پلاتوی تیوُلیایی ، دانشمند ایتالیایی نیمة اول قرن ششم / دوازدهم ، مترجم آثار علمی از زبانهای عربی و عبری به لاتینی . از زندگی او اطلاع زیادی نداریم ، تنها براساس بعضی آگاهیها، از جمله اطلاعاتی که وی از بعضی رصدهایش ــ شامل وضع سیارات و محل و زمان ثبت رصدها ــ تهیه کرده و در لابلای ترجمه هایش وارد شده ، می دانیم که بین سالهای ١١٣٥ـ ١١٤٥ میلادی در بارسلونِ اسپانیا زندگی می کرده و در آنجا به کار علمی (ترجمه ) می پرداخته است ( > فرهنگ سده های میانه < ، ذیل "Plato of Tivoli" ). پلاتو اهل تیولی ، شهر کوچکی در نزدیکی رم ، بوده و اشتهار او به «تیولیایی » به همین دلیل است . این شهر در زبان لاتینی «تیبور» نامیده می شود ( بریتانیکا ، ذیل "Tivoli" )، بنابراین ، در منابع بسیاری ، از جمله سطور آغازین ترجمة او از کتاب العمل بالاسطرلاب ابن صفّار ( رجوع کنید به ادامه مقاله )، وی را پلاتوی تیبورتینوس (= پلاتو اهل تیبور) نیز معرفی کرده اند (کونیچ ، بخش ١٠، ص ٤٩؛
نیز رجوع کنید به بتانی ، مقدمة نالینو، ص ٥٠؛
اشتاین اشنایدر ، ص ٦٢؛
طوقان ، ص ٢٤٧).

چون پلاتو در بارسلون می زیسته ، بعضی منابع (از جمله د.جودائیکا ، ج ٨، ستون ٥١) او را بنادرست اسپانیایی دانسته اند، ولی ایتالیایی بودن وی محرز است (لیندبرگ ، ص ٢٧٧).

ترجمه های پلاتو اثر مهمی بر پیشرفت دانش ریاضی در اروپای سده های میانه داشت و در مواردی ترجمه های او نخستین کوشش برای انتقال علوم از زبانهای دیگر به لاتینی به حساب می آید؛
مثلاً ترجمة او از کتاب اربع مقالات بطلمیوس ( رجوع کنید به ادامه مقاله ) که نخستین ترجمة لاتینی از آثار بطلمیوس است ( زندگینامة علمی دانشوران ، ج ١١، ص ٣١). پلاتو در بارسلون با همکاری دانشمند و مترجم یهودی ، ابراهیم برخیا، به ترجمه می پرداخت و عربی را نیز از همو فرا گرفته بود (اشتاین اشنایدر، همانجا). پلاتو با ترجمة کتاب هندسة ابراهیم برخیا از عبری به لاتینی ، به رشد دانش هندسه نیز کمک زیادی کرد ( رجوع کنید به ادامة مقاله )، ولی بعضی دانشمندان بعد از او، از جمله ادموند هالی دانشمند انگلیسی (متوفی ١٧٤٢) و بیلی دانشمند فرانسوی (متوفی ١٧٩٣) در اعتبار علمی پلاتو در دانش نجوم تردید نموده اند ( > فرهنگ سده های میانه < ، همانجا).

ترجمه های پلاتو بارها در سده های میانه به چاپ رسیده است و نسخه های خطی زیادی از آثار او وجود دارد.

در قرون اخیر، نخستین کوشش برای بازشناسی سهم پلاتوی تیولیایی در توسعة علوم در سده های میانه ، از سوی بونکومپانیی دانشمند ایتالیایی (متوفی ١٨٩٤) صورت گرفت .

