پژمان بختیاری ، حسین ، شاعر، محقق و مترجم معاصر. در ١٢٧٩ ش در تهران به دنیا آمد. پدرش علیمرادخان میرپنج بختیاری از خانان مشهور بختیاری و مادرش عالمتاج قائم مقامی متخلص به ژاله ( رجوع کنید به ژاله قائم مقامی * )، شاعر و از خاندان میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی (مقتول ١٢٥١) بود (پژمان بختیاری ، ١٣٤٩ ش ، ص د، ه ؛همو، ١٣٦٨ ش ، پیشگفتار، ص چهل و هشت ـ چهل ونه ؛ صبور، ص ١١٤). پژمان ، دورة کودکی را به سبب جدایی پدر و مادرش بسختی گذراند. روش سختگیرانة پدرش در تعلیم و تربیت ــ که پژمان از آن با عنوان «تازیانة تعلیم » یاد کرده است ــ خاطره ای ناخوشایند برایش به جا گذاشت . در هرحال ، او در خردسالی بر خواندن قرآن و کتابهای سادة فارسی ، و نوشتن توانایی یافت (پژمان بختیاری ، ١٣٤٩ ش ، ص و؛ همو ١٣٦٨ ش ، پیشگفتار، ص پنجاه ). وی در همان سالها پدرش را از دست داد و سرپرستی او به جعفر قلیخان سردار اسعد بختیاری (متوفی ١٣١٣) واگذار شد (همو، ١٣٦٨ ش ، پیشگفتار ص هفتاد و سه ، هفتاد و چهار).

در نوجوانی ، سرودن شعر را آغاز کرد. ابتدا اشعارش با تخلّص «سرمست » در روزنامه ها به چاپ می رسید، اما بعدها تخلّص «پژمان » را برگزید (همان ، پیشگفتار، ص چهل و چهار، هفتاد و پنج ). او در مدرسة سن لوئی تهران به تحصیل پرداخت و به زبان فرانسه تسلط یافت . وی در آنجا همکلاس نیمایوشیج (متوفی ١٣٣٨ ش ) و شاگرد نظام وفا (متوفی ١٣٤٣ ش ) بود (همو، ١٣٤٩، ص یز؛ محمدی ، ج ٢، ص ٣٨٤؛ مشیری ، ص ١٢٤، ١٢٧). پس از فارغ التحصیلی ، در وزارت پست و تلگراف و تلفن استخدام شد و در همان دوران از محضر بدیع الزمان فروزانفر (متوفی ١٣٤٩ ش ) نیز بهره مند گردید. سپس به انجمن ادبی حکیم نظامی ، به مدیریت وحید دستگردی (متوفی ١٣٢١ ش )، راه یافت و تجربه هایی اندوخت (حقیقت ، ذیل مادّه ). وی با شاعران و ادیبانی چون ایرج میرزا، ملک الشعرای بهار، مهدی سهیلی ، احمد بهمنیار و حبیب یغمایی دوستی و مصاحبت داشت (پژمان بختیاری ، ١٣٤٩ ش ، ص ، یط ؛ همو، ١٣٦٨ ش ، مقدمة باستانی پاریزی ، ص سی ـ سی و یک ). پژمان مدتی کارشناس برنامه های شعر رادیو، و نیز عضو شورای شعر و ترانة رادیو بود (نادرپور، ص ١١١).

مضمون اشعار پژمان ، بیشتر شِکوه و گلایه از زندگی است . او در شعر پیرو سبک قدما بود و در همة قالبهای کهن شعری ، آثاری بدیع با معانی و مفاهیم اجتماعی جدید به وجود آورد که از جملة شاهکارهای شعر معاصر است (خلخالی ، ج ١، ص ٨٤). از میان قالبهای نوین ، او تنها سرودن چهارپاره را جایز می دانست (مشیری ، ص ١٢٨). وی بیشتر غزلسرا بود و با وجود گرایش به سبک عراقی ، در غزلهایش ابیاتی به سبک هندی نیز وجود دارد (صبور، ص ١١٨؛ محمدی ، ج ٢، ص ٣٨٥). از دیگر ویژگیهای شعر پژمان ، توانایی او در پروردن داستانهای منظوم اخلاقی است . به عقیدة او شعرِ ارزشمند، لذتبخش و دارای جذبة روحی و آهنگ است ، ازینرو از نوپردازانی که هر سه جنبه را رعایت نمی کنند، انتقاد کرده است . به نظر او شکستن اوزان و حذف قوافی ــ که موسیقی شعر فارسی برآن بنا شده ــ صحیح نیست (پژمان بختیاری ، ١٣٤٩ ش ، ص یز؛ صبور، ص ١١٧). پژمان از میان شاعران معاصر، اشعار امیری فیروزکوهی ، حمیدی شیرازی ، رهی معیری ، گلچین معانی و لطفعلی صورتگر را می پسندید (صبور، همانجا). او در ٢٩ تیر ١٣٥٣ در تهران درگذشت (برقعی ، ج ٢، ص ٧٩٨؛ حقیقت ، همانجا).

