پَرتو اصفهانی ، میرزاعلیرضا ، متخلص به پرتو و مشهور به میرزا آقاجان ، شاعر و خوشنویس سدة سیزدهم . وی فرزند آقامحمدعلی لنجانیِ اصفهانی بود (همائی ، ص ٨١؛ مشار، ١٣٤٠ـ١٣٤٤ ش ، ج ٤، ستون ٥٦٠). زادگاه او لنجان (به نوشتة همایی : قریة اشیانِ لنجان ) اصفهان ذکر شده است (اعتماد مقدم ، ص ٣٢؛ اعتمادالسلطنه ، ص ٢٧٧؛رضاقلی هدایت ، ج ٢، بخش ١، ص ١٧٣؛ محمود هدایت ، ج ١، ص ٢٤٥)، ازینرو در برخی منابع ، نام وی «پرتو لنجانی » نیز ذکر شده است (آقابزرگ طهرانی ، ج ٩، قسم ٣، ص ٧٥٧؛
مشار، ١٣٥١ ش ، ج ٢، ستون ٢٢٧٧). تاریخ دقیق ولادت وی معلوم نیست ، اما به قرینة تاریخ وفات و مدت عمرش ( رجوع کنید به ادامة مقاله )،احتمالاً در حدود ١٢١٣ به دنیاآمده است .

پرتو در زادگاهش به تحصیل علم و خوشنویسی پرداخت تا اینکه در خوشنویسی استاد و در اصفهان نامدار شد (رضا قلی هدایت ؛
همائی ، همانجاها). وی از استادان خط نسخ و ثلث و رِقاع بود (رضاقلی هدایت ؛
اعتمادالسلطنه ؛
همائی ، همانجاها؛
رفیعی مهرآبادی ، ص ٥٠٤، پانویس ٥) و خط نستعلیق را نیکو می نوشت (اعتماد مقدم ، همانجا). از جمله استادان وی در خوشنویسی ، آقا زین العابدین اصفهانی ملقب به اشرف الکتّاب بود (دربارة او رجوع کنید به بیانی ، ج ٤،ص ١٠٧١) اما شیوة پرتو با او تفاوت داشت و سبک پرتو ترکیبی بود از سبک اشرف و آقاغلامعلی اصفهانی (دربارة او رجوع کنید به همان ، ج ٤، ص ١١٢٦ـ ١١٢٧)، هر دو از استادان خط نسخ در ایران . پرتو شاگردان بسیاری نیز تربیت کرد. وی در یک بیت شعر به کثرت آنان اشاره کرده است ، از جمله به میرزا غلامعلی ثانی (همان ، ج ٤، ص ١١٢٦)، سیدعلی اکبر زواره ای ، ملاّ محمدتقی و ملاّ باقر (همائی ، همانجا).

پرتو در مدرسة نوریّة اصفهان حجره داشت و چندی در آنجا ساکن بود و کتابت می کرد و شاگردانش هفته ای دو روز به آنجا می رفتند، و غالباً حجرة او مجمع شاعران و هنرمندان اصفهان بود (رفیعی مهرآبادی ، ص ٥٠٣؛
همائی ، ص ٨١ ـ٨٢).

وی با برخی از صاحب قَلَمان معاصر خود مصاحبت داشت ، از جمله با رضاقلی خان هدایت ، مؤلف مجمع الفصحا (رضاقلی هدایت ، همانجا) و عبدالمحمدخان ایرانی اصفهانی ، مدیرروزنامة چهره نما درمصر (ایرانی اصفهانی ، ص ٤١ـ٤٢، ٤٦).

پرتو در اواخر زندگی ، در تهران در دربار ناصرالدین شاه قاجار (حک : ١٢٦٤ـ١٣١٣) بسیار محترم می زیست و خوشنویس مخصوص شاه بود (راهجیری ، ج ١، ص ٥٩). وی در مراکز ادبی عصر خود، دارای مقام و رتبه بوده است (ایرانی اصفهانی ، همانجا) و در منابع ، شعر و خطّ و حُسنِ خُلق پرتو را ستوده اند ( رجوع کنید به اعتمادالسلطنه ، ص ٢٧٧،٢٩١؛
دیوان بیگی ، ج ١، ص ٣١٣؛
رضاقلی هدایت ، همانجا؛
پرتو اصفهانی ، مقدمة فروغی ، ص ١).