آثار. ١) مهمترین اثر نجومی که پلاتو از عربی به لاتینی برگردانیده De motu stellarum نام دارد، که ترجمة زیج صابی ، نوشتة ابوعبدالله محمدبن جابر بتانی * است . به نظر نالینو (بتانی ، مقدمه ، ص ٦٠) مصحح و مترجم زیج صابی به لاتینی ، ترجمة پلاتوی تیولیایی از روی نسخه ای انجام گرفته است که کهنترین دستنویس عربی موجود این کتاب در کتابخانة اسکوریال (درن بورگ ، ج ٢، قسم ٣، ص ٦) نیز از روی آن تحریر شده است . ترجمة این کتاب تأثیر بسیار مهمی بر ادامة سیر تکاملی ریاضیات (بویژه هندسه ) در اروپا داشته است . این تأثیر بویژه از شرحی که رگیومونتانوس ، ستاره شناس و ریاضیدان مشهور آلمانی قرن نهم / پانزدهم ، به صورت حاشیه بر ترجمة پلاتو نوشته ناشی شده است (سزگین ، ج ٥، ص ٢٨٨). شرح رگیومونتانوس عیناً به خط خودش بر حاشیة چاپهای ترجمة پلاتو از زیج بتانی به چاپ رسید. پلاتو علت انتخاب زیج بتانی را برای ترجمه ، ایجاز سخن بتانی در مقایسه با بطلمیوس می داند ( زندگینامة علمی دانشوران ،همانجا)؛
اما در ترجمة کتاب ، پلاتو جدولهای ریاضی را حذف کرده (سزگین ، ج ٦، ص ١٨٦) و گاه نیز دچار اشتباه و بدفهمی شده است . این ترجمه دوبار چاپ شده و چند نسخة خطی نیز از آن وجود دارد (کارمدی ، ص ١٣٠). در قرن سیزدهم / نوزدهم ، دولامبر دانشمند فرانسوی (متوفی ١٨٢٢) برای نگارش اثر مشهورش > تاریخ نجوم در سده های میانه < از متن چاپی ترجمة پلاتو استفاده کرده ، و خطاهای موجود در این ترجمه دولامبر را در موارد بسیار به بیراهه کشانده است ( زندگینامة علمی دانشوران ، ج ١، ص ٥١٣).

٢) ترجمة رساله در مساحات ابراهیم برخیا، تحت عنوان Liber Embadorum ، که از زبان عبری صورت گرفته ، مهمترین ترجمة پلاتو در ریاضی است . او این کتاب را در ١١٤٥ میلادی ترجمه کرد (سارتون ، ج ٢، بخش ١، ص ١١٨٣). ترجمة کتاب ابراهیم ، تأثیر بسیار زیادی بر تکامل ریاضیات داشته است و یکی از سرچشمه های ریاضیات اروپایی به شمار می رود (همانجا)، بویژه از آن جهت که ابراهیم برخیا در این کتاب بعضی از قضایای هندسی و ریاضی را برای نخستین بار عرضه کرده است ؛
از جمله در این کتاب ، نخستین بار، حل کامل معادلة درجه دوم ٠ -ax+b= ٢ x عرضه شده است ( > فرهنگ سده های میانه < ، همانجا). با ترجمة این کتاب بود که دنیای لاتین زبان با حل این معادله آشنا شد ( زندگینامة علمی دانشوران ، ج ١١، ص ٣٢). همچنین ، کتاب ابراهیم ، بعد از پاپیروسهای مصری بسیار کهن ، نخستین کتابی است که دستور محاسبة حجم هرم ناقص را به دست داده است ( د. جودائیکا ، ج ٢، ستون ١٣٢). لئوناردو فیبوناچی ریاضیدان مشهور ایتالیایی (متوفی ١٢٤٠ میلادی ) بویژه از ترجمة این کتاب در پژوهشهای خود سود فراوانی جُست ( زندگینامة علمی دانشوران ، ج ٤، ص ٦٠٩)؛
او بسیاری از عبارتهای کتاب ابراهیم را از ترجمة پلاتو در اثر مشهور ریاضی خود، > اعمال هندسی < ، وارد کرد (همانجا).

