پرتو ادهم پاشا ، دولتمرد، نویسنده و شاعر عثمانی . در ارزروم زاده شد. نامش ابراهیم ادهم بود، ولی چون در شعر «پرتو» تخلص می کرد، به پرتو مشهور شد.

ادهم در کودکی نزد پدرش ــ که دیوان مدوّن ولی چاپ نشده ای داشت ــ دانش آموخت و در سفرهایی که همراه وی بود، از علما و شعرای نواحی مختلف بهره ها برد. پس از درگذشت پدر ادهم در ١٢٦١، عبدالله پاشا، والی طرابزون ، از ادهم حمایت کرد و او را نزد خود، به عنوان «کاتب دیوان » به کار گماشت . بعد از فوت عبدالله پاشا، خلیل رفعت پاشا، والی جدید طرابزون ، ادهم را «کاتب ولایت » (منشی والی ) کرد (١٢٦٢). مناصب پرتو ادهم ، از آن به بعد، به سبب عزل و نصب شدن حامیانش ، تغییر می کرد و بالاخره هنگامی که سمت والیگری قسطمونی را داشت ، در ١٢٩٠، در آن ناحیه درگذشت و در حظیرة شیخ شعبان به خاک سپرده شد.

پرتوپاشا، زبان فرانسه را در ازمیر و آلمانی را در مدت اقامتش در برلین فراگرفته بود. هرچند در نثر و نظم نوآوریهایی داشت ، اما در اشعاری که به شیوة کهن با تخلص «پرتو» سروده ، هیچگونه ابداعی دیده نمی شود. چون ذاتاً اهل مزاح بود، این مشخصه در آثارش نیز کم و بیش مشهود است .

آثار. ١) کتابها و مقاله ها : الف ) خواب نامه (بی جا، بی تا.). که به صورت گفتگویی در رؤیا نوشته شده و با ضمیمه هایش سی و دو صفحه است . این کتاب نقدی است بر فراماسونری .

ابوالضیاء توفیق ، در مقالة مشهورش به نام «فراماسونلُق » (فراماسونری ؛ مجموعة ابوالضیاء ، جزوة ١٠٠، ٧ جمادی الا´خره ١٣٢٩، ص ٦٨١ـ٦٨٢) پرتو ادهم پاشا را از جمله فراماسونرهای مشهور زمان خود خوانده است ، که این ناشی از خلط نام پرتو ادهم پاشا با ابراهیم ادهم پاشای دیگری است که در همان

دوره به وزارت و صدراعظمی رسیده بود. با اندکی دقت در خواب نامه ، می توان دید که نظر ابوالضیاء صائب نبوده است ؛ ب ) الامرالعجیب فی تاریخ اهل الصلیب (استانبول ، بی تا.). ترجمه ای است از اثر ژوزف فرانسوا میشو (متوفی ١٨٣٩ میلادی )، مورخ فرانسوی ، که پرتو ادهم با همکاری علی فؤاد و عارفی احمد انجام داده است . این کتاب ، به وقایع تاریخی جنگهای صلیبی ، تا زمانی که انطاکیه تصرف شد، پرداخته است ؛ ج ) اطلاق الافکار فی عقدالابکار (استانبول ، ١٢٨٥، ١٣٠٤)، اثری است که با تکیه بر قوانین طبیعت ، به دفاع از تعدد زوجات می پردازد و به صورت سؤال و جواب و نیز دارای دو ضمیمه در همین موضوع ، از ولتر و مونتسکیو است . د) «مدح سعی و ذم بطالت » ( مجموعة فنون ( مجلّه ) ، شعبان ١٢٨١، ص ٢٨١ـ ٢٨٩)، ترجمة رسالة عربی کمال پاشازاده در فضیلت کار کردن است ؛ ه ) > «خدمت به بقای شخصی و همنوع » < ( مجموعة فنون ، ش ٣٣، رمضان ١٢٨١، ص ٣٢٩ـ ٣٤٦، ش ٣٤، محرم ١٢٨٣، ص ٨ ـ ١٨)، ترجمه ای است از کتاب ژان ژاک روسو در خطا بودن عمل خودکشی ؛ و) «عَوْعَوه » ( مجموعة فنون ، ش ٤٢، ص ٢٢٩ـ٢٤٠)، گفتگوی مزاح گونه ای است بین فیلسوفی کلبی مذهب و قطمیر اهل قناعت . ز) > «پرچم سرخ » < ( حقایق الوقایع ، ش ٢٣٧، ١٤ صفر ١٢٨٨)، ردّیّه ای است بر سوسیالیزم که به مناسبت فعالیتهای «کمون پاریس » نوشته شده است .

