پَتَنی ، محمدطاهربن علی گُجَراتی ، محدّث و رجالی حنفی مذهب قرن دهم . لقب او را به اختلاف جمال الدّین (ابن عماد، ج ٨، ص ٤١٠) و مجدالدّین (حسنی ، ج ٤، ص ٢٦٥) ضبط کرده اند. پتنی (فتنی ) در ٩١٣ یا ٩١٤ در پَتَن (فتن ) از بلاد گجرات هند به دنیا آمد و قبل از بلوغ حافظ قرآن شد. سپس پانزده سال نزد شیخ برهان الدّین سمهودی و یداللّه سوهی و شیخ ناگوری و چندتن دیگر در موطن خود به تحصیل پرداخت و در حدیث سرآمد علمای گجرات گردید و به ملک المحدّثین شهرت یافت . در ٩٤٤ به حج رفت و پس از زیارت حرمین شریفین در مکّه اقامت گزید و از محضر دانشمندانی چون ابن حجر هَیْتَمی (متوفی ٩٧٤)، ابوالحسن بکری (متوفی ٩٥٢) و شیخ عبدالله عیدروس (متوفی ٩٩٠) استفاده کرد. در این میان بیش از همه از شیخ علی بن حسام الدّین متّقیِ هندی * (متوفی ٩٧٥)، صاحب کنزالعمّال ، بهره برد و ملازم و مرید او در طریقة قادریّه و شاذلیّه شد. وی در مقدّمة بعضی از آثارش متقّی هندی را ستوده و از او به احترام یاد کرده است . پتنی در ٩٧٥ به موطن خود بازگشت و به تدریس و تألیف پرداخت (عبدالحق دهلوی ، ص ٢٧٢ـ٢٧٣؛ صدیق حسن خان ، ج ٣، ص ٢٢٢؛ حسنی ، ج ٤، ص ٢٦٥ـ ٢٦٨؛ ابن عماد، همانجا).

وی به تعلیم و تعلّم اهمیت بسیاری می داد و ارث پدری را صرف طلاّ ب علوم کرد. او با شناسایی شاگردان مستعد و تیزهوش ، آنان را به کسب دانش تشویق می کرد و تأمین معاش شاگردان بی بضاعت را تا پایان تحصیل به عهده می گرفت . پتنی به وصیّت مرشد خود، شیخ علی متقّی ، همواره به ساختن و اصلاح مرکّب و دوات برای استفادة دانشجویان می پرداخت (صدیق حسن خان ، همانجا؛ حسنی ، ج ٤، ص ٢٦٦).

عمدة شهرت پتنی به سبب مبارزه با اعتقادات و نظریات سیدمحمد جَوْنپوری * (متوفی ٩١٠) یکی از مدّعیان مهدویّت ، است . سیدمحمد، که قبل از پتنی می زیست ، پیروان و هواداران بسیاری در میان جماعت بُهره * داشت . در ٩٨٠ که اکبرشاه تیموری گجرات را فتح کرد با پتنی دیدار کرده ، به او اطمینان داد که پیروان جونپوری را چنانکه او می خواهد از بین برده ، اصول صحیح اسلام را گسترش دهد. برای این منظور برادر رضاعی خود، خان اعظم عزیز محمد کوکلتاش ، را والی گجرات کرد. خان اعظم نیز پتنی را در وصول به مقصد خود یاری کرد. اما پس از برکناری خان اعظم و والی شدن عبدالرّحیم خانخانان (متوفی ١٠٣٦)، هواداران جونپوری فعالیت خود را آغاز کردند و کار بر پتنی سخت شد. وی به دنبال احساس خطر جانی و نیز برای جلب نظر اکبرشاه ، رهسپار اکبرآباد گردید ولی در ٩٨٤ (یا ٩٨٦) به دست طرفداران جونپوری در نزدیکی اُجَّیْن به قتل رسید. جنازة او را به پتن برده در مقبرة نیاکانش به خاک سپردند (عبدالحق دهلوی ، ص ٢٧٣؛ صدیق حسن خان ، ج ٣، ص ٢٢٢ـ ٢٢٣؛ حسنی ، ج ٤، ص ٢٦٧ـ ٢٦٨؛ ابن عماد، همانجا).

از پتنی آثاری به عربی باقی مانده است که مهمترین آنها عبارت اند از: مجمع بحارالانوار فی غرائب التنزیل و لطائف الاخبار (چاپ سنگی لکهنو، ١٢٤٨، ١٢٨٤، ١٣١٤)، واژه نامة مفصّلی از قرآن و احادیث که شرحی بر صحاح ستّة اهل سنّت نیز به شمار می رود. این اثر مهمترین کتاب پتنی است و از زمان تألیف مورد توجه و استفادة دانشمندان واقع شده است ؛ المُغنی (چاپ سنگی دهلی ، ١٢٩٠، ١٣٠٨، در حاشیة تقریب التّهذیب ابن حجر عسقلانی )، فهرستی از صورت صحیح اسامی رجال حدیث ؛ تذکرة الموضوعات (قاهره ١٣٤٣ و بمبئی ١٣٤٥)، رساله ای در احادیث جعلی منسوب به پیامبر صلّی الله علیه و آله وسلّم ( د.اسلام ، چاپ دوم ، ذیل «محمدطاهربن علی پتنی »؛ بروکلمان ، ج ٢، ص ٥٤٨، > ذیل < ، ج ٢، ص ٦٠١ـ٦٠٢).

منابع :
(١) ابن عماد، شذرات الذّهب فی اخبار من ذهب ، بیروت ١٣٩٩/ ١٩٧٩؛
(٢) عبدالحی حسنی ، نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر ، ج ٤، حیدرآباد دکن ، ١٤١٠/١٩٨٩؛
(٣) صدیق حسن خان ، ابجدالعلوم ، ج ٣، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٤) عبدالحق بن سیف الدین عبدالحق دهلوی ، اخبار الاخیار فی اسرار الابرار ، چاپ محمد عبدالاحد صاحب ، چاپ سنگی دهلی ١٣٠٩؛

(٥) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢;
(٦) EI ٢ , s.v. "Muh ¤ ammad T ¤ a ¦ hir B. ـ Al ¦ â Pat ¨ ani" (by M. Hidayet Hosain).

/ محمدهانی ملاّ زاده /