٣) ترجمة کتاب العمل بالاسطرلاب و ذکر آلاته و اجزائه از ابوالقاسم احمدبن عبدالله بن صفّار ( رجوع کنید به ابن صفّار) با عنوان De usu astrolabi ، که کارمدی (ص ١٤٢ـ١٤٣) بنادرست آن را به مجریطی * نسبت داده است . تاریخ دقیق این ترجمه که از زبان عربی به لاتینی انجام گرفته ، معلوم نیست . پلاتو علت رغبت به ترجمة این کتاب را موثقتر و علمیتر بودن کار ابن صفّار از بسیاری دیگر نویسندگانی که دربارة اسطرلاب کتاب نوشته اند ذکر کرده است ( زندگینامة علمی دانشوران ، ج ١١، ص ٣١). به نظر کونیچ (بخش ١٠، ص ٤٩) ترجمة پلاتو آزاد ولی معتبر و جامع است . او همچنین (بخش ١٠، ص ٥٢) فصلهای مختلف ترجمة پلاتو را با متن عربیِ این کتاب ، که میلاس والیکروزا به چاپ رسانده ، تطبیق کرده و آنها را همانند یافته است . این ترجمه به چاپ نرسیده اما چند نسخة خطی از آن به جای مانده است (کارمدی ، ص ١٤٣).

٤) ترجمة کتاب الموالید از ابوعلی یحیی بن غالب خیّاط * ، تحت عنوان De iudiciis nativitatum . این اثر کتابی در احکام نجوم است که پلاتو آن را در ١١٣٦ میلادی ترجمه کرده است (سزگین ، ج ٧، ص ١٢١). این ترجمه نیز به چاپ نرسیده ولی چند نسخة خطی از آن وجود دارد (کارمدی ، ص ٤٩ـ٥٠).

٥) ترجمة کتاب الاربعة یا اربع مقالات بطلمیوس * در احکام نجوم ، تحت عنوان Quadripartitum . ترجمة پلاتو از این کتاب در ١١٣٨ میلادی از روی متنی که ابراهیم بن صلت آن را برگردانیده و حنین بن اسحاق آن را اصلاح کرده ، صورت گرفته است (سزگین ، ج ٧، ص ٤٣). این ترجمه در گذشته چندبار به چاپ رسیده و چند نسخة خطی نیز از آن باقی مانده است (کارمدی ، ص ١٨).

٦) ترجمة کتاب الاختیارات علی بن احمدعمرانی * ،ریاضیدان و ستاره شناس اهل موصل ، با عنوان De electionibus horarum . پلاتو این کتاب را احتمالاً به کمک ابراهیم برخیا و بین سالهای ٥٢٧ ـ ٥٢٨/ ١١٣٣ـ١١٣٤ ترجمه کرده است (سزگین ، ج ٧، ص ١٦٦). بخشی از این ترجمه به کوشش میلاس والیکروزا به چاپ رسیده است ( زندگینامة علمی دانشوران ، ج ١١، ص ٣٢) و نسخه های خطی زیادی نیز از آن باقی مانده است ( رجوع کنید به کارمدی ، ص ١٣٧ـ ١٣٨).

٧) ترجمة بخشی از کتاب اَلکارِمِهتر (اثر بزرگ ) نوشتة ابوبکر حسن بن ابی الخصیب ستاره شناس و احکامی قرن

سوم هجری که در غرب به نام Albubather Alkasan معروف است . الکارمهتر از چهار رسالة مجزا تشکیل شده است

وپلاتوبخش چهارم آن را با عنوان تأویل سنی الموالید ( De revolutionibus nativitatum ) ترجمه کرده است (سزگین ، ج ٧، ص ١٢٣؛
کارمدی ، ص ١٣٧). این ترجمه تاکنون چاپ نشده و تنها یک نسخة خطی از آن باقی مانده است (کارمدی ، همانجا).

٨) ترجمة رسالة کوچکی در احکام نجوم به نام فصول فی علم النجوم للاسرائیلی ، نوشتة اسرائیلی ، ستاره شناس و احکامی یهودی که چیزی از زندگی وی نمی دانیم . تا پیش از پیدا شدن نسخة خطی متن عربی این رساله ، به قرینة ذکر نام منصور در عنوان ترجمة لاتین (که البته به اهدای آن به الحاکم بامراللّه ابوعلی منصور، خلیفة فاطمی ، مربوط بود)، نویسندة آن ابوعلی یحیی بن ابی منصور، نخستین فرد از خاندان بنومنجم * ، دانسته شده بود (اشتاین اشنایدر، ص ٦٤). این اثر به محمدبن زکریای رازی (کارمدی ، ص ١٣٢؛
زندگینامة علمی دانشوران ، همانجا) نیز نسبت داده شده بود، اما با کشف نسخة خطی عربی ، نام نویسندة آن روشن گشت (سزگین ، ج ٧، ص ١٧٥ـ١٧٦). پلاتو این کتاب را در ٥٣٠/١١٣٦ با عنوان Iudica Almansoris ترجمه کرد، که بارها به چاپ رسیده ، و چندین نسخة خطی نیز از آن وجود دارد (کارمدی ، ص ١٣٣). واده نیز این رساله را در ١٣٤٢ ش / ١٩٦٣، در > سالنامة اسلام شناسی < به چاپ رسانده است .