به نوشتة برخی ، وی پس از نود سال عمر، در ١٣٠٣ در اصفهان درگذشت (پرتو اصفهانی ، مقدمة فروغی ، ص ٣؛
همائی ، دیوان بیگی ، همانجاها). اعتمادالسلطنه در المآثر والا´ثار از «میرزا علی رضا»، خطاط مشهور قلم نسخ و متخلص به پرتو که هنگام تألیف کتاب در ١٣٠٦ زنده بوده (ص ٢٧٧)، و نیز از «میرزا آقاجان »، استاد خط نسخ و متخلص به پرتو که پیش از تألیف کتاب درگذشته بوده (ص ٢٩١) نام برده است . ایرج افشار در فهرست نامهای اشخاصِ کتاب مذکور ( رجوع کنید به چهل سال تاریخ ایران در دورة پادشاهی ناصرالدین شاه ، ج ٣، ص ٩٢٣) و آقابزرگ طهرانی (ج ٩، قسم ١، ص ١٥٧)، احتمال داده اند که هر دو تن یکی باشند. آقابزرگ طهرانی وفات او را در ١٣٠٤ دانسته است (ج ٩، قسم ٣، ص ٧٥٧). به نوشتة علی راهجیری (همانجا) او پس از ١٣٠٥ درگذشته است . اما چون محمدحسین فروغی ، در رجب ١٣٠٤ بر دیوان پرتو مقدمه نوشته و ذکر کرده است که پرتو نود سال عمر کرد ( رجوع کنید به پرتو اصفهانی ، همانجا)، پرتو باید پیش از رجب ١٣٠٤ درگذشته باشد.

دیوان اشعار پرتو مشتمل است بر غزل ، قطعه ، قصیده ، رباعی ، مثنوی و مسمط . مضامین شعر او مدح (مدح پیامبراکرم ، امام علی و امام حسین علیهماالسلام و حضرت زینب سلام الله علیها)، مرثیه (در واقعة کربلا و رثای امام حسین علیه السلام )، پند و اندرز، شکایت از روزگار، مفاهیم عاشقانه و عارفانه است . وی در سرودن مادّه تاریخ نیز مهارت داشته ، برخی از آنها با ذکر مناسبتشان در کتاب موادالتواریخ (نخجوانی ، ص ٣٩٩، ٥٥٠) نقل شده است . وی قصیده ای دارد در مدح رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم با ردیف «محمد» به مطلعِ «خیمه به عالَم چوزد جلال محمد/ گشت جهان روشن از جمال محمد» که یادآور قصیدة سعدی است به مطلعِ «ماه فرومانده از جمال محمد/ سرو نباشد به اعتدال محمد» (سعدی ، ص ٦٩٤). برخی اشعار او نیز به غزلیات حافظ شباهت دارد، از جمله غزلی به مطلع «دوش از آتشِ مِی چهره برافروخته بود/ شعله خویی که بسی خرمن دل سوخته بود» (قس غزل حافظ با مطلعِ «دوش می آمد و رخساره برافروخته بود/ تا کجا باز دل غمزده ای سوخته بود»، ص ٢٨٣). دیوان پرتو را میرزا حسینخان انصاری ، متخلص به ثمر، گرد آورد و در انتهای آن اشعار خود را

بر آن افزود (پرتو اصفهانی ، مقدمة فروغی ، ص ٢). این دیوان در ١٣٠٥ در تهران با مقدمة محمدحسین فروغی ، همراه دیوان ثمراصفهانی ، در یک مجلد چاپ سنگی شده است . نسخه ای از این کتاب کمیاب ، در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران موجود است .

پرتو به دستور فرهاد میرزا معتمدالدوله (١٢٣٣ـ١٣٠٥)، پسر عباس میرزا، در ١٢٩٧ «قرآن مجید» را به خط نسخ نوشت که در کتابخانه و موزة ملی ملک (ش ٤) موجود، و جزو نسخه های نفیس است . این قرآن تذهیب شده ، ٢٢٩ برگ و هر برگِ آن ١٩ سطر دارد. نام پرتو در کتاب فهرستِ قرآنهای خطی کتابخانة سلطنتی (آتابای ، ص ط ) جزو کاتبان و مُذَهِّبان آمده است . در این کتابخانه ، قرآنی به خط وی برای ناصرالدین شاه (تاریخ کتابت : ١٢٧٧) به خط نسخ موجود بوده (بیانی ، ج ٤، ص ١١١٨) که آن را با ١٥٠ قرآن دیگر (از جمله قرآنی به خط پرتو که اکنون در کتابخانه و موزة ملک است ) به نام «گنجینة قرآن » در موزة ایران باستان به نمایش گذارده بوده اند و جلال الدین همائی آن را دیده بوده است (ص ٨٢).

