پرتوی شیرازی ، حکیم و شاعر سده های نهم و دهم . نام او و نام پدرش در تذکره ها ذکر نشده و تاریخ ولادتش نیز معلوم نیست ، اما با توجه به سال درگذشت او ( رجوع کنید به انتهای مقاله ) می توان حدس زد که ٨٥٧ یا ٨٧٠ بوده است . به نوشتة سامی (ج ٢، ص ١٤٩٥) و آذر بیگدلی (ص ٢٧١) او در شیراز به دنیا آمد اما فخرالزمانی (ص ١٢٤) او را متولد لاهیجان می داند. همة منابع او را با عنوان حکیم یاد کرده اند و اشعاری که در تذکره ها به نام وی ثبت شده ، گاه ذیل دو نام پرتوی تبریزی و پرتوی لاهیجی آمده است (برای نمونه رجوع کنید به هدایت ، ج ١، ص ٢٤٧؛
اعتماد مقدم ، ص ٤٢؛
صفا، ج ٥، بخش ٢، ص ٦٤٨). فخرالزمانی از دو پرتوی همعصر، یکی اسفراینی و دیگری لاهیجانی ، سخن می گوید (همانجا) و رکن زادة آدمیت (ج ١، ص ٥٤٧ ـ ٥٤٨) نیز از دو پرتوی همعصر نام می برد که اصل یکی از شیراز و دیگری از تبریز بوده است ، اما بیشتر مؤلفان بر شیرازی بودن او متفق اند. ظاهراً نام «پرتو» سبب شده است که برخی تذکره نویسان او را شاعره دانسته و نامهای جعلی «پرتوی تبریزی » و «بی بی پرتوی » را برای او ذکر کنند (گلچین معانی ، ١٣٥٥ش ، ص ٥١ ـ ٥٢).

از زندگی پرتوی اطلاع کمی در دست است . او بارها به حجاز سفر کرد و حج گزارد (فخرالزمانی ، ص ١٢٦) و معاصر بابافغانی * بود (خلیل ، ج ١، ص ٩٧؛
اثر آفرینان ...، همانجا). وی فلسفه ، حکمت و عرفان را نزد جلال الدین دوّانی (متوفی ٩٠٨) فراگرفت و در دانش اندوزی و طی مراحل عرفانی به درجه ای رسید که استادش او را می ستود (صفا، ج ٥، بخش ٢، ص ٦٤٩؛
نیز رجوع کنید به داور شیرازی ، ص ١٠٦). همچنین در نجوم و طب مهارت داشت (کوثر، ص ٤٦). تذکره نویسان او را یکی از شاعران چیره دست و خوش سبک روزگار خویش دانسته و سلامت و روانی اشعارش را ستوده اند (اوحدی بلیانی ، گ ١٠٥ر؛
خلیل ، همانجا). به گفتة صفا (ج ٥، بخش ٢، ص ٦٥٠) پرتوی دیوان قصیده و غزل داشته است ؛
فخرالزمانی ، که می گوید این دیوان را دیده ، تعداد ابیات آن را حدود چهار هزار بیت گزارش کرده است (همانجا). پرتوی در اواخر عمر یک مثنوی به سبک حدیقة الحقیقة سنایی سروده که بین مردم مقبولیتی نیافته است (صفا، همانجا). سه غزل از او در جنگ غیاثی مُذهّب مکتوب در ٩٤٢ (کتابخانة ملی ملک ، ش ٣٦٦٧) آمده است (نیز رجوع کنید به صفا، همانجا). از او اشعار پراکنده ای در تذکره ها مضبوط است .

مهمترین اثر وی ساقی نامه ای عرفانی در قالب مثنوی و بحر متقارب است که از برخی ابیات آن در مدح حضرت علی و اهل بیت علیهم السلام ، چنین برمی آید که پرتوی شیعی مذهب بوده است . به گفتة برخی ، ساقی نامة او «نشئه بیخمار» نام داشته است (اوحدی بلیانی ، گ ١٠٥پ ، ١٠٦ر؛
فخرالزمانی ، ص ١٣٨، ١٤٠؛
صفا، همانجا). در وصف این اثر گفته اند: پرتوی آن را چنان خوب سروده که گمان می رفته از سروده های فردوسی باشد (فخرالزمانی ، ص ١٢٤). بسیاری از مؤلفان ، ساقی نامة او را از حیث پختگی و دارا بودن مفاهیم حکیمانه و عارفانه از ساقی نامه هایی که پس از او سروده شده ، با ارزشتر دانسته (گلچین معانی ، ١٣٦٨ش ، ص ١٢) و او را از نخستین ساقی نامه سرایان ذکر کرده اند (خزانه دارلو، ص ٩٥). نسخه ای خطی از اشعار حکیم پرتوی شیرازی به خط عبری در کتابخانة بودلیان (ش ٤/٢٦٦٦) محفوظ و میکروفیلم آن (ش ٢٩٤٦) در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران موجود است . همچنین دو نسخه از ساقی نامة او که در تعداد ابیات متفاوت اند (ش ٢٣/٤٠٧٦ و ٣/٥٠٤٤) در کتابخانة ملی ملک موجود است (برای آگاهی از دیگر نسخه ها رجوع کنید به منزوی ، ج ٤، ص ٢٨٦٤).