٢) اشعار . هرچند که به اشعار بسیاری از پرتو ادهم پاشا اشاره شده ، ولی به علت سوختن کتابخانة منزلش در آتش سوزی ، فقط نُه قطعه از آنها باقی مانده است . بعضی از آنها به شیوة قدیم سروده شده است که ویژگی تازه ای ندارد، لیکن ترجمه های ترکی اشعار «مناجات » ولتر، «بقای حیات » روسو، «طفل نائم » (خفته ) ویکتور هوگو، از لحاظ شکل و محتوا، تازگی دارد. قصیده ای نیز به وزن هجایی ، در ٢٧ بند از او باقی است که آن را به محمود ندیم پاشا تقدیم کرده است . این اثر، اشعار بکتاشیه * را به یاد می آورد. از دیگر اشعار او، اثری است به نام «دستان » که برای سلطان عبدالعزیز سروده است . نامة منظومی که برای دخترش نوشته از اولین نمونه های

زیبای اشعار به وزن هجایی است . این اشعار اندک پرتوپاشا، به همراه اشعارشناسی ، از جهت شکل ، زبان و محتوا در اشعار دورة تنظیمات * از نخستین موفقیتها در عرصة ادب محسوب می شود.

منابع :
(١) ابوالضیاء توفیق ، نمونة ادبیات عثمانیه ، استانبول ١٣٢٩، ص ١٩٧ـ ٢٢٥؛
(٢) محمد توفیق ، قافلة شعرا ، استانبول ١٢٩٠، ص ٧٤ـ٧٥؛
(٣) اسماعیل حبیب ( سه ووک ) ، تورک تجدد ادبیاتی تاریخی ، استانبول ١٣٤٠، ص ١٠٠ـ١٠٧؛
(٤) اکرم رجائی زاده ، قدمادن بیرقاچ شاعر ، استانبول ١٣٠٥، ص ٥٧ـ ٥٨؛
(٥) فائق رشاد، اسلاف ، استانبول ١٣١١، ج ١، ص ١٨٠ـ ١٨٦؛
(٦) شمس الدین سامی ، قاموس الاعلام ، چاپ مهران ، استانبول ١٣٠٦ـ١٣١٦/ ١٨٨٩ـ ١٨٩٨، ج ٢، ١٤٩٥؛
(٧) بروسه لی محمد طاهربیگ ، عثمانلی مؤلفلری ، استانبول ١٣٣٣ـ١٣٤٢، ج ٢، ص ١١٤ـ ١١٥؛
(٨) عبدالحلیم ممدوح ، تاریخ ادبیات عثمانیه ، استانبول ١٣٠٦، ص ٧٨ـ٨٤؛
(٩) ابراهیم نجاتی ( دیلْمَن ) ، تاریخ ادبیات درسلری ، استانبول ١٣٣٨، ج ٢، ص ٦٨ـ٧٣؛

(١٠) Banarl â , RTET , II, ٩٥٤-٩٥٥;
(١١) I bnدlemin Mahmud kemہl I nal, Son As ¤ i r Tدrk Sairleri , ١٣٢٥-١٣٣٧, ٣١٤١-٣١٤٢;
(١٢) Mustafa Nihat [عzخn(, Son As ¤ i r Tدrk Edebiyat i Tarihi , Istanbul ١٩٤١, ٥٥-٥٦;
(١٣) Metرn Kayahan عzgدl, Tدrk Edebiyہt i nda Siyہsر Rأyہlar , Ankara )n.d.], ٣١-٣٩;
(١٤) Ahmet Hamdi Tanp â nar, XIX As ¤ i r Tدrk Edebiyat i Tarihi , Istanbul ١٩٥٦, ٢٣٩-٢٤١;
(١٥) Ebدzziyہ Tevfik, Yeni Osmanl i lar Tarihi , ed. Ziyad Ebدzziya, Istanbul ١٩٧٣, II, ١٠٤-١٠٦;
(١٦) TA , s.v. "Ethem Pertev Pa í a";
(١٧) TDEA , II, ٤٤٨-٤٤٩.

/ م . اورهان اوکای ، با تلخیص از ( د. ا. د. ترک ) /