دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٧٦٧
پسندیده ، سیدمرتضی ، روحانی معاصر و از فعالان سیاسی حوزة علمیة قم . در ١٣١٣/ ١٢٧٤ ش ، در خمین به دنیا آمد. پدرش سیدمصطفی و جدش سیداحمد از علما و شخصیتهای محترم منطقه بودند. سیداحمد، فرزند سیددین علی شاه کشمیری ، در عتبات عراق تحصیل و سپس به دعوت برخی از اهالی خمین به این منطقه مهاجرت کرده بود. سیدمصطفی در خمین به دنیا آمد و بعد از تحصیل مقدمات ، در حوزه های اصفهان و نجف درس خواند و به زادگاهش بازگشت . مقابلة او با اشرار منطقه سبب شد که در ١٣٢٠ به دست همان اشرار کشته شود. در این زمان فرزندش سیدمرتضی هشت ساله و فرزند دیگرش روح الله (امام خمینی ) چهار ماهه بود؛ بدین سبب می توان گفت سیدمرتضی در دوران کودکی برادرش ، امام خمینی رحمة الله علیه ، سمت سرپرستی و تعلیم وی را داشته است . پس از گذراندن تحصیلات ابتدایی در آنجا، مدت نزدیک به هشت سال در اصفهان نزد عالمانی چون حاج شیخ محمدرضا نجفی ، میرزاعلی یزدی ، حاج آقارحیم ارباب و حاج صادق آقاخاتون آبادی به تحصیل علوم دینی پرداخت (پسندیده ، ١٣٧٤ ش ، ص ٤٤، ٤٧ـ ٤٨). سپس ، با مراجعت به زادگاه خود، جلسات تدریسِ فقه ، اصول ، منطق ، کلام و نحو تشکیل داد که برادرش ، امام خمینی ، نیز در پاره ای از آنها شرکت می کرد (همان ، ص ٥٠؛ خمینی ، ص ٣٤٠). آیت الله پسندیده ، چنانچه خود نوشته است ، در سال ١٣٠٢ و ١٣٠٣ ش چند ماهی در درس آیت اللّه سیدحسن مدرس در مسجد سپهسالار تهران نیز شرکت کرده است (١٣٦٦ ش ، ص ٤). وی در سالهای پیش از ١٣٤٢ش ، در جریانهای سیاسی و اجتماعی شهر خمین و گاه تهران حضور داشت و پس از آن نیز، به دلیل نسبت نزدیک با امام خمینی ، در معرض تهدید و تنگناهای سیاسی بود، به گونه ای که چند بار بازداشت و به شهرهای خمین ، انارک و دارانِ اصفهان تبعید شد (خمینی ، ص ٣٤٠ـ٣٤٢؛ نیز رجوع کنید به سعادتی ، ص ٣٥٠ـ٣٥٣).
مهمترین اقدام وی در سالهای ١٣٤٢ـ١٣٥٧ش تأمین و پرداخت شهریه به طلاّ ب حوزه های علمیه از طرف امام خمینی و کمک مالی به خانواده های زندانیان و تبعیدشدگان در زمان سلطنت محمدرضا پهلوی بود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز وکالتِ امام خمینی را در امور شرعی در قم بر عهده داشت (خمینی ، ص ٣٤٢) تا آنکه در ٢٢ آبان ١٣٧٥ (٣٠ جمادی الا´خرة ١٤١٧) در تهران درگذشت و در حرم حضرت معصومه در قم به خاک سپرده شد. از او مجموعة خاطراتی از دوران حکومت رضاشاه و فرزندش محمدرضا پهلوی همراه با تاریخچة خاندان امام خمینی ، در مصاحبه با مجلة پاسدار اسلام (شماره های ٨٤ ـ٨٦ و ٨٨ ـ٨٩، آذر ١٣٦٧ ـ اردیبهشت ١٣٦٨) به جا مانده که صورت کامل آن در کتاب خاطرات آیت الله پسندیده به چاپ رسیده است .
منابع :
(١) سیدمرتضی پسندیده ، خاطرات آیت الله پسندیده ، چاپ محمدجواد مرادی نیا، تهران ١٣٧٤ ش ؛
(٢) همو، «شهیدمدرس از زبان آیت الله پسندیده »، کیهان فرهنگی ، سال ٤، ش ٨ (آبان ١٣٦٦)؛
(٣) سیدحسن خمینی ، «نگاهی به زندگینامة آیة الله پسندیده »، حضور ، ش ١٧ (پاییز ١٣٧٥)؛
(٤) علی اصغر سعادتی ، «مبارزات سیاسی آیة الله پسندیده به روایت اسناد ساواک »، حضور ، ش ١٧ (پاییز ١٣٧٥).
/ گروه معارف و کلام /