پاینده ، محمود ، شاعر، مردم شناس و کارشناس فرهنگ گیلکی ، و مورخ معاصر. محمود (محمدعلی ) در دوازده آذر ١٣١٠ در لنگرود به دنیا آمد. تحصیلات ابتدایی را در ١٣١٧ ش در همانجا آغاز کرد. در دوازده سالگی به سبب بیماری مدرسه را رها کرد. پس از دو سال دوباره به ادامة تحصیل پرداخت (پاینده ، زندگینامه ). پاینده با مبارزان سیاسی دهة ١٣٢٠ ش همگام بود و در همین سالها شعر و شاعری را با روزنامة چلنگر محمدعلی افراشته * (١٢٨٧ـ ١٣٣٨ ش ) آغاز کرد و شیوة شعر گفتن را از او آموخت (پاینده ، همانجا).

پس از کودتای ٢٨ مرداد ١٣٣٢ دگربار ناگزیر ترک تحصیل کرد و راهی تهران شد. در دی ١٣٣٣ کتاب کوچکی به نام نغمه های زندگی منتشر شد که در آن اشعار شاعرانی که شعرشان در مجلة امید ایران چاپ می شد گردآمده بود. پنج شعر این مجموعه از پاینده بود ( نغمه های زندگی ، ص ٢٧ـ٢٩؛ سادات اشکوری ، ص ٧). سالهای ١٣٣٤ـ١٣٤٥ ش دورة آشنایی و ارتباط او با اهل قلم بود و در مجلة امیدایران شروع به کار کرد و همه هفته دو صفحه شعر سیاسی می سرود. منظومه های سیاسی او در آن مجله خوانندگان بسیاری داشت . از ١٣٣٧ش برای گذراندن زندگی به کارهای مختلفی از قبیل حسابداری ، نقاشی ، و تابلوسازی دست یازید، خوشنویسی را نیز در انجمن خوشنویسان نزد استادانی چون ابراهیم بوذری طالقانی ، سیّد حسین میرخانی و عبدالله فرادی فراگرفت (رضازادة لنگرودی ، ص ٤٤٧).

پاینده از شاعران خوش قریحة گیلکی و فارسی بود. شعر کهن و نو را خوب می شناخت و در بیشتر زمینه های شعر کهن مانند قصیده ، غزل ، رباعی و دوبیتی اشعاری سرود، اما شیوة شعر نیمایی را بیشتر می پسندید. اشعار فارسی پاینده که عموماً مضمون اجتماعی دارد در عین زیبایی ، عامه پسند و عاری از تعقیدات لفظی است . اشعار گیلکی او، شیوا و سلیس و آکنده از مضامین دلنشین مردم پسند است (گورگین ، ص ٥٢٩).

نخستین مجموعة اشعار فارسی او گل عِصْیان (مجموعه ٢٢ شعر) که اشعاری بر ضد ستم و بی عدالتی است در١٣٣٤ش ، با مقدمة پرویز جهانگیر، منتشر شد. دو سال بعد نیز کتاب کوچکی به نام ترانه های گیلکی (مجموعة ٤٤ دوبیتی ) انتشار یافت که افزون بر مقدمه ، پانزده ترانة آن از پاینده است (پاینده ، زندگینامه ؛ سادات اشکوری ، همانجا). دو منظومة گیلکی او به نامهای یِهْشُو ، بوتسنو روخُئوُنَه ! (شبی به رودخانه رفتم ، ١٣٣٨ ش ) با اندیشة سیاسی ، و لیله کو (لیله کوه ، ١٣٤٧ ش ) با مضمونهایی براساس باورهای مردمی در ١٣٥٨ ش به چاپ رسید. کاملترین مجموعة اشعار پاینده گیلوا نام دارد که هنوز به چاپ نرسیده و مشتمل است بر

٩٤ شعر، که تاریخ نخستین شعر آن ، ١٣٣٣ش و آخرین آن آبان ١٣٧٦ است (همان ) و بیشتر اشعار آن در میان سالهای ١٣٣٥ تا ١٣٣٧ش سروده شده که در واقع پربارترین سالهای شاعری اوست .

پاینده بعدها به میدان پژوهش بویژه در فرهنگ عامه گام نهاد و بقیة عمر خود را در این راه صرف کرد. حاصل کارهای او در این زمینه بدین شرح است : مثلها و اصطلاحات گیل و دیلم ، شامل حدود ١٣٠٠ مَثَل و اصطلاح گیلکی ، کاربُرد، واژه نامه و آوانوشت که حاصل هشت سال کاروکوشش مؤلف دربارة دو قوم گیل و دیلم است . این کتاب نخستین بار در ١٣٥٢ ش از سوی بنیاد فرهنگ ایران به چاپ رسید و بعدها با افزوده های بسیار با عنوان فرهنگ مثلها و اصطلاحات گیل و دیلم از طرف انتشارات سروش در ١٣٧٤ ش منتشر شد؛ آئینها و باورداشتهای گیل و دیلم ، این کتاب نخست در ١٣٥٥ ش از سوی بنیاد فرهنگ ایران و، با افزوده هایی در ١٣٧٧ ش از سوی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی به چاپ رسید؛ فرهنگ گیل و دیلم ، که حاصل ٢٥ سال پژوهش وتحقیق اوست ، نخستین بار در ١٣٦٦ ش توسط انتشارات امیرکبیر منتشر شد و در ششمین دورة کتاب سال به عنوان بهترین کتاب برگزیده شد (برای دیگر آثار او رجوع کنید به رضازادة لنگرودی ، ص ٤٤٨ـ٤٤٩). افزون بر کتابهای یاد شده ، مقاله های تحقیقی او در مجلات و مجموعه های پژوهشی مانند آدینه ، چیستا ، صدای شالیزار ، گیله وا ، گیلان نامه ، و یادگارنامة فخرایی به چاپ رسیده است . پاینده در ٦٧ سالگی در ٢٧ آبان ١٣٧٧ در تهران درگذشت .

منابع :
(١) محمود پاینده ، زندگینامة «پاینده » ، دستنویس ؛
(٢) همو، مجموعة شعر گیلوا ، دستنویس ؛
(٣) رضا رضازادة لنگرودی ، «دستبرد نابهنگام اجل »، بخارا ، سال ١، ش ٣ (آذر و دی ١٣٧٧)؛
(٤) کاظم سادات اشکوری ، «از انسانهای نادر این روزگار»، در فراق پاینده ، چاپ رحیم چراغی ، رشت ١٣٧٧ ش ، (ضمیمة گیله وا ، ش ٥٠)؛
(٥) تیمور گورگین ، «شعر گیلکی و شاعران گیلکی سرای »، در کتاب گیلان ، ج ٢، تهران : گروه پژوهشگران ایران ، ١٣٧٤ ش .

/ رضا رضازاده لنگرودی /