دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٦٧١
پَته ، شهری کوچک در جزیره ای به همین نام در مشرق افریقا. پته در َ٥ ْ٢ عرض جنوبی و َ٥ ْ٤١ طول شرقی در نزدیکی ساحل کنیا در مجمع الجزایر لامو * قرار دارد. در کتاب > سفر در دریای اریتره < ، تألیف حدود ٥٠ میلادی ، استفادة کشتیرانان عرب از امکاندا ، کانالی میان پته و لامو، ذکر شده است . احمدبن ماجد نَجدی آن را «بَتا» نامیده ( ص )٨٨-٨٧ و بر چندین سنگ قبر نسبت «بتاوی » نقش بسته است . میان سالهای ١٣٣٩ تا ١٣٤٩ ش / دهة ١٩٦٠، چیتیک حواشیِ این محل را حفاری کرد و اظهار داشت که این ناحیه پیش از قرن هشتم / چهاردهم مسکونی نبوده است . حفاریهای اثمان لالی (رئیس موزة لامو) و ویلسون ، به کشف ظروف سفالی ساسانی ـ اسلامی متعلق به حدود پیش از ١٣٢ـ١٣٣/ ٧٥٠، در زیر یک مسجد قرن نهم / پانزدهم انجامید که دو محراب داشت که یکی از آنها به اشتباه ، به طرف مشرق ساخته شده بود. شهر بزرگ قدیمی ، بسیار کم جمعیت است و فضای ویران وسیعی از آن باقی مانده است . در آنجا، تعداد زیادی سنگ قبر با کتیبه های عربی از قبرستانهای توتون کاری شده ، بیرون زده است . کشت توتون برای تولید انفیه ، کار اصلی مردم آنجاست .
دست کم دوازده روایت از > هَبَری زا پته < ، تاریخ سنّتی سَواحِلی ، موجود است . آنها زندگی سلسلة نَبْهانی را گزارش می دهند و ادعامی کنند که این سلسله در حدود ٥٩٦ ـ٥/١٢٠٠ تأسیس شده ، و حاکمان آن نه از اخلاف مَلِکهای نبهانیِ عُمان ( نَبهان * ) ، که از خویشاوندان نَسَبی همین قبیله بوده اند. به گزارش روایات رایج سواحلی ، این شهر و دیگر شهرهای سواحلی در زمان عبدالملک بن مروان ، خلیفة اموی ، تأسیس شده اند.
تاریخ سلسله از وجود ٣٥ حکمران خبر می دهد و از لحاظ بازگویی کامل اِسناداتِ هریک از ٢٥ حاکم اولی ، فوق العاده است . ظاهراً این تاریخ ، بتدریج نوشته شده است ؛ گزارش ٢٥ حاکم اولی در حدود ١٢٢٥/ ١٨١٠ تألیف ، و مطالب دیگری با سبک متفاوت در حدود ١٣٠٥/ ١٨٨٨ و ١٣٢٩/ ١٩١١ به آن افزوده شده است . روایت مفصّلتری را استیگاند به زبان انگلیسی منتشر کرده که در آن در ترتیب اعضای سلسله جابه جاییهایی صورت گرفته است . بهترین نسخه ، که به زبان سواحلی و خط عربی است ، در کتابخانة دانشگاه دارالسلام (سند ١٥٧)، وجود دارد.
پرتغالیها از حدود ٩١٦ تا ١١١٠/ ١٥١٠ـ ١٦٩٨، یک پست گمرکی ، و از ١٠٠٤/ ١٥٩٦ هیئتی از مبلّغان فرقة آوگوستین را در جزیره مستقر کرده بودند. تجارتِ چوبِ درختِ حَرّا و عاج و بعدها توتون ، از مهمترین کارهای تجاری بود. در ١١٠٩ـ١١١٠/ ١٦٩٨، جزیره به سلطة عمان درآمد و مجبور شد که به طور متناوب به زنگبار حقوق گمرکی بپردازد. در پی شورشی در ١٢٧٧ـ ١٢٧٨/ ١٨٦١، هنگامی که سلطان نبهانی با خانواده و بردگان و پیروانش به ویتو، واقع در سرزمین اصلی ، مهاجرت کرد، جزیره در مقابل زنگبار به دفاع از خود پرداخت .
یکی از زیورهای پادشاهی پته ، که کنده کاری پُرکاری روی عاج با نقوش عربی است ، در موزة لامو نگهداری می شود.
منابع :
(١) ابن ماجد، ثلاث راهمانجات المجهولة ، چاپ و ترجمه (به زبان روسی ) تئودور شوموفسکی ، مسکو ١٩٥٧؛
(٢) L. Casson, The Periplus Maris Erythraei, Princeton ١٩٨٩;
(٣) H. N. Chittick, "A new look at the History of Pate", Journal of African history, X/٣ (١٩٦٩);
(٤) G. S. P. Freeman- Grenville, The Swahili coast, ٢nd to ١٩ th centuries, London ١٩٨٨, with abundant references;
(٥) M. D. Horton, Shanga, ١٩٨٠: an interim report, Nairobi ١٩٨٠;
(٦) C. H. Stigand, The land of Zinj, London ١٩١٢;
(٧) G. R. Tibbetls, ed., Arab navigation , with translation of Ah ¤ mad b. Ma ¦ djid al- Nadjd ¦ â , Kita ¦ b al-Fawa ¦ Ý id , London ١٩٧١;
(٨) M. Ylvisaker, Lamu in the nineteenth century, Boston ١٩٧٩.
/ فریمن ـ گرنویل ، با اندکی تلخیص از ( د. اسلام ) /