پرتسل ، اوتو ، خاورشناس آلمانی و محقق در پژوهشهای قرآنی . پرتسل در ٣١ فروردین ١٢٧٢/ ٢٠ آوریل ١٨٩٣ چشم به جهان گشود. وی آخرین حلقه از سلسله محققان آلمانی بود که بازنگری و انتشار چاپ دوم تاریخ قرآن * تئودور نولدکه را یکی پس از دیگری ، به عهده گرفتند.

تحصیلات و تخصص آغازین پرتسل در الهیات و کلام مسیحی بود، چنانکه هم در نخستین رسالة دکتری خود (١٣٠٥ش / ١٩٢٦) و هم در رسالة دکتری دوم برای احراز صلاحیت استادی (١٣٠٧ش / ١٩٢٨) به بررسی معضلات موجود در تورات سبعینی ، یعنی مهمترین و کهنترین ترجمة یونانی عهدعتیق پرداخته و همچنین در نوشته ای دیگر دربارة تلفظ واژه ها و نامهای عبری به زبان یونانی بر پایة خط یونانی تحقیق کرده است . پرتسل در رشتة الهیات شاگرد هومل بود و گذشته از زبانهای عبری و سریانی ، به بیشتر گویشهای سامی از اکدی گرفته تا حبشی پرداخت ، زبان قبطی و مصری را از اشپیگل برگ و زبان ترکی و فارسی را از زوسهایم آموخت . در میان این زبانها از همه بیشتر شیفتة زبان عربی شد و با جدیتی روزافزون به فراگرفتن آن پرداخت . اما شکوفایی کار او در این زمینه ، در حقیقت با شاگردی وی نزد بِرگِشترسر * ، که از ١٣٠٥ش / ١٩٢٦ استاد کرسی خاورشناسی در مونیخ بود، آغاز شد. برگشترسر که با جلب موافقت و حمایت مالی فرهنگستان علوم بایرن ، برنامه ای برای تصحیح و نشر کتب اصلی قرائات قرآن پایه ریزی کرده بود، علاقة اوتو پرتسل را به پژوهش در این زمینه جلب کرد. پرتسل در اجرای همین برنامه در ١٣٠٧ش / ١٩٢٨ به استانبول سفر کرد و به تهیة نسخ آثار عمده در این زمینه از ابوعمروعثمان بن سعید دانی پرداخت و آنها را در سلسله انتشارات بیبلیوتکا اسلامیکا منتشر کرد: ١) کتاب التیسیر فی القرائات السبع (١٩٣٠)؛ ٢) کتاب المقنع فی رسم مصاحف الامصار مع کتاب النقط (دو اثر از ابوعمرو دانی در یک مجلد؛ ١٩٣٣).

با انتشار این دو اثر، تقریباً مسیر آیندة پژوهشهای پرتسل تعیین گردید، و او رسماً به عنوان شاگرد و همکار برگشترسر در پژوهشهای قرآنی شناخته شد. پس از مرگ ناگهانی برگشترسر در ١٣١٢ ش / ١٩٣٣ فرهنگستان علوم بایرن ادامة برنامة پژوهشهای قرآنی او را به پرتسل واگذار کرد، و دانشگاه مونیخ نیز سرپرستی کرسی خاورشناسی خالی شده را بدو سپرد. پرتسل در ١٣١٣ش / ١٩٣٤ به مقام استادیاری دانشگاه مونیخ رسید و در پاییز ١٣١٤ش / ١٩٣٥ جانشین رسمی برگشترسر در کرسی دانشگاه مونیخ شد و در ١٣١٦ش / ١٩٣٧ به عضویت فرهنگستان علوم بایرن درآمد. پرتسل از ١٣١٣ش / ١٩٣٤ برای دست یافتن به گنجینه های نسخ خطی سفرهای متعددی به پاریس ، مادرید (اسکوریال ) و نیز مهمترین کتابخانه های شمال افریقا، استانبول ، دمشق و قاهره کرد و هر بار حجم بزرگی از رونوشت کتب خطی را با خود همراه آورد و با آن شالودة اصلی آرشیو قرآن دانشگاه مونیخ را ریخت ، اما اجل مهلت بهره برداری از آن را بدو نداد.

پرتسل از کارهای ناتمام برگشترسر در زمینة پژوهشهای قرآنی ، گذشته از بازنگری تاریخ قرآن نولدکه ، کار تصحیح و نشر جلد دوم غایة النهایة فی طبقات القراء ابن جزری را نیز در ١٣١٤ ش / ١٩٣٥ و فهرست آن را در ١٣١٦ش / ١٩٣٧ به پایان رساند.

پرتسل در کنار پژوهشهای قرآنی ، به علم کلام اسلامی نیز پرداخت و مقاله ای با عنوان > «نظریة ذره در دوران اولیه اسلام » < با تکیه بر کتاب مقالات الاسلامیین اشعری نوشت که بتازگی به کوشش هلموت ریتر تصحیح و منتشر شده بود. پرتسل در این مقاله چنین نتیجه می گیرد که نظریة اثرپذیری علم کلام از فلسفة یونانی مبالغه آمیز و حتی بی پایه است . آخرین اثر پرتسل در زمینة کلام اسلامی دارای عنوان > «صفات خداوند نزد متکلمان متقدم اسلام » < است که در > گزارش نشست فرهنگستان علوم بایرن < (دفتر ٤، ١٩٤٠) منتشر شده و در آن از نظریات متکلمان پیش از اشعری در زمینة مباحث عقلی کلام انتقاد کرده است .

پرتسل متن فارسی «الرد علی الاباحیة » نوشتة غزالی را نیز تصحیح و به پیوست ترجمة آلمانی منتشر کرد . اهمیت این کار در آن است که این کتاب ، پس از کیمیای سعادت ، دومین اثر غزالی به زبان فارسی است .

آتش جنگ جهانی دوم ، کارنامة علمی پرتسل را در اوج شکوفایی آن متوقف کرد؛ او در اواخر ١٣١٨ش / پایان ١٩٣٩ به خدمت فراخوانده شد و با درجة افسری نیروی هوایی به جبهه اعزام گردید و سرانجام در ٦ آبان ١٣٢٠/ ٢٨ اکتبر ١٩٤١ بر اثر سقوط هواپیما، در ٤٨ سالگی کشته شد. فهرست کامل آثار پرتسل را آنتون اشپیتالر در یادنامة او آورده است .

منابع :

(١) Johann Fدck, Die arabischen Studien in Europa , Leipzig ١٩٥٥, ٣١١, ٣١٥;
(٢) Hans Ludwig Gottschalk, "Gotthelf Bergstrجsser", Der Islam, vol.٢٤, pt. ٢ (١٩٣٧), ١٨٧;
(٣) Anton Spitaler, "Otto Pretzl", ZDMG , vol.٩٦ (١٩٤٢), ١٦١-١٧٠;
(٤) (یادنامة پرتسل و منبع اصلی در نگارش این ماله ) .

/ محمد سردانی /