschrift , Cambridge ١٩٢٢;
Mirza Dja ـ far Korsch, Gramm. Pers. Yazika, Moscow ١٩٠١.

(٣٠) /مینورسکی ( د.اسلام )؛
با اضافاتی از پرویز اذکائی /

تصاویر این مدخل:
مقبره بابا طاهر در همدان منبع :محمدحسین افتخاریان