وی علاوه بر قرآن کریم ، کتاب دعا و دیگر کتب را نیز برای بزرگان به خط خوش می نوشت و در این کار شهرت داشت (رضاقلی هدایت ، ج ٢، بخش ١، ص ١٧٣؛
دیوان بیگی ، همانجا)، از جمله کتابت «دعای کمیل » به نسخ در ١٢٦٦ در تهران (بیانی ، ج ٤، ص ١١١٨ـ١١١٩) و قطعه ای به خط نسخ (کتابت در ١٢٠٥؛
برای آگاهی از دیگر آثار خوشنویسی او رجوع کنید به همان ، ج ٤، ص ١٠٧٢، ١١١٨).

در کتیبة بالای در ورودی مسجد صفا در اصفهان نیز ماده تاریخ بنای مسجد، سرودة پرتو و به خط خود او (نستعلیق ) نوشته شده است (رفیعی مهرآبادی ، ص ٧١١ـ٧١٢؛
هنرفر، ص ٧٩٣).

منابع :
(١) بدری آتابای ، فهرست قرآنهای خطی کتابخانة سلطنتی ، تهران ١٣٥١ ش ؛
(٢) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٣) محمدحسن بن علی اعتماد السلطنه ، المآثروالا´ثار ، در چهل سال تاریخ ایران ، چاپ ایرج افشار، ج ١، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٤) طلعت اعتماد مقدم ، تذکرة طلعت : مجموعة نغمه های پراکنده ، تهران ١٣٣٩ ش ؛
(٥) عبدالمحمد ایرانی اصفهانی ، «در اطراف شعرای معاصر»، مجلة ارمغان ، سال ١٤، ش ١ (فروردین ١٣١٢)؛
(٦) مهدی بیانی ، احوال و آثار خوشنویسان ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٧) علیرضا پرتو اصفهانی ، دیوان ، تهران ١٣٠٥؛
(٨) چهل سال تاریخ ایران در دورة پادشاهی ناصرالدین شاه ، ج ٣ : فهرستهای چندگانة تاریخی ، جغرافیائی و مدنی ، استخراج و تنظیم ایرج افشار، تهران ١٣٦٨ش ؛
(٩) شمس الدین محمد حافظ ، دیوان ، چاپ هوشنگ ابتهاج ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(١٠) احمدعلی دیوان بیگی ، حدیقة الشعراء ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٤ـ١٣٦٦ ش ؛
(١١) علی راهجیری ، تذکرة خوشنویسان معاصر ، ج ١، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(١٢) ابوالقاسم رفیعی مهرآبادی ، آثار ملی اصفهان ، تهران ١٣٥٢ ش ؛
(١٣) مصلح بن عبدالله سعدی ، متن کامل دیوان شیخ اجل سعدی شیرازی ، چاپ مظاهر مصفا، تهران ١٣٤٠ ش ؛
(١٤) خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی فارسی ، تهران ١٣٥٠ـ ١٣٥٥ ش ؛
(١٥) همو، مؤلّفین کتب چاپی فارسی و عربی ، تهران ١٣٤٠ـ١٣٤٤ ش ؛
(١٦) احمد منزوی ، فهرست نسخه های خطی فارسی ، تهران ١٣٤٨ـ١٣٥٣ ش ؛
(١٧) حسین نخجوانی ، موادالتواریخ ، تهران ١٣٤٣ ش ؛
(١٨) رضا قلی بن محمدهادی هدایت ، مجمع الفصحا ، چاپ مظاهر مصفا، تهران ١٣٣٦ـ١٣٤٠ ش ؛
(١٩) محمود هدایت ، گلزار جاویدان ، ج ١، تهران ١٣٥٣ ش ؛
(٢٠) جلال الدین همائی ، تاریخ اصفهان ، ج ١، هنر و هنرمندان ، چاپ ماهدخت بانو همایی ، تهران ١٣٧٥ ش ؛
(٢١) لطف الله هنرفر، گنجینة آثار تاریخی اصفهان ، اصفهان ١٣٤٤ ش .

/ سیاره مهین فر /