پروت ، معاهده ، قراردادی که در زمان سلطان عثمانی ، احمد سوم (١١١٥ـ١١٤٢)، در پی شکست روسها از نیروهای عثمانی در ١١٢٣/١٧١١ بین دو دولت منعقد شد. در زمان این سلطان نبردی در ١١٢١/١٧٠٩، میان شارل دوازدهم ، پادشاه سوئد و پطرکبیر امپراتور روسیه در پولتاوا به وقوع پیوست که به شکست و پناهنده شدن شارل به خاک عثمانی انجامید. از آن زمان ، دربار سلطان احمد محل توطئه و دسیسه برای جلب رضایت سلطان در حمله به نیروهای پطر گردید (هامر ـ پورگشتال ، ج ٤، ص ٢٩٥٩ـ٢٩٦٥). علی پاشا چورلیلی * ، صدراعظم وقت که از مخالفان جنگ و طرفدار اصلاح امور داخلی بود، سلطان احمد را از درگیری با نیروهای پطر بازمی داشت ، اما جنگ طلبان در دربار پیروز شدند و چورلیلی برکنار شد و محمدپاشا بالطه جی * ، به صدارت رسید (شاو، ج ١، ص ٢٢٩). از سوی دیگر، هنگامی که پطر از حمایت اهالی مولداوی و والاکیا/ اَفلاق اطمینان یافت ، به بهانة اقامت شارل در قلمرو عثمانی ، نیروهایش را در ١١٢٢/١٧١٠ از خاک لهستان عبور داد و به مولداوی رفت ، اما در آنجا از حمایت اهالی برخوردار نشد، زیرا تاتارها و قزاقها که با عثمانیان متحد شده بودند، شهر را غارت کرده بودند. در این گیرودار، محمد بالطه جی به مولداوی لشکر کشید و پطرکبیر بناچار تصمیم به بازگشت گرفت ، اما نتوانست و در ١٢ جمادی الا´خرة ١١٢٢/٢٨ ژوئیة ١٧١٠ دستور حمله به نیروهای عثمانی را داد که به محاصره شدن و شکست روسها انجامید. ازینرو کاترین ، همسر پطرکبیر، مقدماتی برای برقراری صلح فراهم کرد (همان ، ج ١، ص ٢٣٠؛ هامر ـ پورگشتال ، ج ٤، ص ٢٩٧٧ـ ٢٩٧٨). بالطه جی ، که ادامة جنگ را به سود دولت عثمانی نمی دانست ، با قرارداد صلح موافقت کرد (شاو، همانجا).

مذاکرات صلح در نزدیکی رودخانة پروت (محلی در نزدیکی مرز رومانی و روسیه ) انجام گرفت و نتیجة آن معاهده ای هفت ماده ای بود به این شرح : ١) قلعة آزوف با زمینهای مجاور آن به بابِعالی * واگذار شود. ٢) دژهایی که در کنار رودخانة سامان ساخته شده بود، منهدم گردد و قلعه ای در آن محل احداث نشود؛ توپخانة روسها نیز به نیروهای عثمانی تحویل داده شود. ٣) تزار روسیه از مداخله در امور لهستان و قفقاز خودداری کند. ٤) امنیت تجار تأمین گردد و روسها سفیری دائمی در قسطنطنیه نداشته باشند. ٥) زندانیان مسلمانِ پیش از این جنگ یا هنگام جنگ آزاد گردند. ٦) پادشاه سوئد برای

رفتن به کشورش بتواند از خاک روسیه عبور کند. ٧) امنیت مرزهای روسیه و عثمانی از طرف دو دولت رعایت شود (برای اطلاعات بیشتر رجوع کنید به > مجموعة عهدنامه های منعقده < ، ج ٢٧، ص ١٤٩ـ ١٥٢).

معاهدة پروت پیامدهای مهمی برای دولت عثمانی داشت ؛ نخست آنکه امیران محلی والاکیا و مولداوی ، که

قول مساعدت به پطر داده بودند، حاکمیت ملّی شان را از دست دادند و امیرانی از فناریان (یونانی تبارانی که در قسطنطنیه به سر می بردند) جایگزین آنان شدند. اما این معاهده برای محمد بالطه جی عواقب خوشایندی دربر نداشت ؛ زیرا برخی از درباریان به سلطان وانمودند که بالطه جی برای امضای این معاهده از پطرکبیر رشوه گرفته و قصد شورش در خاک عثمانی را دارد. به همین مناسبت ، سلطان وی را از منصبش خلع کرد (شاو، ج ١، ص ٢٣١؛ هامر ـ پورگشتال ، ج ٤، ص ٢٩٨٢ـ٢٩٨٣). اگرچه تمام مفاد این معاهده به طور کامل اجرا نشد، اما شروط آن زیربنایی برای معاهده های سالهای ١١٢٤ و ١١٢٥/ ١٧١٢ و ١٧١٣ شد که بنابر آن

روسیه می بایست نیروهایش را از سرزمینهای راست ساحل اوکراین خارج کند ( > دایرة المعارف بزرگ شوروی < ، ذیل "Prut peace treaty of ١٧١١" ).

منابع :
(١) یوزف فون هامر ـ پورگشتال ، تاریخ امپراطوری عثمانی ، ترجمة میرزا زکی علی آبادی ، چاپ جمشید کیان فر، تهران ١٣٦٧ـ١٣٦٩ ش ؛

(٢) The Consolidated treaty series , edited and annotated by Clive Parry, vol. ٢٧, New York;
(٣) Great Soviet encyclopedia , New York ١٩٧٣-١٩٨٣;
(٤) Stanford J. Shaw, History of the Ottoman Empire and modern Turkey , Cambridge ١٩٨٥.

/ شهناز رازپوش /