بافْق ، شهرستان و شهری در استان یزد.

١) شهرستان بافق ، در مشرق استان یزد، در جنوب کویرلوت قرار گرفته است . از شمال و شمال غربی به شهرستان اَردکان ، از شمال شرقی به شهرستان طبس ، از مشرق به شهرستانهایِ کرمان و زرند، از جنوب به شهرستان رفسنجان و از مغرب به شهرستانهای یزد و مِهریز محدود است . کوه بافق (بلندترین قله : ٢٠٢ ، ٢ متر) و بدبخت کوه (بلندترین قله : ٢٤٩ ، ٢ متر) در مغرب آن واقع است . رودِ شور، که از دهستان نُوقِ رفسنجان سرچشمه می گیرد، از این شهرستان می گذرد و به چالة بافق (یا کویر دَراَنْجیر) در مغرب شهر بافق ، می ریزد. بافق منطقة خشک است . رطوبت آن در تابستان به ٥ و در زمستان به ١٥ درصد می رسد. بارندگی سالیانه از ١٠ تا ٢٠ میلیمتر است . بادهای محلی ، با طوفانهای سخت ، در بهار و تابستان و پاییز از شمال غربی به جنوب شرقی می وزد. دهکده های جنوب شرقی بافق در دامنة کوهستان ، و روستاهای غربی آن در دشت قرار دارد. آب زراعی آنها از چند رشته قنات تأمین می شود. محصولات عمدة آن گندم و جو و پنبه است . باغداری و کشت زعفران و خرما در شهرستان بافق رواج دارد و خرمای آن صادر می شود. از گیاهان رنگی روناس در آن می روید. پرورش گوسفند، بز و بویژه شتر از فعالیتهای دامپروری این شهرستان است .

جادة خاکیِ یزد ـ بافق ، به طول ١٢٠ کیلومتر، و جادة خاکی بافق ـ بِه'اباد، به طول ١٠٠ کیلومتر، در آن امتداد دارد. راه آهن یزد به کرمان و راه اصلی یزد به بافق از آن و از کویر بافق می گذرد.

سنگ آهنِ معادن غنی آن ، پس از استخراج ، با قطار به کارخانة ذوب آهنِ اصفهان منتقل می شود. معدن سرب در زیرکان (مشرق بافق )، معادن آهن و منگنز در کوه چُغارت (شمال شرقی شهر بافق ) و معدن مس در بهاباد قرار دارد.

در تقسیمات کشوری ١٣١٦ ش جزو بخشهای شهرستان یزد در استان دهم (اصفهان )، و در تقسیمات کشوری ١٣٦٦ ش جزو شهرستانهای استان یزد و مشتمل بر بخشهای مرکزی (حومه ) و بهاباد بوده است .

جمعیت شهرستان بافق در سرشماری ١٣٦٥ ش ، ٢٧٣ ، ٣٦ تن بوده است ، که ٤ر٦٦ درصد آن شهرنشین و ٦ر٣٣ درصد آن روستانشین بوده اند. اهالی آن مسلمان و شیعی مذهب اند.

٢) شهر بافق ، مرکز شهرستان (جمعیت طبق سرشماری ١٣٦٥ ش ، ٥١٦ ، ٢٠ تن )، در ١١٣ کیلومتری جنوب شرقی شهر یزد و در ارتفاع حدود ٩٨٥ متری قرار دارد. هوای آن گرم و آبش قدری شور است . دمای آن در تابستان به ٤٨ درجه و در زمستان به ٧ درجه می رسد. رودخانة شور از مغرب آن می گذرد. اراضی اطراف شهر با سی رشته قنات آبیاری می شود. شهر و حومة آن پوشیده از نخل و نخلستان است . در این شهر قالیهایی با طرحهای کاشانی ، اصفهانی و کرمانی بافته می شود. راه آهن بافق به بندرعباس (از طریق سیرجان ) احداث شده است . این راه آهن ، که به طول ٦٣٥ کیلومتر به صورت دو خطه پیش بینی شده ، در کیلومتر ٣١٦ (از مبدأ بندرعباس ) انشعابی به طول ١١ کیلومتر به معدن سنگ آهن گل گهر در مغرب ، در کیلومتر ٤٣٠ (از مبدأ بندرعباس ) با انشعابی دیگر به طول ٤٣ کیلومتر به معادن مس سرچشمه در مشرق و در کیلومتر ٤٩٠ نیز انشعابی (از مبدأ بندرعباس ) به سوی شهر کرمان دارد.