آثار پژمان عبارت است از: منظومه های زن بیچاره (تهران ، بی تا.)، سیه روز (تهران ١٣٠٦ ش ) و محاکمة شاعر (تهران ١٣١٣ ش )؛ بهترین اشعار ، گزیده ای از اشعار کهن و معاصر فارسی (تهران ١٣١٣ ش )؛ تاریخ پست و تلگراف و تلفن (بی جا، تاریخ مقدمه ١٣٢٦ ش )؛ مجموعة شعر خاشاک (تهران ١٣٣٥ ش )؛ گردآوری دیوان ژاله قائم مقامی (تهران ، تاریخ مقدمه ١٣٤٥ ش )؛ اندرز یک مادر (تهران ١٣٤٧ ش )؛ داستان شعرا که در مجلة تهران مصور چاپ شد (برقعی ، همانجا)؛ کویراندیشه (تهران ١٣٤٩ ش )؛ به یادگار جشن هزارمین سال فردوسی (تهران ، بی تا.)؛ داستان زندگانی حافظ (تهران ، بی تا.)؛ اسکندرنامه نظامی گنجوی (بی جا، ١٣٧٠ ش ). پژمان برخی از منظومه های مشهور فارسی را نیز تصحیح و چاپ کرد ( رجوع کنید به حقیقت ، همانجا؛ مشار، ج ٢، ستون ٨٢٨ ـ٨٢٩). دیوان او هم با مقدمة باستانی پاریزی (١٣٦٨ ش ) منتشر شده است . برخی ترجمه های وی نیز عبارت است از: آتالا و رِنِه از شاتوبریان ، چاپ شده در روزنامة شفق سرخ (اسحاق ، ج ٢، ص ١٣٩)؛ گربة سیاه اثر ادگار آلن پو ؛ وفای زن (نام اصلی آن : آدولف ) اثر بنیامین کنستان دو ربک ؛ مادموازل اسکودری اثر هوفمان (مشار، همانجا). علاوه بر اینها، دیگر مقالات تألیفی و ترجمه ای پژمان در مجلات مختلف از جمله آموزش و پرورش ، ارمغان ، نوبهار و وحید به چاپ رسیده است . در برخی منابع ، از آثار منتشر نشدة او نیز نام برده شده که عبارت است از: سخنوران پارسی گوی ؛
گویش بختیاری ، پادشاهان ایران و تاریخ منظوم اشکانیان (پژمان بختیاری ، ١٣٦٨ ش ، مقدمة ناشر، ص بیست وهشت ).

منابع :
(١) محمد اسحاق ، سخنوران نامی ایران در تاریخ معاصر ، ج ١ و ٢، چاپ محمد اسماعیل رضوانی ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٢) محمدباقر برقعی ، سخنوران نامی معاصر ایران ، قم ١٣٧٣ ش ؛
(٣) حسین پژمان بختیاری ، دیوان پژمان بختیاری ،تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٤) همو، کویراندیشه ،تهران ١٣٤٩ ش ؛
(٥) عبدالرفیع حقیقت ، فرهنگ شاعران زبان پارسی از آغاز تا امروز ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٦) عبدالحمید خلخالی ، تذکرة شعرای معاصر ایران ، تهران ١٣٣٣ـ١٣٣٧ش ؛
(٧) داریوش صبور، صدف : تذکرة سخنوران روز ، تهران ١٣٤٤ ش ؛
(٨) حسنعلی محمدی ، شعر معاصر ایران از بهار تا شهریار ، اراک ١٣٧٥ ش ؛
(٩) خانبابا مشار، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی ، تهران ١٣٤٠ـ١٣٤٤ ش ؛
(١٠) فریدون مشیری ، «در ماه گذشته چه کتاب یا کتابهایی خوانده اید؟»، کلک ، ش ٤٢ (شهریور ١٣٧٢)؛
(١١) نادر نادرپور، «به یاد پژمان »، سخن ، دورة ٢٤، ش ١ (آذر و دی ١٣٥٣).

/ صفورا هوشیار /