٩) ترجمة کتاب تربیع الدایرة ارشمیدس . پلاتو این کتاب را با عنوان In quadrantum circuli ، احتمالاً به کمک ابراهیم برخیا ( > فرهنگ سده های میانه < ، همانجا) و براساس ترجمة ثابت بن قره از رسالة ارشمیدس ، همراه با اشتباهات زیادی ترجمه کرده است ( زندگینامة علمی دانشوران ، ج ١، ص ٢٢٧). این ترجمه را کلاگت به چاپ رسانده است .

١٠) ترجمة کتاب الاُکَر ثاوذوسیوس ، با عنوان Sphaerica . این ترجمه براساس ترجمة حنین بن اسحاق از کتاب ثاوذوسیوس صورت گرفته است ( زندگینامة علمی دانشوران ، ج ١١، ص ٣٢) و انتساب آن به پلاتو محل تردید است ( > فرهنگ سده های میانه < ، همانجا؛
اشتاین اشنایدر، ص ٦٦).

١١) ترجمة رساله در رمل ، متعلق به شخصی به نام الفکینی ، که به نام Questiones geomantice و یا با عنوان

Liber Arenalis scientie ، احتمالاً در ٥٢٩/١١٣٥ صورت گرفته است ( زندگینامة علمی دانشوران ، همانجا؛
سارتون ، ج ٢، بخش ١، ص ١٢٥٦).

منابع :
(١) جورج سارتون ، مقدمه بر تاریخ علم ، ترجمة غلامحسین صدری افشار، تهران ١٣٥٣ـ١٣٥٧ ش ؛
(٢) قدری حافظ طوقان ، تراث العرب العلمی فی الریاضیات والفلک ، بیروت ?( ١٩٦٣ ) ؛
(٣) دیوید لیندبرگ ، سرآغازهای علم در غرب ، ترجمة فریدون بدره ای ، تهران ١٣٧٧ ش ؛

(٤) Muh ¤ ammad b. Dja ¦ b ¦ â r Batta ¦ n ¦ â , Al-Batta ¦ n i ¦ sive Albatenii Opus astronomicum..., Arabic, ed. C. A. Nallino, Rome ١٨٩٩;
(٥) Francis J. Carmody, Arabic astronomical and astrological sciences in Latin translation: a critical bibliography , Berkeley, Calif. ١٩٥٦;
(٦) Hartwig Derenbourg, Les manuscrits arabes de l'Escurial, vol. é , fascs. ٢-٣, Paris ١٩٤١;
(٧) Dictionary of scientific biography, ed. Charles Coulston Gillispie, New York ١٩٨١, s.vv. "Archimedes" (by Marshall Clagett), "Al-Batta ¦ n ¦ â " (by Willy Hartner), "Fibonacci, Leonardo" (by Kurt Vogel), "Plato of Tivoli" (by Lorenzo Minio-Paluell);
(٨) Dictionary of the Middle Ages, ed. Joseph R. Strayer, NewYork ١٩٨٢-١٩٨٧, s.v. "Plato of Tivoli" (by Charles S. F. Burnett);
(٩) Encyclopaedia Judaica , Jerusalem ١٩٧٨-١٩٨٢;
(١٠) Paul Kunitzsch, The Arabs and the stars, Northampton ١٩٨٩;
(١١) The New Encyclopaedia Britannica, Chicago ١٩٨٥, Micropaedia ;
Fuat Sezgin,

(١٢) Geschichte des arabischen Schrifttums , Leiden ١٩٦٧-١٩٨٤;
(١٣) Moritz Steinschneider, Die europجischen غbersetzungen aus dem Arabischen bis Mitte des ١٧. Jahrhunderts, repr. Graz ١٩٥٦.

/ فرید قاسملو /