با احداث این راه آهن ، بندرعباس از طریق بافق به شبکة سرتاسری راه آهن ایران متصل شده است (ایران . وزارت راه و ترابری ، ص ٥؛ «فصلنامة آشنایی با پروژه راه آهن دو خطة بندرعباس ـ بافق »، ص ١٨ و ١٩). بافق با راه اصلی به یزد و با جاده به بهاباد و کوهبنان و رفسنجان متصل است . شهرک مسکونی آهن شهر، که نزدیک معدن بزرگ سنگ آهن ایران در چُغارت احداث شده است ، در ٩ کیلومتری شمال شرقی بافق قرار دارد. با عملیات کشف و استخراج معدن آهن در این ناحیه ، شهر بافق چهرة صنعتی به خود گرفت و جمعیت آن رو به افزایش گذاشت .

تاریخ بافق در قرون نخستین اسلامی روشن نیست ، امّا قطعاً این شهر در عصر سلجوقیان بوده (محمدبن ابراهیم ، ص ٤٠، ١٠٩، ١٨٠). در نیمة دوم قرن ششم ، در دورة استیلای حکّام غُز بر کرمان ، بافق و بهاباد و کوهبنان و راور نقاطی بودند که به اتابک یزد سپرده شد (همان ، ص ١٨٠). در عصر شاه عباس صفوی (حک : ٩٩٦ـ١٠٣٨)، از تفنگچیان بلوک بافق یاد و گفته شده است که در محاربه با عثمانی (١٠١٦) در نواحی قفقاز خدماتِ نمایان کرده اند (وزیری کرمانی ، ج ٢، ص ٦٢٢). در عصر صفوی حکومت بافق و بهاباد یکی بوده است . در همان عصر قصبة بافق توسعه یافته و باغ و عمارت و قصر و مصلاّ ی بزرگی در آن احداث شده است . بافقی ، مورخ قرن یازدهم ، از بافق با عنوان «قصبة طیبه » و «دارالشجاعه » یاد کرده است (ج ٣، ص ٢٧٦ـ٢٨١، ٢٩٣). در قرن سیزدهم «دیهی از اعمال یزد» بوده ، و شیروانی در نیمة اول همان قرن ، آنجا را ناحیه ای مستحکم با هوای گرم وصف کرده است (ص ١٣٠).

بافق زادگاه مشاهیری چون وحشی بافقی * ، مولانا فخرالدین احمد بافقی * ، مولانا شرف الدین علی بافقی * ،

مولانا محمدزمان رونقی * و محمد بافقی * بوده است . آرامگاه امامزاده عبداللّه بن موسی کاظم علیه السّلام ، که تاریخ بنای آن به بیش از ٧ قرن پیش می رسد، زیارتگاه مردم بافق و نواحی اطراف است .

منابع :
(١) «آشنایی با پروژه راه آهن دو خطة بندرعباس ـ بافق »، فصلنامة راه و ترابری ، سال اول ، ش ١ (پاییز ١٣٧٠)؛
(٢) ایران . وزارت جهاد سازندگی . واحد آمار و برنامه ریزی ، فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع استان یزد، تهران ١٣٦٣ ش ؛
ایران ، وزارت دفاع . ادارة جغرافیایی ارتش ، فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٨٣:

(٣) یزد ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٤) ایران . وزارت راه و ترابری . معاونت ساختمان و توسعة شبکة راه آهن ، گزارش راه آهن بافق ـ بندرعباس ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٥) ایران . وزارت کشور، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران ، مصوب ١٦ آبان ماه ١٣١٦ ، تهران ١٣١٦ ش ؛
(٦) ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور ، تهران ١٣٢٩ـ١٣٣١ ش ، ج ٣؛
(٧) ایران . وزارت کشور. حوزة معاونت برنامه ریزی و خدمات مدیریت . دفتر تقسیمات کشوری ، اجرای قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشوری ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٨) محمدمفیدبن محمود بافقی ، جامع مفیدی ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٤٠ـ١٣٤٢ ش ؛
(٩) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها) ، ج ١٠: استان دهم (اصفهان ) تهران ١٣٥٥ ش ؛
(١٠) زین العابدین بن اسکندر شیروانی ، بستان السّیاحة ، تهران ( ١٣١٥ ش ) ؛
(١١) مسعود کیهان ، جغرافیای مفصل ایران ، تهران ١٣١٠ـ ١٣١١ ش ، ج ٢؛
(١٢) محمدبن ابراهیم ، تاریخ کرمان : سلجوقیان و غز در کرمان ، چاپ باستانی پاریزی ، تهران ١٣٤٣ ش ؛
(١٣) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن مهرماه ١٣٦٥، فرهنگ آبادیهای کشور: شهرستان بافق ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(١٤) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن مهرماه ١٣٦٥، نتایج تفصیلی : شهرستان بافق ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(١٥) احمدعلی وزیری کرمانی ، تاریخ کرمان ، چاپ باستانی پاریزی ، تهران ١٣٦٤ ش .

/ خسرو خسروی /