برخی منابع (از جمله امیرعلیشیر نوایی ، ص ٣٩٧) از تقویمی یاد کرده اند که پرتوی به نام شاه اسماعیل اول صفوی (حک : ٩٠٧ـ٩٣٠) و دربارة حوادث زندگی او تدوین کرده بوده که در آن از پادشاهی ، تغییر خطبه و ضرب سکه به نام او، جنگ چالدران ، شکست قوای قزلباش و پیروزی سلطان سلیم عثمانی بر شاه اسماعیل سخن گفته است .

درگذشت پرتوی را، به اختلاف ، ٩٤١ در بغداد (فخرالزمانی ، ص ١٢٦؛
گلچین معانی ، ١٣٦٨ ش ، ص ١٢) و ٩٢٨ در شیراز (نفیسی ، ج ١، ص ٤٦٥؛
اثر آفرینان ... ، ذیل مادّه )، و در ٧١ سالگی دانسته اند. دربارة مدفن او نیز اختلاف است . برخی آن را در شیراز، در جوار آرامگاه سعدی ذکر کرده اند، که اکنون از آن اثری نیست (آفتاب رای لکهنوی ، ص ١٢٦؛
خلیل ، ج ١، ص ٩٨) و برخی در بغداد دانسته اند (فخرالزمانی ، ص ١٢٦).

منابع :
(١) لطفعلی بن آقاخان آذربیگدلی ، آتشکدة آذر ، چاپ جعفر شهیدی ، چاپ افست تهران ١٣٣٧ش ؛
(٢) آفتاب رای لکهنوی ، تذکرة ریاض العارفین ، چاپ حسام الدین راشدی ، اسلام آباد ١٣٥٥ـ١٣٦١ش ؛
(٣) اثر آفرینان : زندگینامة نام آوران فرهنگی ایران ( از آغاز تا سال ١٣٠٠ ش )، زیر نظر کمال حاج سیدجوادی ، تهران ١٣٧٧ ش ـ ؛
(٤) طلعت اعتماد مقدم ، تذکرة طلعت : مجموعة نغمه های پراکنده ، تهران ١٣٣٩ش ؛
(٥) امیرعلیشیر نوائی ، تذکرة مجالس النفائس ، چاپ علی اصغر حکمت ، تهران ١٣٦٣ش ؛
(٦) تقی الدین محمدبن محمد اوحدی بلیانی ، عرفات العاشقین ، نسخة عکسی از نسخة خطی موجود در کتابخانة ملک ، ش ٥٣٢٤؛
(٧) محمدعلی خزانه دارلو، منظومه های فارسی قرن ٩ تا١٢ ، تهران ١٣٧٥ش ؛
(٨) علی ابراهیم خلیل ، تذکرة صحف ابراهیم ، نسخة عکسی موجود در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ش ٢٩٧٤؛
(٩) مفیدبن محمد نبی داور شیرازی ، تذکرة مرآت الفصاحه : شرح حال و نمونه اشعار شاعران فارس ، چاپ محمود طاووسی ، شیراز ١٣٧١ش ؛
(١٠) محمد حسین رکن زادة آدمیت ، دانشمندان و سخن سرایان فارس ، تهران ١٣٣٧ـ١٣٤٠ش ؛
(١١) شمس الدین سامی ، قاموس الاعلام ، چاپ مهران ، استانبول ١٣٠٦ـ١٣١٦/١٨٨٩ـ ١٨٩٨؛
(١٢) ذبیح الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران ، ج ٥، بخش ٢، تهران ١٣٦٤ش ؛
(١٣) عبدالنبی بن خلف فخرالزمانی ، تذکرة میخانه ، چاپ احمد گلچین معانی ، تهران ١٣٦٢ش ؛
(١٤) انعام الحق کوثر، «حکیم پرتوی شیرازی »، هلال (کراچی )، سال ١٩، ش ٨ (آذر ١٣٥٠)؛
(١٥) احمد گلچین معانی ، تذکرة پیمانه : در ذکر ساقی نامه ها و احوال و آثار ساقی نامه سرایان ، تهران ١٣٦٨ش ؛
(١٦) همو، «شاعرانی که شاعره شناخته شده اند»، هنر و مردم ، ش ١٧١ (دی ١٣٥٥)؛
(١٧) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطّی فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ١٣٥٣ش ؛
(١٨) سعید نفیسی ، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی ، تهران ١٣٦٣ش ؛
(١٩) محمود هدایت ، گلزار جاویدان ، تهران ١٣٥٣ـ ١٣٥٥ش .

/ هلن خوش چین گل /